совм. от чөкөт =.

чөкөт диэнтэн холб. туһ. Бу оту чөкөтүс

ходьоруй диэнтэн дьаһ
туһ. Доҕорум ол курдук туора киһи анала буолан [атынан] ходьорута турбутун көрүөхпэр ыарахан да этэ. Эрилик Эристиин
Кыра отун чөкөтөн Кыбыытыгар таһаара, Хонук маһын тыаттан Ходьорутан киллэрэ, Бөтүөн ууну бастара Бүтүн сүүһүнэн ат күүстээх …… Тыраахтары көлүйүөхтээх. С. Тимофеев

туохт. Тугу эмэни олус харыстаан, кэмчилээн туһан, тутун. ☉ Тратить что-л. очень скупо, быть крайне бережливым
Эргиэмсиктэр ат көхсүгэр ыҥыырдан чөкөтө түһэн аҕалар астара …… төһөлөөх да кэччэнэ, харыстыы сатаабытыҥ иһин, сотору буолаат бүтэн хаалара. Н. Заболоцкай
Ити тылы кини олус кэччэнэ туттар. С. Федотов
Биһиги ытыс тыаһын баҕас кэччэммэт дьоммут. «ХС»
△ Кэччэй, харамсый. ☉ Скупиться, скряжничать
[Уйбаан:] Эйигин кытта инчэҕэй эттээх тулуйан олороруттан ааста, туох иннигэр кэччэнэн муҥнанаргын өйдүүрүҥ буолуо дуо? А. Софронов
Иннэ үүтүн кэҥэтэр, Эргэрбит харам дьоннор Иһиэхтэрин кэччэнэн Эҥин араас диэхтэрэ. П. Тобуруокап
Оттон мин туспунан, — Тилийэ тэлгэһэлээххиттэн, Кэрчиги да кэпсииргин Кэччэнэҕин. К. Туйаарыскай

I
аттаа диэнтэн атын
туһ. Бу соноҕоһуҥ аттана илик эбит. И. Гоголев
II
туохт.
1. Атта булун, хаһаайыстыбаҕар ат сүөһүтэ тэрин. ☉ Приобрести лошадь, обзавестись лошадью для хозяйства. Дьөгүөр быйыл сымнаҕас майгылаах аттанна
2. Атта миин, ат үөһэ олор. ☉ Сесть верхом на лошадь
Доҕоро Наһаар, уола сүппүтүн оройуоҥҥа тыллыыр аатыран, хаһан да сааламмат бэйэтэ эмиэ сааланан, аттанан, бу сарсыарда эрдэ барбыта. Суорун Омоллоон
Ханнык дьүһүннээх аты аттанан кэлбиккиний? Саха фольк. Бу айылаах дойдуга Аттанан кэлбит атым. С. Зверев
3. Айаҥҥа тур, бар. ☉ Отправляться в дальнюю дорогу, уезжать куда-л. Хата, сарсыарда эрдэ туран кэлиэм, таҥараттан көрдөһөн, мантан аттаныахпыт. А. Софронов
«Сарсыарда эрдэ аттаныахпыт, хата, малгын хомунан, чөкөтөн кэбис», — диэбитэ Дьөгүөрсэ кэргэнигэр. Н. Якутскай
♦ Аттаныаҕым да аһыйбат көр кытыым да кыһыйбат. Аттаныах өттө — атынан айаннаан иһэр сир хаҥас өттө. ☉ Левая сторона дороги, по которой едет человек верхом на коне. Хочоҕо киирдэххинэ, суолуҥ икки аҥыы хайдыһыа, ону аттаныах өттүгүн тутуһаар. Ол дойдуга аттан — өл. ☉ Отправляться на тот свет, умирать
Тугун дьиибэтэй, доҕоор. Эмээхсиним кэнниттэн ол дойдуга аттанаары гыннаҕым дуу? Кини таҥаралыаҕыттан бэттэх уйан буолан хааллым. И. Гоголев
Эн эһэҥ отут саастааҕар, Ойоҕостотон үс хонукка Өйө-төйө суох сыппыта, Онтон төрдүс түүнүгэр «Ол дойдуга» аттаммыта — Ол сахха эмчит-томчут суоҕа. «ХС»

1. сыһ.
