ж. ыгыы, ыктарыы.

I
аат. Куурусса уонна мас көтөрүн куолайыгар ыйыстыбыт аһылыга тохтоон ааһар хабах курдук култаҕара. ☉ Зоб
Ахпа-дьахпа курдук Аҥал-саҥал айаҕын Атан биэрдэҕинэ, Куолайын төрдүгэр, Куолаҕын иһигэр Топ гына түһэрэн …… биэрэллэр. П. Ойуунускай. Оҥоло куолаҕар алта уон-сэттэ уон устуука сиэмэни хаалаан баран сиргэ түһэр, ол сиэмэлэрин уон иккилии-уон биэстии устууканан көппөх анныгар кистэтэлиир. Я. Семенов
II
Бытыылка айаҕа. ☉ Горлышко (бутылки)
Хоонньуттан иһит аҥаара арыгыны хостоон куолаҕыттан ыйырбахтаата. И. Гоголев
Толору уулаах бытыылканы уу анныгар түҥнэри тутуллар уонна гаас бырдьыгыныыр сиригэр бытыылка куолаҕар боруоҥканы уган, бытыылка иһинээҕи уу сороҕун гааһынан ыктаран таһаарар. ДНА СХБКК

м. ыгыы, ыган киирии; сдерживать натиск врага өстөөх ыган киириитин тохтот; под натиском вражеских сил өстөөх күүһүн ыгааһынынан, өстөөх күүһүгэр ыктаран.

тупсарыллыбыт мае (химическэй уонна механическай таҥастааһын көмөтүнэн тэллэйдэммэт уонна сытыйбат хаачыстыбалам-мыт мае. Маһы итинник хаачыстыбалыырга үксүн фенолга сытыаран эрэн 120-150 кыраадыска тиийэ ититэ-ититэ ыктараллар, онтон куурдаллар.)

металл-керамика (металл бороһуогун туойга мэһийэн, чинэтэ ыктаран баран уматан оноһуллубут матырыйаал. Алтаннаах оҥоһуктары 600-800, тимирдээх дэтээллэри 1000-1300, кытаанах холбуу уһаарыылары 1400-1600, вольфрамнаах, титаннаах, тантал-лаах, молибденнаах оҥоһуктары 2000-2900 кыраадыска диэри ититэллэр. Билигин М-к. оннугар бороһуок метал-лургията (порошковая металлургия) сайдар.)

