взаимн. от тык= 1 щёлкать друг друга (напр. по лбу при игре в щелчки).

м. (быа) кымньыы; щёлкать кнутом кымньыыны кууһурҕат; погонять лошадей кнутом аттары кымньыынан үүр.

тыаһы үт. туохт. Тылгын таҥалайгар таарыйан, кылгас-кылгас, арыттаах тыастары таһаар. ☉ Щёлкать языком, производя короткие, отрывистые звуки
Таҥалайдарыгар тылларын тамырҕатан саҥаран чыҥырҕаталлар. С. Руфов

тыаһы үт. туохт. Арыттаан «лыс-лыс» гынан тыаһаа. ☉ Из давать, производить прерывистый треск, потрескивать, трещать, щёлкать, пощёлкивать
Репортердар сырсаллар, фото аппарааттар лыһырҕыыллар. ОН КТБК
Табалар эҥээннэрин тыаһа суот туорааҕын охсуолаан эрэргэ дылы лыһыргыыр. А. Кривошапкин (тылб.). Тэҥн. лаһырҕаа

1) щёлкать; сүүскэ тык= щёлкнуть по лбу; 2) жалить, кусать; кинини тигээйи тыкпыт его ужалила оса; 3) перен. бить струёй; бааһыттан хаана тыга түстэ из раны брызнула кровь; сир анныттан нефть фонтана тыкта из-под земли ударил фонтан нефти; былыт быыһынан күн сардаҥалара тыктылар из-за туч брызнули солнечные лучи.

тыаһы үт. туохт. Үрүт-үрдүгэр хатаннык таас тааска охсулларын курдук тыаһаа. ☉ Издавать треск или щёлкающие звуки, трещать, щёлкать (напр., о горящих в костре дровах, о ружейном затворе)
Кыраҕы хараҕыҥ кыҥааһына биллин …… эрбэҕиҥ эрчимэ, Таастыы лачыгырыыр Тарбаҕыҥ талаана биллин! П. Ойуунускай
Арай уот умайан лачыгырыыр, турба куугунуур. Н. Габышев
Буур табам эҥээнэ лачыгырыы тыаһыыр. В. Лебедев (тылб.)

тыаһы үт. туохт. Үрүт-үөһэ тас-тас гынан тыаһаа. ☉ Издавать треск, щёлкать время от времени
Онон-манан уот дьөлүтэ сиэбит тимир оһоҕо санаарҕаабыт курдук таһырҕаан умайар. А. Софронов
Остуол чаһыта аргыый таһыргыыр. Н. Заболоцкай
Халлааҥҥа сулустар тырымнаһаллар, тымныыттан мутуктар таһыргыыллар. «ХС»

туохт. Тылыҥ төбөтүн таҥалайгар ыксары тутан баран төлө тардан араараргар эстэр курдук тыаһы таһаар. ☉ Щёлкать языком
Ким эрэ суордуура, таҥалайын таҥсыйан чаҥыргыыра. Далан
Улар ырыата бүтэҥи буолар. Бастаан таҥсыйара, онтон кутурара иһиллэр. ББЕ З
Хара улар көтөн күлүбүрээн кэлэн, бастаан үрдүк тиит куоҕайар чыпчаалыгар олорон, тулатын чуҥнааччы, айаҕын атан таҥалайын таҥсыйан күөмэйин оҥостооччу. В. Тарабукин
ср. монг. тагших ‘кричать (об орле)’, танших ‘чавкать; прищёлкивать языком’, кирг. таҥшы ‘клокотать’, уйг. тамши ‘чмокать (губами)’

I
туохт. Сөмүйэҕин эбэтэр орто тарбаххын тойон эрбэххинэн бүк баттаан баран эмискэ төлө ыытан кими, тугу эмэ саай, оҕус. ☉ Щёлкать по чему-л., давать щелчок кому-л.. Илиим көхсүгэр тык
□ Ким эрэ биир сарсыарда кэнниттэн кэлэн …… ыарыылаах баҕайытык кэтэххэ тыкпыта. Амма Аччыгыйа
Анна, күүстээхтик сүүскэ тыгаат, суорҕан анныгар дьылыс гынан хаалла. Л. Попов
ср. кирг. тых, алт. тык ‘тыкать, втыкать, всовывать’
II
туохт.
1. Сырдыгынан сыдьаай, сырдат (күнү этэргэ). ☉ Излучать свет, светить (о солнце)
Күндү маска күн тыгар үһү (тааб.: таҥара күлүгэ). Күн маҥнайгы сардаҥалара тыган таас хайалар, чочумаастар төбөлөрүн кыһыл көмүс өҥүнэн киэргэттэ. Т. Сметанин
Кыырпах да былыта суох халлаан оройуттан күн сири-дойдуну итиинэн угуттаан чаҕылыччы тыгар. В. Протодьяконов
2. Күүскэ өрө ыһылын, өрө биэрэ сыт (хол., дьүүктэ уутун этэргэ). ☉ Брызнуть, бить струёй (напр., о ключевой воде)
Дьиктитэ диэн баар бу чакыр таас быыһыттан тыга сытар эмтээх уу бэйэтэ кыһынын тоҥмот. Багдарыын Сүлбэ
[Уу] эн үтүөҕүнэн биһиги сүрэхпит уолан хаалбыт сыккыстара эмиэ өрө тыган бараллар. ППА БЭХКК

