несов. санааҕын көтөҕүн, санааҕын чэпчэтин.

сов. чэпчээ, чэпчэтин; условия работы облегчились үлэ усулуобуйалара чэп-чээтилэр.

сов. 1. (освободиться от груза) сүөкэн, кураанахтан; 2. перен. разг. (освободиться от части работы) үлэҕиттэн көҕү-рэтин, үлэҕин чэпчэтин.

даҕ.
1. Улахан буолан көнтөрүк, көһүүн. ☉ Неповоротливый, неуклюжий
Кини модороон, көлөттүгэс бэйэтэ ураты ырааһырбыт, чэбдигирбит курдук буолла. Тумарча
Онто аала баара көлөттүгэһэ бэрт буолан, ыраахха диэри сүүрүккэ оҕустарар. И. Данилов
Этин сүрүн ыйааһына тарбахтарын уонна уллуҥаҕын аннынааҕы кытаанах буолан баран хомуллаҥнас хартыгаһыгар түбэһэр. Ол иһин слон төһө да бөдөҥ, көлөттүгэс буоллар, …… тыаһа суохтук хаамар. ББЕ З
2. Туттарга эбэтэр таҥнарга табыгаһа суох, бороҕой; уурбут-туппут курдук буолбатах. ☉ Неудобный, жесткий, грубый, стесняющий движения (об одежде)
Бу сон кэтэргэ арыый көлөттүгэс эбит. СГФ СКТ
Дьиибэ көлөттүгэс саппыкылаах. Л. Толстой (тылб.)
Көхсүбүн баттыыр Сүгэһэрбин түһэринним, Көлөттүгэс таҥаспын Чэпчэтинним. В. Лебедев (тылб.)
3. Имигэһэ суох, имигэстик хамсанан биэрбэт; сылбырҕата, ньымсата суох (кыра, дьоҕус туох эмэ туһунан). ☉ Негибкий; неловкий, непроворный (напр., пальцы)
Илиилэрин тарбахтара көлөттүгэс этилэр. КФП БАаДИ
4. Кыайан сааһыламматах, ыараханнык өйдөнөр; чуолкайа суох (тыл, этии туһунан). ☉ Косноязычный, нечленораздельный, невнятный; резкий (о речи, языке)
М. Тырылгин, омос көрүүгэ, тыла-өһө көлөттүгэс уонна «сонун», уустук синтаксистаах. «ХС»
Тыллар холустар даҕаны, кытаанахтар, көлөттүгэстэр даҕаны. «ХС»
Багратион кинини билэн, аҕыйах сааһыламматах, көлөттүгэс тылы саҥарда. Л. Толстой (тылб.)
5. көсп. Сатамньыта суох, олуона. ☉ Нескладный, неладный, неприглядный, неудобный (о ситуации)
Борис ыарахан эбээһинэһин төлөрүтэн, бэйэтэ көлөттүгэс быһыыттан тахсан, атын киһини оннук быһыыга киллэрэн баран, эмиэ ис киирбэх киһи буола түстэ. Л. Толстой (тылб.)

I
аат.
1. Бэйэҕэ туһалаах, туһа буолар туох эмэ (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Потребность, надобность, нужда в ком-чём-л. (обычно употр. в притяж. ф.)
Ыстапаан, этин таһырдьа таһа сылдьан: «Хор, бургунаспыттан алта буут тахсыыһык ээ, ама наадабын толунаа инибин», — д и эн үөрэ санаата. А. Софронов
Ньургун сахалыы билбэккэ балачча моһуогурбута да, сотору син наадатын өйдүүр, кэпсэтэр буола үөрэммитэ. Далан
[Олох] сыанатын билбэт буоллаххына, кини төһө күндүтүн, эйиэхэ төһө наадатын билбэккин. Н. Лугинов
2. Тугу эмэ оҥорорго, толорорго ким эмэ чопчу кыһалҕата, түбүгэ-садьыга (үксүгэр тард. ф-гар тут-лар). ☉ Хлопоты, дела (обычно употр. в притяж. ф.)
Сууппар сарсыарда тоҕустан үск э ды лы олоробун, онтон киэһэ бэйэм наадабар сылдьар буоллаҕым дии. А. Софронов
Улуус киинигэр сылдьан ол-бу наадаларбын ситэн бараммын куоракка киирбитим. А. Бэрияк
3. Кимиэхэ, туохха эмэ көмө, эбии күүс, туһа (үксүгэр тард. ф-гар тутлар). ☉ Содействие, помощь к о м у - ч ему-л. в чём-л. (обычно употр. в притяж. ф.)
«Бу аты …… нэһилиэк наадатыгар мииниллиэ», — диэн биир чоккуруос харахтаах хара аты [Сиидэрэп] тутта. Күндэ
Манна араас мастарыскыайдар аһыллыахтара, онно уус дьон улахан наада буолуохтара. С. Ефремов
[Араманаап:] Киһиҥ хайдаҕынан буолбатах — Ки минэн, тугу туһа лыыргынан, Киниэхэ наадаҕынан доҕордоһуохтаах. Р. Баҕатаайыскай
4. харыс т. Тахсан киирии (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Нужда, естественная надобность (употр. в притяж. ф.)
[Кулун Куллустуур] Таһырдьа ойон тахсан Түүҥҥү наадатын Түбүгүн аһаран, Төттөрү киирэр. ТТИГ КХКК
Онон кыһын таһырдьа наадабар, биитэр тар тоо ромоһун киллэрэ таҕыстахпына, бастаан кулгаахтарым тоҥоннор «лыслыс» гыналлара. Р. Кулаковскай
5. харыс т. Кимиэхэ эмэ таҕылгын ханнарар баҕа, имэҥ (хол., дьахтарга). ☉ Плотское желание
Кыыс даҕаны, саһарчы көрөн, иҥэ тэтэрэн, быстах наадаҕа быһа харбаан ыларга бэрт кыыс. П. Ойуунускай
[ Харытыананы] эр киһи эрэ наадатын толорор айылгы харамайа сылдьарын курдук көрөр. П. Ойуунускай
♦ Наадаҕар сырыт харыс т. — тахсан чэпчэтинэн киир. ☉ Сходить по естественной надобности
С о р ох то р о л и к к и ардыгар саҕынньахтарын бүрүнэн утуйа түһэн ыллылар, наадаларыгар сылдьан киирдилэр. Болот Боотур
[Ньахсаан ойуун] таһырдьа наадатыгар эрэ иккитэ-хаста тахса сырытта. В. Яковлев
русск. надо
II
аат эб. Кэпсиирэ буолбут туохтуур форматыгар быһаччы сыстан, хайааһын оҥоһуллуохтааҕын, буолара булгуччулааҕын көрдөрөр. ☉ Непосред ственно примыкая к глагольным формам, выражает необходимость свершения действия
Үөрэххит дьылын түмүктүөххүтүн наада. Софр. Данилов
Куоракка эрдэ тиийиэххэ наада. А. Фёдоров
Онон уларыппатыҥ, кырдьыгынан этэриҥ наада. Н. Павлов