аат.
1. Тиийиммэт-түгэммэт буолуу, эрэй-муҥ; ыктаран тугу эмэ оҥорорго күһэллии. ☉ Страдания, мучения; нужда, лишения
Сааһым тухары, кырыымчык дойдулаах [оттуур сирдээх] буолан, кыһалҕа бөҕөнү көрөр этим. А. Софронов
Кыһыны быһа Эрдэлиирдэр муҥ бөҕөнү көрөллөр, онтон сааһыары Миитэрэй «кыһалҕаттан» ойох ылар. Амма Аччыгыйа
Төрөппүт оҕо ахтылҕана баар эбит — биир кытаанах кыһалҕа. Н. Лугинов
2. Тугу эмэ оҥорор түбүк, туохха эмэ кыһаныы, туох эмэ туһунан санаа-оноо. ☉ Хлопоты, забота о чем-л., думы о чем-л.
Уолун үөрэттэрэр кыһалҕаҕа Кэтириис дьадайан хаалбыт. Амма Аччыгыйа
Үгүстэрэ сүөһүлэригэр от тиэйэр, оһохторугар мас булар, киэһээ аһылыктарыгар туу көрөр кыһалҕалаахтара. Н. Якутскай
[Сахаар] хам-түм дьиэтигэр киирэн, отторун-мастарын бэлэмнээн, сээкэй быстах кыһалҕаларын толуйан, бултаабыт түүлээҕин хаалларан барара. В. Яковлев
3. көсп. Тахсан киирии. ☉ Нужда, потребность в естественном отправлении
Турарын эмиэ көҥүллээбэттэр, кыһалҕатыгар эрэ сылдьыа үһү. Софр. Данилов
♦ Күн кыһалҕата суох — туох да түбүгэ, санаата-оноото суох. ☉ Беззаботно, бездумно, беспечно
Айыына күн кыһалҕата суох туттан-хаптан дьэргэлдьийэр дии. П. Аввакумов. Кыһалҕаҕа киир (ыллар) — улахан эрэйгэ-муҥҥа, кытаанах быһыыга-майгыга түбэс. ☉ Попасть в затруднительное положение, иметь проблему
Итинтэн ыла аны Мөрүөн улахан кыбыстыынан утуйар кыһалҕаҕа киирдэ. Д. Таас
Кыһалҕаҕа ыллардым. Икки хонукка биэс тыһыынчата уларыс. С. Ефремов. Кыһалҕаҕа түс — тугу эмэ оҥорорго күһэлин, тугу эмэ оҥороору түбүгүр. ☉ Быть вынужденным делать что-л., находиться в заботах о чем-л., озаботиться чем-л.
Мундербек — дьыала сүрүн кырдьыгыттан туораан туран, сымыйанан көрдөрөр кыһалҕаҕа түстэ. Эрилик Эристиин
Эмээхситтэр сылабаардарын хат оргутар, чэйдэрин хат бардарар кыһалҕатыгар түстүлэр. Далан. Кыһалҕа кыра — онно кыһаммаппын, санаа-оноо оҥостубаппын. ☉ Мне до этого дела нет, меня это не волнует
— Хата Ананийтан мэлийбиккин. — Мэлийиим доҕор, онно кыһалҕа кыра. М. Доҕордуурап. Кыһалҕа оҥоһун — бэйэҥ киэнин курдук чугастык санаа. ☉ соотв. принимать что-л. близко к сердцу
Мин эдэр эрдэхпиттэн олоҕум устатын тухары төрөөбүт норуотум соругун сорук, кыһалҕатын кыһалҕа оҥостубутум. Р. Кулаковскай

