сов. 1. тэҥ ыйааһыннан, тэҥнэс; 2. перен. (прийти в соответствие с чем-л.) тэҥнэс, дьүөрэлэс.

несов. ыйааһыннан, ыйааһыҥҥа тарт; эта рыба весит два килограмма бу балык икки килограмм ыйаапыннаах.

сыһ. Лискэйэр, толору симиллэн ыйааһыннанар гына. ☉ Туго, плотно (набивать что-л. чем-л.). Суумкам лискэччи туолла

1. прич. от фасовать; 2. прил. ыйааһыннанан сууламмыт; фасованный товар ыйааһыннанан сууламмыт табаар.

көр бороон
Эбии аһылык элбэтиллэн борооскулар эбиллиилэрэ хайа да сыллааҕар үрдээбитэ. «Кыым»
Кырдьыга даҕаны, уонча ыйдаах борооску уон сэттэ, уон аҕыс буут ыйааһыннанара кырдьаҕастары соһутуон соһутар. «ХС»
Ынах сүөһү төрөөтөҕүнэ, оҕотун ньирэй дэнэр. Бороохтуйбут ньирэй — торбуйах. Торбуйах кыһыныгар тиийдэҕинэ — борооску. ДьСИи. Тардыы көмүс курдук Талахтаах эбит, Эрийии көмүс курдук Иирэлээх эбит, Борооску торбуйах саҕа Моонньоҕонноох эбит. Саха фольк.