2. Ханна баҕарар, бэрээдэгэ суохтук. ☉ Везде, всюду, беспорядочно
   Кинигэлэр, сурунааллар, кумхам тутуллубут, хайа тыытыллыбыт, суруллубут лиистэр бэйдиэ ыһылла сыталлара. Г. Угаров
   Чучунаа диэн дьонтон, киһиттэн тэйэн, куотан, күрээн, наар хайалаах сиринэн бэйдиэ сылдьар кыыллыйбыт киһи. Н. Абыйчанин
   Эмп ылыллар биир дьоһуннаах источнигынан айылҕаҕа бэйдиэ үүнээччи уонна культураҕа киллэриллибит эмтээх үүнээйилэр буолаллар. МАА ССЭҮү
   △ түөлбэ. Хаһан баҕарар, куруук, эргиччи, өрүү, тохтобула суох. ☉ Всегда, постоянно
   Дьэ, ол куруук киирбэт күннээх, хагдарыйбат чээл күөх оттоох-мастаах бэйдиэ сайын дойду. Хоро дойдута диэн ол буолуохтаах. Н. Заболоцкай
3. Олус элбэхтик, аһара күүскэ (мэлдьэх. этиилэргэ тут-лар). ☉ Много, чрезмерно (обычно употр. в отриц. оборотах)
   Бу дойду чөкөтө бэрт. Ордук урут сөмөлүөт, массыына сылдьыбат эрдэҕинэ, атын сиртэн ый баһыгар-атаҕар биир эмит киһи кэлэн барара. Онон, ол-бу тумуу-сөтөл бэйдиэ тарҕаммата. Г. Угаров
   «Ойуун абааһыта буулаабыт ыаллара», — диэннэр оҕолоохуруулаах баай, мааны хотуттар бэйдиэ ыалдьыттаабаттар. И. Гоголев
4. Мээнэҕэ, сыала-соруга суохтук, түбэһиэхчэ. ☉ Зря, попусту, бесцельно (в отриц. оборотах)
   [Нүһэр Дархан:] Бу тааска олорон …… элбэҕи эҥсэ саныыбын, үгүһү өйдөөн кэлэбин... Бүгүн даҕаны бу ытык тааска мин эһигини бэйдиэ ыҥырбатым. И. Гоголев
   Эдэр киһиэхэ бэйдиэ тыллаһыа суохха баара. «ХС»
5. Дэбигис, эрэйэ суохтук, түргэнник (мэлдьэх. этиилэргэ). ☉ Легко, быстро, скоро (обычно употр. в отриц. оборотах)
   Ханныгын да иһин Ойуурап бэйдиэ бэриниэ суоҕа, ол гынан баран, туһалаах дьыала атахтаныан, бытаарыан сөп. Г. Угаров
   Холкуос бэрэссэдээтэлинэн быыбардыы сылдьыбыттара. Аҕыйах хонон баран аккаастаммытым. Киһи бэйдиэ кыайыа суох үлэтэ быһыылаах этэ. «ХС»
6. даҕ. суолт. Көннөрү, судургу, туох да уратыта, уустуга суох (мэлдьэх. этиилэргэ). ☉ Простой, обыкновенный (обычно в отриц. оборотах)
   Дьэ дьикти ыт. Бэйдиэ ыт буолбатах... Абааһы кубулуна сылдьар быһыылаах. И. Гоголев
   Бу түүл бэйдиэ түүл буолбатах, ити адаар муостаах тайах булчут эбээн соргутун, дьолун түһэ буолуохтаах. В. Лебедев (тылб.)

1. аат.