I
аат.
1. Айах көҥдөйүн үөһээ өттүн этэ. ☉ Нёбо
Сотору кини таҥалайа аҕылыырыттан хардырҕас тыастанна. Т. Сметанин
Сүөһү таҥалайын сиэтэххэ, кэлин таҥалайыҥ иһэр. «Чолбон»
Таҥалай илин өттө кытаанах өҥүргэс, оттон кэлин өттө сымнаҕас буолар. КИИ ОЧСҮөГ
2
таҥалай ойуу диэн курдук. Оһуордаах, таҥалай симэхтээх таҥастара хаамтахтарын, күөгэччи ойдохторун ахсын ордук киэркэйэн, ойуута-оһуора тупсан иһэргэ дылы. Софр. Данилов
Таҥалай тигиилээх туос тууйас, Ленаны таҥнары устан сыый! Таптаабыт дойдуттан туруу ас Эн искэр баранна, бырастыый! Дьуон Дьаҥылы
Унтуу билэтин оҥорууга …… айа ырбата, таҥалай, иилэҕэс ойуулары туттуохха сөп. АЕЕ ӨҮОБ
3. эргэр. Үксүгэр түүлээхтэн тигиллибит, тоһуттаҕас сурааһын оһуордаах, саха дьахтара былыр мааныга кэтэр тас таҥаһа. ☉ Старинная верхняя нарядная одежда якутской женщины, сшитая в основном из мехов с узором в виде зигзага. Былыр саха баай дьахталлара ыҥырыыга, урууга таҥалай кэтэн бараллара
4. көсп. Туох эмэ (хол., тибии, хаар, хайа) кэрдиис-кэрдиис буолбут сирэ. ☉ Ступенчатый вид чего-л. (напр., снежного покрова, горы)
Хаар ытылҕана урукку тыал кэнниттэн тахсыбыт эргэ суолу-ииһи барытын саба тарыйан баран, хаарга эмиэ саҥа таҥалайы таһаарда. Н. Лугинов
Кинилэр иккиэн Илин Таас орто таҥалайыгар тахсан олорбуттара. С. Дадаскинов
Туундара хаар таҥалайдарын Тэхтирдэригэр охсуллар наарта. В. Миронов
♦ Хобуоччу хобордоох, сарыы таҥалай сөбүлээб. — хобу-сиби тарҕатарын сөбүлүүр киһи, хобу-сиби таһааччы. ☉ Любитель наушничать, ябедничать, сплетник (букв. сковорода-ябеда, замшевое нёбо)
[Манчаары:] Сахалар барылара хобуоччу хобордоох, сарыы таҥалай буолбатахтар! И. Гоголев
◊ Кэдьигэ таҥалай эргэр. — баай ыал кыыһа сүктэригэр кэтэр чараас үрүҥ көмүс быластыыҥкалардаах, оҕуруо симэхтэрдээх, сиэдэрэй ойуулаах сиэх быһаҕас сон. ☉ Кафтан невесты, богато украшенный серебряными пластинками и бисером, который надевается при выезде из родительского дома к жениху
[А.Е. Слепцов:] Тойонум кубаны өлөрөн баран: «Төйүҥүнү бултаатым, кэдьигэ таҥалайгын кэт», — диэн ыһыытыыр үһү. Ол аата кийииттээтэхтэрин аата үһү. Багдарыын Сүлбэ. Сарыы таҥалай — сарыыттан тигиллибит таҥалай ойуулаах тас таҥас. ☉ Ровдужное платье с узором, похожим на нёбо. Сиринэн оттуур таҥалай эргэр. — сиэҕэ суох сиргэ тиийэр уһун сон. ☉ Безрукавка длиной до пола. Таҥалай быа (ситии) — туос иһит кылтан оҥоһуллубут курун биир көрүҥэ. ☉ Род волосяного ремня у берестяной посуды
Таҥалай ситиинэн дьапталлыбыт Тороххой кылынан Ураһалыы моойторуктаах, Ытырыылаах сиксиктээх Холлоҕос туом чабычаҕы Тумуллуу ууран кэбистилэр. С. Зверев
