сытыы I диэнтэн күүһ
ф. Кыараҕас соҕус сытыыкан харахтарын сүр сэргэхтик чэрэличчи көрөн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Сытыыкан тымныы тыал, Сыналыйа ытаамахтаан, Кыыһырбыт курдук, Кыһыыра кыскыйар. Күннүк Уурастыырап
[Уолаттар] ортолоругар биир эрэ кыыс баар — Настаа Слепцова, дружина сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, сытыыкан, чобуо кыысчаан. Н. Габышев
Сиэгэн тимир курдук бөҕө тиистээх, сытыыкан тыҥырахтаах. «ХС»

даҕ.
1. Сабардама кыра, киэҥэ-куоҥа, холкута суох. ☉ Тесный (о помещении)
Кыараҕас баҕайы дьиэҕэ олус үгүс киһи ыга симсэн, таһыттан киирдэххэ ыарахан сыт саба биэрэр. Күннүк Уурастыырап
Кыараҕас хоруопка угаммыт, Кинини биһиги сүкпүппүт, Үс арсыын усталаах дьаамаҕа Доҕорбут уҥуоҕун көмпүппүт. Эллэй
Таһаҕаспытын, сааларбытын сүгэн, өрө хааман тахсаммыт, сыыры эмти хаһан оҥостуммут кыараҕас үүтээни буллубут. Амма Аччыгыйа
2. Синньигэс, ситэ кэтитэ, киэҥэ суох, икки өттүттэн ордук кыһарыйтарар. ☉ Узкий, неширокий
[Тогойкин] олбуор кыараҕас кэлииккэ ааныгар ойон тиийэн, аһа баттаата. Амма Аччыгыйа
Таас сир кыараҕас үрэҕэ босхо да былыттан кыынньан барааччы. Н. Заболоцкай
Биһиги сотору били кыараҕас, орох курдук суолбутун туораан, дулҕалаах, араас аҥхалаат сирдэринэн киирэн-тахсан истибит. «ХС»
3. Кыра, ыга тутар, сөп түбэспэт (үксүн киһи таҥнар таҥаһын туһунан). ☉ Тесный, жмущий, стесняющий движения, слишком плотно прилегающий, узкий (обычно об одежде и обуви)
Яков бу уоттуйан хаалбыт уонна олус кыараҕас таҥаһы сэрэнэн, тиирэ киэптээн кэппитэ, холуокка курдук, кэдирги ылан кэбистэ. Н. Заболоцкай
Кыһынын буоллаҕына кыараҕас хомуутунан хабарҕабын ыга туттаран тыыммын хаайара, моонньубун быстарара. М. Доҕордуурап
4. Киэҥ, арылхай буолбатах, быһыччы көрбүт курдук (харах туһунан). ☉ Узкий, неширокий (о глазах)
Кыараҕас соҕус сытыыкан харахтарын сүр сэргэхтик чэрэличчи көрөн кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Кини болооччу курдук сүүстээх, тараҕай төбөлөөх, кыра уҥуохтаах, кыараҕас харахтаах. Н. Якутскай
Кыараҕас харахтарын тэрбэтэ-тэрбэтэ, Илларион Давыдов чаҕаарыйа түстэ. М. Доҕордуурап
5. көсп. Тиийиммэт-түгэммэт, кыһалҕалаах, арыычча олорор. ☉ Бедный, малоимущий, нуждающийся (о человеке); неурожайный, полный лишений (год)
Ойуунускай дьадаҥы, кыараҕас ыалга төрөөбүтэ. Суорун Омоллоон
Онуоха эбии уот кураан Оту, бурдугу умаппыта. Кыһын ыган кэлиитигэр Кыһалҕа бөҕө улааппыта. Ол эрээри биһи аҕа ууһа Оннук кыараҕас дьылларга …… Улахан күөллэрдээх буоламмыт Улууһу ордук санатарбыт: Илимнээн, куйуурдаан эбинэрбит, Туулаан, муҥхалаан туһанарбыт. Болот Боотур
6. көсп. Кыра ычалаах, чычаас билиилээх, кыранан муҥурданар, тутах. ☉ Имеющий небольшие познания, узкий кругозор, узкие интересы
Сылгы, ынах сүөһү Сылдьар ыырын саҕа Сылдьыбыт сырыым Сытала суох кыараҕас эбит, оһоҕос тоторунан кэмнэнэр Олоҕум уйгута олус да дьоҕус эбит. С. Зверев
Урукку өттүгэр биһиги, культура үлэһиттэрэ, туохха барытыгар бэйэбит эрэ сүүрэрбит-көтөрбүт. Онон үлэбит да ис хоһооно чычаас, кыараҕас, …… наар оонньууну-көрү, үҥкүүнү эрэ тэрийии курдук буолара. И. Артамонов
Устудьуоннар малааһыҥҥа ыллыыллар, табахтыыллар, кыараҕас өйдөөх-санаалаах дьоннору үөҕэллэр. И. Тургенев (тылб.)