2. Киһи-сүөһү, көтөрсүүрэр көхсүн уонна төбөтүн ыккардынааҕы куохаҕар синньигэс миэстэтэ. ☉ Шея
   Моонньум ыарыйда. Моонньугар быалаах торбос. Кус моонньо.  Охоноос Эрдэлиири аҥаар илиитинэн моонньуттан кууста. Амма Аччыгыйа
   [Егор] бөлөх ыарҕалары охсон кунайдыы турар, …… хас оҕустаҕын аайы көҕөн эттэрэ күүрэн логлоруттан тахсаллар. Моонньо күөр эй э н уһуурга дылы буо ла р. М. Доҕордуурап
   [Кыһыллаай] иннигэр эрдэҕэс улар моонньо күөх от быыһыгар күөкэҥнээтэ. Л. Попов
3. Сорох хороҕор иһит үөһээҥҥи синньигэс өттө эбэтэр туох эмэ тэрил хабарҕалыы синньээһинэ. ☉ Верхняя зауженная часть какого-л. сосуда, горло
   Бытыылка моонньо. Сэргэ моонньо.  Пётр Бакланов кырапыыны м о о нньуттан харбаан ылбыта да, иһэн кыллырҕаппыта. Н. Якутскай
   Остуолбалар үгүс ойуута-дьарҕаата суох сэргэ моонньун санатар чычаас оҥо быһыы ойуулаахтар. «ХС»
   △ Тугу эмэ кэтэрдэр гэ, холбуурга аналлаах олук. ☉ Специальная выемка в чём-л. для прикрепления чего-л. [Сыарҕаҕа] атах аллараа өттүгэр сы ҥаахха угарга биэс сэнтимиэтир үрдүк тээх эмиэ сарыннаах моой оҥоһуллар. АНП ССХТ
4. көсп. Тугу эмэ хааччыйыыга ким, туох эмэ күүһэ, булар үбэ-аһа, баайа. ☉ Средства для содержания, попечения кого-чего-л.
   Дьонун моонньугар саантыыр.  Нэһилиэк, улуус дьаама барыта дьаамсыктыын баайдар моонньуларыгар сүктэриллибитэ. Эрилик Эристиин
5. көсп. Туох эмэ синньиир өттө (хол., өрүс, күөл). ☉ Узкая часть чего-л., шейка (реки, озера)
   Днепр моонньугар …… аан дойдуга аатырбыт тутуутун — уу сүүрүгүн күүһүнэн үлэлиир Днепрдээҕи электрическэй ыстаансыйаны көрдүбүт. Амма Аччыгыйа
6. даҕ. суолт. Киһи тус бэйэтин күүһүнэн, кыаҕынан толороругар ылыммыт (үлэ туһунан этэргэ). ☉ Возложенный на кого-л., рассчитанный на собственные силы кого-л. (вид работы)
   Окко моой былаан ылынным.  Модун хорсун үлэһиттэр Хантараактаһан тураннар, Моой үлэ ылан үлэлииллэрэ. Күндэ
   Көрдөһөбүн эйиигиттэн: Көлүй эрэ оҕуспун. Чөмөхтүөм этэ чөкөтөн Үнүр муспут Моой оппун. Р. Баҕатаайыскай
   [Ыанньыксыттар] көөнньөрбө отун бэйэлэрэ булуохтаах моой эбээһинэстэрэ. У. Нуолур
   ♦ Моой ылын — хайа эмэ үлэни тус б эй э ҥ к ү ү с к ү н эн т о ло ро р г о ы л ы н , с ө б үл э с. ☉ Взять на себя обязательство выполнить какую-л. работу собственными силами
   [Холкуостаах:] Биһиги биригээдэбитигэр сирдэ быһа анньан кулуҥ, биһиги бэйэбит моой ылынан үлэлиэхпит. Кү ндэ. Сүөдэр бостууктуурун таһынан сайыны быһа, моой ылынан, холкуоска оттоото. М. Доҕордуурап
   Уон тыһыынчалаах хотону моой ылынан туппуттар. М. Тимофеев. Моон ньоох баскынан куот (үрдүктүк тур, улаатан көһүн) — атыттартан билиигинэн уо. д. а. биллэрдик таһыччы буол, быдан ырааҕынан баһый. ☉ Быть на голову выше кого-л. по развитию и т. п. Ульянов кылаа һыгар моонньоох баһынан үрдүк түк турара. ЛБС