туохт.
1. Ыарахан ыйааһыннан, ыйааһыннаах буол. ☉ Быть тяжёлым, тяжелеть, отяжелеть
Суох, бу паапкам ыараан, илиибэр биллэн барда, итииргээн, утатан да бардым. Суорун Омоллоон
Халлааҥҥа халыйбыт былыттар ыараабыттара, намылыһан аллара санньыйбыттара. Далан
Таҥаһым ууну, бадарааны оборон ыараан хаалла. М. Доҕордуурап
Таһаҕастара өссө ордук ыараан, уһун суол өссө уһаан, кинилэр иннилэригэр уунан биэрэргэ дылы буолбута. А. Сыромятникова
2. көсп. Судургута суох күчүмэҕэй буол, уустугур. ☉ Становиться сложнее, труднее, осложняться, усложняться
Мөлтөх да киһибин! Мин туспар кыра да улаатар, чэпчэки да ыарыыр. Н. Лугинов
Үлэ ыараатаҕына киһи эбии дьулуурдаах буолар. А. Сыромятникова
Кэлин бүдүгүрэ кырдьан баран, чүөчэ Маня килиэп да ыла барара ыараабыта. Куорсуннаах
Дэриэбинэҕэ сыл аайы олох ыараан, сопхуос ыһыллыаҕыттан үлэтэ суох муор-туор сылдьааччы элбээн иһэр. У. Ойуур
3. көсп. Туох эмэ атыыланар сыаната үрдээ, улаат. ☉ Дорожать, подниматься в цене
Эккэ-арыыга ыараабат сыананы олохтоотулар. Амма Аччыгыйа
Сыана ыараан, биһиги хапчаттаран иһэбит. М. Доҕордуурап
Дьокуускайга сыана күн-түүн ыараан, Марусь …… хамнаһа туохха да тук буолбат. Айысхаана
4. көсп. Уруккуҥ курдук тэтиэнэх буолбакка биллэ мөдөөт, көһүүн буол, бытаар (хол., кырдьан). ☉ Потерять былую физическую крепость, стать менее подвижным (напр., от старости)
Биһиги, урукку саллааттар, Саас ылан, ыараан эрэбит. И. Эртюков
Уһуннук ыалдьыбыт буолан ыараабыт. Арыый иҥнэҥнээн хаамар. Сааһынан даҕаны киһи мыыммат саастаах киһитэ. «ХС»
Оннук буолумуна, мин сыл ахсын ыараан иһэбин. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Сылааргыыртан, ыалдьартан биллэрдик ыйааһыннаммыт, улугурбут курдук буол (хол., атах). ☉ Испытывать усталость, тяжесть, тяжелеть (напр., о ногах)
Этэтэ ыараан, дьаралыйан барбытыттан сылайбытын билиннэ. Н. Лугинов
Оргууй аҕай дьиэтин диэки накыҥнаата, ыараабыт атахтарын нэһиилэ соһор курдуга. Л. Попов
Төбөм өссө ыарыыр, хараҥарар, хараҕым ирим-дьирим буолар. Н. Заболоцкай
5. көсп. Өрүттүбэттии мөлтөө, эбии бэргээн мөлтөөн ис (ыалдьар киһи туругун этэргэ). ☉ Обостряться, усиливаться, усугубляться (о состоянии больного)
Киргиэлэй күн-түүн ыараан истэ. Амма Аччыгыйа
Үс хонук ааста, биэлсэр сураҕа иһиллибэт. Дьөгүөр оҕото улам ыараан иһэр. Айталын
Ийэм биһиэхэ: «Эбэбит ыараан иһэр», — диир буолла. ЖЕ АЭӨ
6. көсп. Ыар-нүһэр көрүҥнэн, тыйыстык тутун, дьиппиэр. ☉ Стать суровым, жёстким, строгим
Уйбаан даҕаны хайдах эрэ супту ыараан, саҥарбат-иҥэрбэт, санаата хараастар, туох эрэ суоҕун, туох эрэ сатамматаҕын курдук буолан хаалта. А. Софронов
Сабырыкы итини истэ-истэ саҥата-иҥэтэ аҕыйаан, дьиппиэрэн, ыараан барар. Күннүк Уурастыырап
Бары саҥата суох ыараан, дьиппинийэн олордулар. И. Данилов
7. көсп. Бэйэҕин билинэн, сыанаҕын үрдэтэн дьоһумсуй, тос курдук тутун. ☉ Напускать на себя важность, держаться заносчиво
Кыһалҕа ойууну көрдөһөааттаһа сатаатым да, ылыммата. Тоҕо эрэ ыарыыр. И. Гоголев
Дьаабал оҕонньоро, эмиэ биэнсийэ ылабын буолан, сүгүн кэпсээбэт, ыарыыр ээ. С. Никифоров
Барабын диигин дуу? Бар. Сибилигин да бар! Ордук ыараама, күндүркэйимэ! В. Яковлев
8. көсп., харыс. Хат буол, оһоҕостон (дьахтары этэргэ). ☉ Забеременеть (о женщине)
Арай кыра айыы кыыһа оһоҕоһо улаатан, арай улам-улам ыараан барбыт. Саха ост. I
Иккис кыыстара Хаайа саҥардыы үнэн сыылаҥхайдыыр буолуута Мира эмиэ ыараабыта. Н. Якутскай
— Тиэтэллээх муҥутаан, тоҕо хойутаатыҥ? — Бу киһини доҕор, оттон ыараатаҕа дии. Далан
♦ Төбөтө ыараата көр төбө
Силиппиэн уута дьэ мустан, төбөтө ыараан кэллэ. Софр. Данилов
Төбөтө, дьаакырдаммыт курдук, наһаа ыараабыт этэ, халтаһата минньийэ-минньийэ, силимнэнэн барбыта. М. Доҕордуурап
Тыына ыараабыт (күлүгэ хараарбыт) көр тыын II. Онон мин уҥуо өттүбэр оһоллоох, хаҥас өттүбэр илбистээх киһи буоллум. Тыыным ыараата, күлүгүм хараарда. Ньургун Боотур
Оччоҕо, оҕотуктуҥу буолан, тылым ситэ иччилэнэ, тыыным ситэ ыарыы илигэ. Күннүк Уурастыырап
Хаана (хаана-сиинэ) ыараата көр хаан. Киһини өлөрбүт киһини хаана-сиинэ ыараабыт, хараарбыт киһи дииллэр. КОК
Гошалыын оскуолаҕа үөрэммит уол: «Киһибит хаана ыараабыт. Кырдьык, тыыҥҥа турааччы буолбут быһыылаах», — диэн итирэн баран айахтаппытын кэпсээбиттэр. Т. Нутчина