7. Аҕыйах нэһилиэнньэлээх, чиэски сытар, барыыта-кэлиитэ суох (сир). ☉ Малонаселенный, расположенный вдали от центра (о местности)
[Куола:] Эһиги манна кыараҕас сиргэ булкуһа олорор буолаҥҥыт, кыра, мээнэ да хаалыах дьыалалары, үрэн-тэбэн барар үгэстээххит. А. Софронов
Витя ыраах, кыараҕас сиргэ, быыкаа пиэрмэ аттыгар үөскээбит буолан, ол баҕата сорох ардына арыый омуннаахтык уонна соһумардык киирэн ылар. Н. Заболоцкай
♦ Кыараҕаска киир — кыһалҕаҕа ыллар, олуйтар, күчүмэҕэй балаһыанньаҕын ыарат. ☉ Оказаться в нужде, попасть в трудное положение
Баайдааҕы да баранаак оҥорорум, Тоту да торҕон ыытарым, Кылааттааҕы да Кыараҕаска киллэрэрим. С. Зверев
Холкуос бэрэссэдээтэлэ сэрииттэн кэлбит, саас ортолоох, турбут-олорбут үскэл киһи кыараҕаска киирэн сылдьар. Айталын
Сиэн эбэтэ аймаммытыттан өссө кыараҕаска киирдэ. ЧКС ЫаЫЫ. Кыараҕас көҕүстээх — ыгым, кыраттан да кыыһырар, ордуос киһи. ☉ Нетерпеливый, вспыльчивый, раздражительный
Суола үрэх — кыра үрэх. Ол гынан баран кыараҕас көҕүстээх киһи ордук тэбиэс-өһүргэс буоларыгар дылы, кини сааскытыгар олус омуннура дэбилийэн ааһар үрэх. Амма Аччыгыйа
Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолуталыыгын диэн сэмэлиирэ. СГС ӨСҮДь
◊ Кыараҕас аһаҕас дорҕоон тыл үөр. — бу дорҕоону саҥарыыга тыл үрдүктүк көтөҕүллэр, айах кыратык атар, уос төгүрүйэн кыттар. Маннык дорҕооннор саха тылыгар түөртэр: ы, и, у, ү. ☉ Узкий гласный
Кыараҕас аһаҕас дорҕооннор кыра тыастаах буолаллар. ПНЕ СТ
Сыһыарыы аһаҕас дорҕооно наар киэҥ эбэтэр наар кыараҕас буолар. КИИ СТ-2

I
туохт. Күөдьүйэн, сирэлийэн умайбат буол, умайан бүтэн сөҕүрүйэн, мөлтөөн, умуллан бар, умулун. ☉ Угасать (об огне)
Соторутааҕыта үөрэн-көтөн күүдэпчилэнэ турбут кутаа уот улам мөлтөөн, өһөн истэ. С. Никифоров
Балаҕан букатын хараҥарда, уот өстө. Суорун Омоллоон
△ Ырааһа, сырдыга, килбиэнэ суох буол, мөлтөө, умулун (киһи-сүөһү хараҕын уотун этэргэ). ☉ Тускнеть, блёкнуть (о глазах)
Иҥнэри Дьарааһын хараҕын уота өспүтэ, иэдэһинэн көлөһүнэ түспүтэ. Д. Таас
Күммүтүн көмө Күдэрик көттө, Халлааммыт өҥө Хараара өстө. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Санньыйбыт, соҥуорбут, санаарҕаабыт көрүҥнэн. ☉ Мрачнеть, быть в подавленном состоянии
Сиидэрэп киһини таба көрбөт, сирэйэ-хараҕа суула өспүт, дьиэтигэр киирэн хаҥас диэки олордо. Күндэ
Бэҕэһээ дьон өйө-санаата арыый сырдаабыт курдукка дылыта ээ, оттон бүгүн улуус тойотторун көрөөт, өһөн түстүлэр. М. Доҕордуурап
♦ Өһөн түс — харааһын, хараастыбыт дьүһүннэн, туохтан эмэ хам баттат. ☉ Мрачнеть, впадать в подавленное состояние
Ити тыллартан кини өһөн түстэ. НАГ ЯРФС II
др.-тюрк., тюрк. өч
II
аат., сэдэх. Саҥа туспа өйдөбүлү биэрэр кэрчигэ, тыл (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Слово. Биһиги кини өһүн истибиппит
□ [Сырааннаах Мэхээччэ — оҕонньорго:] Олус дьуон дьаҥыдыйдыҥ, өс тамалыйдыҥ. Болот Боотур
Киһилэрэ бастаан өс хоту итэҕэйэр, барытын ыраас муустуу ылынар. С. Федотов