   Суруналыыс П.И. Егоров эргиччи чаҕылхай талаанынан, уҕараабат айар эрчиминэн — бэйэтин биир идэлээхтэриттэн моонньоох баһынан улаатан көстөр киһи этэ. «Кыым». Моонньоох баскынан эппиэттээ кэпс. — туох эмэ туһугар төбөҕүнэн эппиэттээ, саамай ыарахан буруйга тигис. ☉ Отвечать головой за что-л., быть строго наказанным (за содеянное)
   Гитлеровскай фашизм бу алдьархайдаах сэриини төлө тардыбытын иһин моонньоох баһынан эппиэттиэхтээх. «ХС». Моонньоох баһа быстыа да буоллар кэпс. — туох да иһин тохтообокко, тугу да кэрэйбэккэ. ☉ Ни перед чем не останавливаться, рисковать головой (букв. даже если голова слетит)
   Моонньоох бастара быстыа да буоллар, сороҕор сыыһа суолга өсөһүөхтэрэ турар ээ. Далан. (Ким, туох эмэ) моонньо суон кэпс. — эстибэт, кыахтаах, күүстээх, баай. ☉ Обладающий большой силой, мощью, могучий (букв. у него шея толстая)
   Холкуос моонньо суон, илиитэ эрчимнээх. Өс хоһ. Кириэһилэм …… үрэлиннэҕинэ …… сарайга быраҕыахтара. Ол иннинэ кыһаллыбаттар. Судаарыстыба моонньо суон. Софр. Данилов. Моонньу гар иилиһин кэпс. — киһиэхэ бэрт буолан бэйэҕинэн тапталга сыҥалан. ☉ соотв. вешаться на шею кому-л.
   Кэлбит-барбыт дьоҥҥо м о о н н ь у л а р ы г а р иилистэ сылдьар кыыс.  [В е р а : ] Мин эрэйдээх диэки хайаҕыт эмэ хараҕа иҥиннэ дуо? Эбэтэр мин эһиги моонньугутугар иилистэрбин көһүтэҕит дуу? С. Ефремов. Моонньу гар олор — тугунан да дьарыктаммак ка кимиэхэ эмэ иитимньи буолан олор. ☉ соотв. сидеть на шее у кого-л.
   Бач чааҥҥа диэри ийэтин моонньугар олорор. НАГ ЯРФС II. Моонньугар сүк — тугу эмэ толорорго бэйэҕинэн сө бүлэс, бэйэҕэр ылын (үксүгэр бокуойа суох да буолларгын, туох эмэ кыһалҕаттан). ☉ Обременять себя чем-л., н а де ва ть се бе хо му т н а ш ею (букв. взвалить на шею)
   «Ираида Ивановна эйиэхэ ыытта, сөбүлэҥҥин биэрдэххинэ илии баттыыр үһүгүн, — Эра дьоҕус нособуойунан хараҕын соттон ылла, — Барытын бэйэм моонньубар сүкпэппин диир». Р. Баҕатаайыскай
   Моонньун кэрбээ көр кэрбээ. Оччоҕо баттыгас саҕа на баай аймах, атыыһыт кыраны моонньуттан кэрбиирэ. Эрилик Эристиин. Моонньуҥ да арҕаһыҥ к эпс. — төһө да эрэйдээҕин, ыараханын иһин, хайаан да толоруохтааххын. ☉ Забота, от которой невозможно избавиться.
   ◊ Моой отчут — бэйэтин күүһүнэн оттоон ыларга сир анатан ылбыт отчут. ☉ Человек, арендовавший сенокосное угодье для своей пользы
   «Хайа, моой отчут, төһөнү бүгүн кыайдыҥ?» — Света куолаһыгар дьээбэлээх дорҕооннор иһилиннилэр. «ХС»
   Үгүс сирдэргэ моой отчуттарга с и р а н ыы л ла р. «ХС»
   Моой отчуттар …… куоталаһыыларыгар эмиэ саҥа усулуобуйа киллэриллибитэ. «Кыым»
   ср. др.-тюрк. бойын, туркм., кум. боюн, казах. мой, мойун ‘шея’