Таҥалай былыт — итир былыт диэн курдук (көр былыт). Күһүҥҥү халлааҥҥа тардыллыбыт таҥалай былыттар, үөрбүт харахпар, үрүҥ көмүс симэх буолан көстөллөрүн одуулуу сыттым. Т. Сметанин
Күөх мэндэл халлааҥҥа чараас таҥалай былыттар куба кынатыныы сараадыспыттар. Н. Габышев
Тиһэх сарыалтан таҥалай былыт Собо хатырыгыныы кытарбыт. Д. Васильев
Таҥалай куйах — хатырык куйах диэн курдук (көр куйах). Куйах хас да суоллаах: дуулаҕа бэргэһэ; тиэрбэс иилэҕэс куйах; таҥалай куйах. БСИ ЛНКИСО-1938
Дьапталҕа кэтит тимири таһыйан, түптүр-түптүр курдук оҥорон баран, сарыы дуу, түнэ дуу соҥҥо тикпити таҥалай куйах биитэр хатырык куйах диэн ааттаан кэтэллэрэ үһү. НСА ПШЯП. Таҥалай ойуу — саха оһуорун биир көрүҥэ: муннуктуу тиксиһэр кэрдиис ойуу. ☉ Вид якутского орнамента: узор, похожий на нёбо
Дьэбдьиэ бадаархай сибэкки ойуулаах быыһа ыйаммыта, тиит тастаах бэриинэтэ …… таҥалай ойуулаах суҥ сөрүөтэ — барыта кэтэҕэриин диэкини бүтүннүүтүн дьэргэтэ тупсарда. Болот Боотур
Таҥалай ойуулаах ситии кыыс оҕо аналын алгыыр суолталаах. Күн Дьирибинэ. Таҥалай сиик иис. — ойуудьарҕаа сиигин арааһа: киһи-сүөһү таҥалайын ойуутун үтүктэн анньыы сиик. ☉ Шов гладью, напоминающий рисунок нёба
Тириини тигэргэ иннэлээх сабы тирии ис өттүттэн анньыллар уонна таҥалай сиик таһааран тигэллэр. АБН ЭТМС
Таҥалай (таҥалайдаах) сон — таҥалай I 3 диэн курдук. Таҥалай сон — бу саха дьахтарын ииһин биир чыпчаала. НБФ-МУу СОБ
Людмила Всеволодовна Габышева дьону барытын кэрэхсэппит таҥалай соно М.М. Носов үлэлэриттэн төрүттэнэн оҥоһуллубут эрээри, аныгылыы …… быһыылаах эбит. «Кыым»
Былыргыны эттэххэ, таҥалайдаах сону тигэллэригэр хара, күөх, маҥан эрэ оҕуруолары тутталлар этэ. АЕЕ ӨҮОБ. Таҥалайын таҥсынар (тыаһатар) — тылын таҥалайыгар сыһыаран тыас таһаарар ☉ Щёлкать языком
[Ойуун] эмискэ уу испит сылгылыы дьигиһийбэхтиир, суордуу кыламмахтыыр, хотойдуу таҥалайын таҥсынар. И. Гоголев
Суор таһыгар мэкчиргэ олорон хаан буолбут айаҕын аппаҥнатан иһиирэн сирилэтэрэ, таҥалайын тыаһатара. Т. Сметанин
Ньургун харчыны саҕаат, үөрүүтүттэн таҥалайын таҥсынна. ҮА. Чаачыгырыыр таас таҥалай фольк. — хотойу ойуулаандьүһүннээн этэр эпиитэт. ☉ Эпитет орла (букв. клёкчущее каменное нёбо)
Хотойу маннык эпиитэттэринэн хоһуйаллар: «чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай». КНЗ СПДьНь
уйг., каракалп. таҥлай, узб. танглай, бур. тангалай
II
аат. Кус көтөн иһэн түһэрбит сымыыта. ☉ Яйцо, оброненное уткой на лету. Ытым таҥалайы булан сиэтэ. Таҥалай илдьи түһэн сытарын көрбүтүм