чычааһыр диэнтэн дьаһ. туһ. Хоруу күөлү балайда чычааһырпыт
□ Ыһыыны хотуоктааһын сиэмэ дьиҥнээх көмүллүүтүн дириҥин чычааһырдар. ХКА

туохт. Уолан чычааһыр (күөл, өрүс үрэх туһунан). ☉ Обмелеть, сделаться мелким (об озере, реке)
Тааттабыт дьаратыйбыт эбээт! ПЭК СЯЯ
Уомуллаах [күөл аата] дьаратыйбыт. Өрүс сүнньэ манан уларыйан, туонаҕа балык үөскээбит. Н. Габышев
Үгүстүк ахтыллар Амма үрэх синньээн, дьаратыйан, таастаах түгэҕэ дьэрэлийэн, уута эбии дьэҥкэрбиккэ, ырааһырбыкка дылы. В. Гольдеров

туохт.
1. Түс, чычааһыр (ууну этэргэ). ☉ Становиться, делаться мелким, мелеть (о водоёме)
Бөрөлөөх үрэҕэ, чалым эрэ уулаах, чаардаан турара. Н. Абыйчанин
«Волга чаардаата!» — диэн атын дьоннор үҥсэллэрсүктэллэр. М. Горькай (тылб.)
2. Чычаас ууга, чаарга олорон хаал, кыайан салгыы устума (уу аалларын этэргэ). ☉ Садиться на мель (о суднах)
Сахаларга ханнык даҕаны чычаас ууга чаардаабакка устар туос тыы үгүс буолара. ЧМА СТС СЭ
Арыы кутуругар элбэх дьонноох биир оҥочо чаардаан турара. «ХС»
Көс курдугу өксөйөн баран, катербыт чаардаан хаалла. К. Турсункулов (тылб.)
3. көсп. Туохтан эмэ тардыллан бытааран хаал, биир сиргэ өр буол. ☉ Задержаться, пробыть где-л. дольше, чем нужно
«Убайым оҕонньор, манна чаардаабыт эбиккин дуу?» — Степан холуочук, үөрэн ымаҥныыр да, хараҕа күлбэт. Н. Апросимов
[Биһиги] ардахха хаайтаран, Аммабытыгар чаардаабыппыт бүгүн төрдүс күнэ. С. Федотов
Аармыйаттан төннөн иһэн дойдубар тиийбэккэ, Дьокуускай куоракка чаардаан хаалбытым. «Кыым»

I
туохт. Дириҥээн, иһирдьэ киирэн хаалбыт курдук буол, уол (хараҕы этэргэ — ыалдьан, аччыктаан, сылайан). ☉ Вваливаться, западать (вследствие болезни, голода, усталости — о глазах)
Кыһалҕа!.. Хараҕа ыалдьыбыт киһилии хойуорбут, халтаһалара кытара испиттэр, хас да хонукка утуйбатах киһиэхэ майгылыыр. И. Гоголев
Икки хонук устата аһаабатах киһи аанньа буолсу дуо, икки хараҕа хойуоран түһэр, иҥнэрин уҥуохтара чорбойон тахсаллар. Н. Якутскай
Бүлүү эбэ хотун сүнньүн буларыгар кыыс [Чиэнэ] сырата-сылбата быһынна, икки хараҕа, мэктиэтигэр хойуорда. И. Данилов
II
туохт.
1. Олус куйааһырҕаан утат. ☉ Испытывать жажду, сильное желание пить из-за жары, зноя
Сүөһүлэр хойуоруохтарыгар диэри тэпсэҥнии сатаан баран хотон чэҥин салыыллар. «Кыым»
[Муммут кыыс] утатан, көхсө хойуоран, аны уу булан испит киһи диэн эрэ санаалаах буолла. «Кыым»
2. түөлбэ. Итиигэ кууран, тымныыга тоҥон уолан хаал, быһаҕас түс. ☉ Убывать, иссякать из-за засухи или промерзая до дна (напр., о реке, ручье)
Алаастарбыт угут дьылга дэлэйэр, курааҥҥа уолан хойуора тоҥор уулаахтар. Сэмээр Баһылай
Олус тымныйан, күөллэр уулара хойуора тоҥон, сааһыгар балыктара атан тахсыбыта. Айталын
Уһун тымныы кыһын устатыгар күөл дөйө тоҥмотох, уолбат уулаах хойуорбатах өттүгэр тиийэ көһөн ойбонноноллор. ПАЕ ЭАБ
Үөһээ Халыма оройуонугар бэрт элбэх күөл хоруллан чычааһырбыттар эбэтэр адьас хойуорбуттар. «ХС»

1. аат.
