Якутские буквы:

Якутский → Русский

чээлэй

яркий (о зелени); чээлэй күөх от ярко-зелёная трава.

Якутский → Якутский

чээлэй

чээл диэн курдук
Чэгиэнчэбдик чээлэй күөх мутукча айгыр-силик нуһараҥа. А. Фёдоров
Хатыҥнар, талахтар барахсаттар чээлэй күөххэ үйэ-саас тухары эргиллибиттии, намчытык суугунаан ыллыырга дылылар. Э. Соколов
Тулатыгар, чээлэй ньаассын күөххэ, сүүтүк, чуораан оттор чугдаараллар. ОоТС

чээл

даҕ. Олус чаҕылхай от күөх (айылҕа өҥүн этэргэ). Нежно-зелёный, ярко-зелёный (цвет природы)
Хатыҥ мастарым, кэтиҥ Хаарыан хампа киэргэлгитин, Чээл сэбирдэххитин сирилэтиҥ, Тэлим сиккиэргэ бигэтиҥ! Күннүк Уурастыырап
Чэлгий, муҥутаа, Чээл мыраан! С. Зверев
[Мин] Лена эбэ хотуну сайын чээл үөһүгэр саамай көҕөрөн-наҕаран, ситэн-силигилээн турдаҕына …… көрбүтүм. В. Протодьяконов
Чээл күөх — чээлэй күөх диэн курдук (көр күөх)
Таптыыбын, айылҕа барахсан, Унаара долгуйар чээл күөххүн. М. Ефимов
Айылҕа барахсан итиччэ чээл күөҕүнэн наҕарбытын хаһан да көрбөтөхпүн көрбүт курдук буоллум. КНЗ ОО
Үүнээйилэр үгүстэрэ чээл күөх өҥнөөхтөр. КВА Б
ср. п.-монг. чал коке ‘тёмно-лазурный’, монг. чэл ‘светлый, светло-зелёный, светло-голубой’


Еще переводы:

сандаҕыр

сандаҕыр (Якутский → Якутский)

көр сардаҥар
Сыпсытыы чээлэй күөх мутукча сандаҕыра наҕарбыт, ньирээйи сирэм тырымнаабыт, сэбирдэх илибирээбит. П. Ойуунускай

хампа-солко

хампа-солко (Якутский → Якутский)

даҕ. Чээлэй күөх. Ярко-зелёный, бархатисто-зелёный
Сайын… Хатыҥ чараҥ Хампа-солко суугуна. Күннүк Уурастыырап
Харыйалаах, бэстээх чагдалар Хаҥыр-киҥир халлыгыраһан, Хампа-солко бытырыыһынан Хамсаан, айхаллыы хааллылар. Эллэй

чэчик

чэчик (Якутский → Якутский)

аат. Сибэкки. Цветок
Үүнэллэр чээлэй күөх чэчиктэр. П. Тобуруокап
Хордоҕойго үүммүт хойуу чэчик үрдүнэн үрүмэччи, лыах арааһа тэлибирэһэ көтөллөр. С. Маисов
ср. др.-тюрк., тюрк. чечек, чөчек ‘цветок’

кытарсый

кытарсый (Якутский → Якутский)

туохт. Кыһыллыҥы өҥнөн; кытара быһыытый. Выглядеть, становиться красноватым; казаться красным
Күһүн кэлэн, Күөх чээлэй тыа мутукчата, Кыырт кынатым курдук, Кытарсыйан көһүннэ. С. Васильев
Күн өлбөөдүйэн, кытарсыйан көстөрө. И. Бочкарев. Сайын эрдэттэн хонуу хатан, кытарсыйан барара. «ХС»

симэн

симэн (Якутский → Якутский)

симээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Аны кэлэн хаһан симэнээригин, эн симэх көмүскүн атыылыахха. Н. Якутскай
Чээлэй күөҕүнэн симэммит сайын барахсан ааһан, күһүн буолан эрэр. Н. Заболоцкай
Кыһыҥҥы уһун уутуттан уһуктубут айылҕа көҕөрө симэнэн эрэрэ. И. Федосеев

чэбдий

чэбдий (Якутский → Якутский)

чэбдигир диэн курдук
Түҥ тыа түгэҕэр түһүөххэ, Эдэр сааһы эргитиэххэ, Чэлгиэн салгыҥҥа чэбдийиэх, Чээлэй күөҕүнэн бүрүнүөх. Л. Попов
Килбэйэр киэҥ алаас чэбдийэн, Солконон суугунуу мөҕүстэ. Дьуон Дьаҥылы
Күнүн аайы чэбдийэн Күүһү-уоҕу мунньабыт. Сибэккилэр

бээсиҥкэ

бээсиҥкэ (Якутский → Якутский)

аат. Баайыы (өрүү) куопта. Вязанка (кофта, жакет и т. п.)
Ийэтэ, илиитин туохха эрэ анньан баран, «айыы-ы» диир. Онуоха үһүгэр сылдьар Ритката, сүүрэн тотугурайан кэлэн: «Бээсиҥкэҕин эрэ өлөрдүҥ дуо? Илиигин өлөрбөтүҥ дуо?» — диэн субурутар. Багдарыын Сүлбэ
Чээлэй күөх дьүһүннээх сабыс-саҥа бээсиҥкэ остуол үрдүн сырдата түһэр. В. Ойуурускай

дэрбэй

дэрбэй (Якутский → Якутский)

көр дэбдэй
[Симэхсин эмээхсин:] Хайа дайдыга сирим сиксигэр, минньигэһинэн мээмэлэнэн, чилийэн дэрбэйэн иитиллээхтээбитэй? ПЭК ОНЛЯ II
Хара тыа, иһирик ойуур хойуу мутукчалаах чээлэй күөх лабаалара тэнийэ дэрбэйэн күөгэлдьиһэ хамсыыллар. А. Бэрияк
Ытык хайаны баһынан, Ыыһар былыты быыһынан көтөр аалым дэрбэйэн, Мотуор тыаһа айаарда. С. Васильев

көҕөр-наҕар

көҕөр-наҕар (Якутский → Якутский)

туохт. Муҥутаан көҕөр, чээлэй күөх буол. Покрываться пышной зеленью, цвести буйным цветом
Дойдубут барахсан, көҕөрөн-наҕаран сирин симэҕэ ситэн, тупсан да турар кэмэ эбит. Болот Боотур
Бу кэмҥэ Орто Азия айылҕата көҕөрөн-наҕаран туох баар муҥутуур киэргэлин кэппит. Эрилик Эристиин
Өлүөнэ эбэ хотуну сайын …… саамай көҕөрөн-наҕаран, ситэн силигилээн турдаҕына, аан маҥнай көрбүтүм. В. Протодьяконов

кэбиргэт

кэбиргэт (Якутский → Якутский)

тыаһы үт. туохт. Биир тэҥник, бүтэҥитик кирдиргээн иһилин (ыстаан аһыыр харамай аһылыгын быһыта ыстыырыгар таһаарар тыаһын туһунан). Мерно жевать, похрустывая, с хрустом (о животных)
Икки ый буолаат, тугут күөх ньаассын оту сиэн кэбиргэтэр. И. Федосеев
Борооскулар чээлэй күөх оту өрүһүспүттүү ыстаан кэбиргэтэллэр. ИКДь
[Куобах] сүүрэн киирэр да хаппыыстаны сиэн кэбиргэтэр уонна төттөрү сүүрэн хаалар. Бырааттыы Гриммнэр (тылб.). Тэҥн. кирдиргэт