♦ Аман өс көр аман
Суол киһитэ Соругун кэпсээтэ, Айан киһитэ Аман өһүн тамалыйда. П. Ойуунускай. Өс киирбэх — дэбигис итэҕэйимтиэ, кэнэн. ☉ Наивный, легковерный. Олус өс киирбэх киһи
□ Сэмэн оҕонньор өс киирбэх, сэргэхсийбиттии чэрэличчи көрдө. Н. Лугинов. Өс күөрсүнэ эргэр. — туох эмэ солуута суох этиллибитэ, ыйытыллыбыта. ☉ Что-л., сказанное или спрошенное между прочим, вскользь, без серьёзного намерения
Өс күөрсүнэ эрэ ыйыппыта. Өс күөрсүнүн этэллэр. ПЭК СЯЯ. Өс кэпсээ, тыл эт фольк. – бухатыыр туох эрэ суолталааҕы, дьоһуну кэпсии кэлбитин туһунан ырыатын саҕалыырын биллэриитэ. ☉ Постоянная этикетная формула, предупреждающая о том, что богатырь имеет сообщить важную весть (в олонхо). [Күн Тэгиэримэн бухатыыр] Өс кэпсии, Тыл этэ, Тойук туойа турбута үһү. КММ БМБ. Өс мүөҥүтэ киһи түөлбэ. — солуута суоҕу саҥарар, туһата суох, мөлтөһүөр киһи. ☉ Слабый, ни к чему не годный человек, который попусту мелет языком, болтун, краснобай. Өс сөҕүүтүгэр киир түөлбэ. — албан аатыр. ☉ Прославиться
Өс сөҕүүтүгэр киирбит гипнозтаах оҕонньор баар эбит. НАГ ЯРФС II. Өһө тобуллар (тэстэр) суола — санаата көнөр, дуоһуйар, онон табыллан кэпсиир түгэнэ. ☉ Это его любимое занятие, конёк
Булт туһунан кэпсэтии буолла да — кини өһө тэстэр суола. НАГ ЯРФС II. Өһө тэһиннэ (тобулунна) — санаата көнөн, дуоһуйан иҥнибэккэ эрэ саҥаран барда. ☉ соотв. язык развязался
Бэйэтин идэтин туһунан дэлэйдик кэпсээччи: өһө тэһиннэҕинэ, хата эн кинини өтөрүнэн тохтоппоккун. Күннүк Уурастыырап
Дэлиһиэй оҕонньор уот иннигэр аргынньахтыы олорон, өһө тэстэн, дьэ киһилии бэҕэһээ Алачай нэһилиэгэр бара сылдьыбытын кэпсээн күһүгүрээн барда. Эрилик Эристиин
◊ Өс хоһооно — үөрэтэр өйдөбүллээх кылгас бэргэн этии, ох тыл арааһа. ☉ Пословица
«Киһи кыайбата диэн суох» диэн саха өһүн хоһооно кырдьык эбит буолбаат. М. Доҕордуурап
тюрк. сөз, сүз
III
аат. Абааһы көрүү, кимиэхэ эмэ уордаахтык кыыһырыы, өстүйүү. ☉ Злоба, ненависть, вражда
Онуоха: «Бу эн убайыҥ үөһээ, аллараа абааһы биистэригэр бэрт улахан өлүүнү, өһү тэрийдэ». Ньургун Боотур
[Дьаакып:] Хоргутума, тукаам, өлүөхпэр диэри Быыпсай оҕонньортон өспүн өһүлүөм суоҕа. А. Софронов
Нээстэр аймах бу киһиэхэ хааннаах өһү өстүйэр. Бэс Дьарааһын
♦ Өс саҕа буол (буолар) — туохтан, кимтэн эрэ кыыһырбыты, тымтыбыты, өһүргэммити аһаҕастык биллэр. ☉ Проявлять, выражать недовольство, раздражаться
«Эйиэхэ кэпсээн кэпсии кэлбит үһүбүн дуо?» – саалаах киһи өс саҕа буолла. Софр. Данилов
«Тоҕо ыттахпыный? Мин моҕотойу, дьабарааскыны эрэ бултаһабын буолбат дуо?» – уол өс саҕа буолла. П. Тобуруокап
◊ Өс ситис — туох эмэ куһаҕаны оҥоруу (өлөрүү, алдьатыы, уоруу о. д. а.) иһин эмиэ оннугунан төлүүргэ дьулуһуу. ☉ Месть, отмщение
Ньиэмэс кээлтэ… Өс ситиһэн, Хобуоччу онно тыллаабыта. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр миигиттэн өстөрүн ситиһээри дьаабыламмыттар. С. Никифоров
ср. др.-тюрк. өч ‘месть, гнев’, тув. өш ‘месть; зло’, монг. өс ‘месть; злоба’