2. Муора, өрүс, күөл кытыла, биэрэгэ; кытылын диэки уута чычааһырар сирэ. ☉ Берег, побережье; мелководье у берега
   Сүөдэр болуотун кытыыга тигиһиннэрэр. Н. Якутскай
   Уу кытыытыгар кып-кыра үөн курдук балык оҕолоро үөмэхтэһэллэр. Н. Габышев
3. Туох эмэ саҕаланар эбэтэр бүтэр өттө, уһуга. ☉ Предельная линия, предельная часть чего-л., край, окраина, кромка чего-л.
   Халлаан …… кытыыта …… тэтэрэн көстөр. Амма Аччыгыйа
   Сережа сэттис эрээккэ миэстэтин булан олордо. Хата саамай кытыыга буолан, дьону мэһэйдээбэтэҕиттэн үөрэ санаата. Н. Лугинов
   Кэмбиэр чараас кытыытын бэрт сэрэхтик кырыйда. П. Тобуруокап
   Яков куорат киин өттүн ааһан, кытыыга таҕыста. Н. Заболоцкай
4. Туох эмэ синньигэс тула эргиирэ, иитэ. ☉ Ободок, каемка чего-л.
   Кытыыта сиритэ барбыт алтан солуур турар. Амма Аччыгыйа
   Абыраамап кыһыл көмүс кытыылаах ачыкытын сөмүйэтинэн өрө аста. Л. Попов
   Калий тиийбэт буоллаҕына, сэбирдэх пластинкатын кытыыта хатар. ХКА
5. кэпс. Уот суоһа мөлтүүр, итиитэ кэлбэт өттө (хол., оһох чанчыга). ☉ Край плиты у печи или край шеста над открытым огнем, где меньше жара
   Күөстээх хааһыны кытыыга тардыбыта. П. Аввакумов
   Доҕоор, хата, чугас олорор киһи, чаанньыктаргын кытыы диэки тардыталаа эрэ, бары уолан эрэллэр быһыылаах. Э. Соколов
   Холумтаҥҥа хара чугууҥҥа күөстэрэ буһан баран, кытыыга тардыллан турар. Ф. Захаров
6. даҕ. суолт.
7. Туох эмэ уһугар, туох эмэ таһыгар, тас өттүн диэки баар. ☉ Находящийся на краю чего-л., крайний, окраинный
   Кытыы олбуордар уот диэки эҥээрдэрэ ыраастык кубарыһан көстөллөр. Амма Аччыгыйа
   Харайдаанап кырдалтан кытыы уулуссаҕа таҕыста. Софр. Данилов
   Ирдонов биһикки икки кытыы землянкаларга икки аҥыы бардыбыт. Т. Сметанин
8. көсп. Үөс сиртэн ыраах баар, кэлиитэ-барыыта суох, түҥкэтэх. ☉ Отдаленный от центра, окраинный, глухой (о местности)
   Кытыы маҕаһыын да буоллун — үйэм тухары онно турарым баарай! Софр. Данилов
   Кытыы нэһилиэк дьоно төһө бэркэ олороллоруй? Далан
   Бу сытар балыыһам кытыы сир кыракый балыыһата этэ. Г. Угаров
9. көмө аат суолт.