туохт.
1. Ордук кыайыылаах-хотуулаах, чобуо-дьорҕоот буол. ☉ Стать смелым, бойким, осмелеть, расхрабриться
[Бырааһынньык биэчэригэр] Максим харса суоҕар түһэн мулукучуйар, урукку дух-дах туттара ханна да суох. Сытыырхайбыта, чобуорхайбыта сүрдээх. Н. Лугинов
Бу түөкүттэр сытыырхайбыттара, чобуорхайбыттара, дьоройбуттара тоҕо бэрдэй! И. Данилов
Маша кытаанах санааны ылынан, сирэйэ-хараҕа сытыырхайбыт. М. Доҕордуурап
2. Өйүҥ-санааҥ сырдаан, ырааҕы-чугаһы толкуйдуур, тобулар дьоҕурдан. ☉ Начать понимать что-л., отдавать себе отчёт в чём-л.
Бар дьон санаалара сытыырхайбыт. Амма Аччыгыйа
Булчут өйө-санаата сытыырхайда, үлүйбүт сирэйэ итийдэ. «Кыым»
3. Ордук хотоойу тыллаах буол. ☉ Стать острее на язык
Аччыгыйтан да абаран, Айманан-айдааран, Аһа арбайан, Тыла сытыырхайан, Өҥүс баһа күүрэн …… олордоҕуна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Павлик салгыы эттэҕин аайы хас биирдии тыла өссө кытаатан, ыйааһыннанан, сытыырхайан истэ. БТТ
Уоттаах сытыы харахтара өссө ордук чаҕылыстылар, тыла-өһө сытыырхайан, имигэстийэн киирэн барда. Ходуһа х.
4. Тыҥааһыннан, эйэлэспэт мөккүөннээх буол. ☉ Обостряться, активизироваться, становиться напряжённее (напр., о состязании)
Кылаас охсуһуута күнтүүн сытыырхайан иһэр. Болот Боотур
Кэнникинэн оонньуу сытыырхайда, ылсыы-бэрсии сулбутуйда [хаарты оонньуутун туһунан]. В. Гольдеров
Куоталаһыы-күрэхтэһии улам сытыырхайан иһэр. И. Данилов
5. Улаатан ис, бэргээ. ☉ Усиливаться, становиться острее (напр., о приступе боли), обостряться (напр., о чувствах)
Тапталга, ордук чорботон кэргэннии олоххо, киһи иэйиилэрэ быдан сэргэхсийэллэр, сытыырхайаллар уонна сайдаллар. ПБН ОПТ
Таня төрүүр остуол үрдүгэр сытан ити айылҕа муусукатын барытын иһиттэ. Сүрэҕэ үөрдэ. Ыарыыта ордук сытыырхайда. «ХС»
6. Ордук суоһаа, чаҕылый, күндээр (күн, сырдык туһунан). ☉ Становиться ярче, светлее (напр., о лучах солнца)
Тыал көһөҥө былыттара күдээриһэ көттөхтөрүнэ, аламай күн сыралҕана ордук күүрэр, кини сардаҥата ордук сытыырхайар эбээт. Амма Аччыгыйа
Ыраас хаартан тэбиэһирэн, ордук сытыырхайбыт күн уотугар ол хайыһардар үрүҥ көмүс курдук күлүмүрдэһэнкылбаҥнаһан ылыталыыллар. Амма Аччыгыйа
Тохсунньу ыйбыт аҥаарыттан Күммүт хараҕа сытыырхайбыта, Дьыбар туманын тобулан, Өтөрү көрөр быһыытыйбыта. Эллэй