10. Сыһыарыы түһүк форматыгар: 1) хайааһын туох эмэ аттыгар, ойоҕос өттүгэр оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на предмет, у края или возле которого совершается действие (у, возле)
    Чэ, барабын, сарсын хоту көлүйэ кытыытыгар күүтүөм, элбэх этэр тыллаахпын. А. Софронов
    Бүтэй кытыытыгар суон дүлүҥ сытар. С. Ефремов
    Суол кытыытыгар булчут хайыһара турарын көрөөт: «Ити хайыһарынан сискэ тахсымына», — дии санаата. М. Доҕордуурап; 2) хайааһын туох эмэ аттыгар, ойоҕос өттүгэр туһуламмытын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на предмет, к краю которого направлено действие (к)
    Аргыый от кытыытыгар үөмэр, саатын сомуогун туруорар, аргыый өндөйөр. Амма Аччыгыйа
    Лаврентий ытаһа маһы суол кытыытыгар күрдьүккэ батары аспыта, дьиэтигэр тугу да билбэтэх буолан тиийбитэ. Н. Габышев
    Ыалдьыт уот кытыытыгар кэлэн сэлээппэтин уһулла уонна төгүрүк дүлүҥ олоппоско олорунан кэбистэ. С. Никифоров
11. Таһаарыы түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ кытыы өттүттэн, аттыттан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме исходного падежа указывает на предмет, от края которого совершается действие (от, у)
    Уот кытыытыттан хараҥа ордук хойдон көстүөҕэ, сырдыктан арахсар ордук кытаанах буолуоҕа. Амма Аччыгыйа
    Ылдьаана суоһурҕана таарыйа суол кытыытыттан эрбэһини туура тардан, илиитигэр тутаары төҥкөйөн истэҕинэ, кыыһын саҥата бу сырыыга хайдах эрэ дьиктитик уратыйбыта өйүгэр охсулунна. Софр. Данилов
    Биир күһүн мин күөл кытыытыттан собо уҥуоҕун булан турардаахпын. И. Сосин
12. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ кытыы өттүнэн, аттынан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа указывает на предмет, по краю или вдоль которого совершается действие (по, мимо, вдоль)
    Ээ, ол бүтэй кытыытынан сүөһү ороҕо баарын лааҥкы бүөлээн кээспит. С. Ефремов
    Суол кытыытынан барар телефоннай сибээс ситимнэрин бысталаатыбыт. Т. Сметанин
    Мин ууттан тахсан, баҕар, ханнык эмэ эриэккэс тааһы булан коллекциябар эбинээйэбин дии санаан, уу кытыытынан хаама сырыттым. И. Данилов
13. Туттуу түһүк форматыгар туохтуу түһүгү салайан, миэстэ сыһыанын көрдөрөр аат дьөһүөл оруолун толорор. ☉ В форме орудного падежа, управляя винительным падежом, выполняет роль отыменного послелога, выражающего пространственные отношения (мимо, вдоль)
    Чэй иһэ олордохпутуна, үөр чыркымай күөлү кытыытынан бу сирилээн кэлбитэ. Далан
    Аттаах дьон уоту тумнан көҥүс уҥуор быыппаһыннардылар. Кинилэр тиийиилэригэр Ананий чоҥолох чүөмпэҕэ киирэн, бадарааннаах уу кылайан сытарыгар, синиэлин илитэн баран, уоту кытыытынан соһон көҥүс үрдүгэр өрө сүүрдэ. М. Доҕордуурап
    ♦ Кытыым да кыһыйбат — мин онно кыһалҕам кыра, олох да кыһаммаппын. ☉ соотв. мне ни жарко, ни холодно, мне безразлично, все равно
    Ол эн кыра омуктарыҥ оҕолорун оскуолаларыгар кыһаныахтарын, кытыылара кыһыйыан өйүм хоппото! С. Дадаскинов
    ◊ Кытыылаах сон — хаарыстан, атылаастан эбэтэр солкоттон тигиллэр дьахтар сайын кэтэр мааны соно. ☉ Женское летнее нарядное пальто из гаруса, атласа или шелка
    Суоппуйа тиэтэйбит курдук кытыылаах сону ылан кэтэр, дьабака бэргэһэ уурунар. Эрилик Эристиин
    Бууктаах, кытыылаах, оноолоох соннорун арааһын …… тикпитэ сир аайы тарҕанна, дойду араас музейдарыгар тиийдэ. АЕЕ ӨҮОБ
    ср. др.-тюрк. хыдыҕ ‘граница, край; берег’