туохт.
1. Киэҥ буол, тэний (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Стать широким, расшириться
Дьэ, дьикти суол — кэҥээн, сыыйа тарпыт курдук буолан! П. Ойуунускай
Күнтэн күн ырбыы уута улам кэҥээн иһэр. Амма Аччыгыйа
Таас хайаҕаһа улам кэҥээн барар. Н. Якутскай
△ Улаат, тэний (туох эмэ ис киэлитэ). ☉ Стать просторным, вместительным
Ити курдук Микиитэлээх аҕалара баран хаалла, кыракый балаҕан соҕотохто кэҥии, курааныхсыйа түстэ. Амма Аччыгыйа
Мунньах дьоно тарҕаһан, Сидоровтар дьиэлэрэ улаханнык кэҥээбит курдук буолла. М. Доҕордуурап. Агония иккис биричиинэтинэн атын ыарыылартан соллурдаан көбөрө буолар. Холобур, сүөһү сөбүлүүр аһын наһаа сиэн ханна кэҥээтэҕинэ. Ыанньыксыт с.
△ Оруобуна сөп түбэспэт буол, улахан буол (хол., таҥас). ☉ Стать просторным, широким, большим по размеру
Биллэ кэҥээбит хаар маҥан ис ырбаахытын сиэҕин ньыппарыммыт. Н. Габышев
Арай туура эминньэҕин олбох хайаҕаһын укка оҥостубута кэлин элбэхтик туттууга кэҥиир кутталлаах. ПАЕ ЭАБ
△ Элбээ, улаат (ахсаан, сабардам өттүнэн). ☉ Увеличиться в числе, объеме, расшириться
Үгүс ыаллаах «Өлөҥнөөх» алааска Эмиэ тутуу кэҥээтэ, Эрбии ыллыы-туойа эйээрдэ. С. Васильев
Дьиэ, уот киирэн киэркэйбит Дэриэбинэм кэҥээбит. Дьуон Дьаҥылы
Кэскил иһин тэриллибит Кэҥээн эрэр кэлэктииптээх, Үтүө олоҕу үөдүппүт Үүнэн иһэр артыаллаах. С. Зверев
2. көсп. Элбээ, хаҥаа, улаат, күүһүр. ☉ Стать шире, расшириться, усилиться, углубиться (о знаниях, влиянии и т. д.)
«Ол киһи үүммүт» диэн буоллаҕына, ол киһи билиитэ, сайдыыта, өйө-санаата кэҥээн иһэрин ааттанар. Суорун Омоллоон
Бииктэр биэлсэр сабыдыала …… кэҥээн истэ. Амма Аччыгыйа
Уруккута буолбатах, кини былаана билигин кэҥээбитэ. Н. Заболоцкай
Кэпсэтии улам-улам сайдан, кэҥээн истэ. А. Кривошапкин (тылб.)
3. көсп. Холкутуй, уоскуй, чэпчээ (туохтан эмэ ыгылыйа-ыксыы, туохха эмэ ыктара сылдьан баран). ☉ Успокоиться, отойти, вздохнуть с облегчением, почувствовать облегчение
Василий Иванович Батараак отоһукка үс түүннээх күн эмтэтэн улаханнык кэҥээтэ. Болот Боотур
Улам кэҥээтэхтэрин аайы, үөрбүт быһыылара сирэйдэригэр биллэн истэ. Эрилик Эристиин
Даша эмиэ уоскуйан, кэҥээн барда. М. Доҕордуурап
Киэһэ Даниил Егорович кэҥээбит, үчүгэй буолуох курдук үһү диэн буолла. Н. Босиков
♦ Көхсө кэҥээтэ көр көҕүс II
Хараҕын уутун соттон, оту-маһы көрөн, санаата арыыйда дьэҥкэрдэ, көхсө арыыйда кэҥээтэ. П. Ойуунускай
Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы, сылаанньыйа түстэ. С. Никифоров
Уруккутун, оҕо сааһын санаан, көхсө балачча кэҥээтэ, уоскуйда. «ХС». Кулгааҕахараҕа кэҥээбит киһи — билэрэ-көрөрө элбээбит, интэриэһэ кэҥээбит киһи. ☉ Человек с обширным кругозором, с широкими интересами, любознательный
Аныгы киһи санаатын реактивнай да сөмөлүөт астыннарара саарбах. Сырыыайан, кулгаах-харах кэҥээбитэ оччо. Ф. Софронов. Муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи — оччолооҕу көрсүбүт, кыраҕа кыһаммат киһи. ☉ Видавший виды, бывалый человек
Бу бурдук сытыйыытыгар ким да эппиэттээбэт. Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Крылов оччону көрөн баччаҕа кэлбит, муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи. В. Ойуурускай
Кутуйах кыыл Күтэргэ тиийэн, Куолутунан, халыта түһэн, Муҥхатын хараҕа кэҥээбит быһыынан, Муннугар сыт аҕатан, кэпсии олордо. В. Чиряев. Хардыыта кэҥээтэ — 1) тэтимэ түргэтээтэ, күүһүрдэ. ☉ Быстро набирать темп, скорость
[Ат] Харбаатаҕыҥ аайы Хардыыҥ кэҥээтин, Ууннаҕыҥ аайы Уһун чүөмчүлэн. П. Ойуунускай
Күн аайы, чаас аайы Күүстэрбит күүрдүлэр, Хаамыыбыт чиҥээтэ, Хардыыбыт кэҥээтэ. Күннүк Уурастыырап
От үлэтигэр хоннох аһыллыбыта, хардыы кэҥээбитэ ыраатта. «Кыым»; 2) кэлэрэ-барара элбээтэ, сылдьар сырыыта кэҥээтэ. ☉ Стал много ездить, бывать в разных местах
Тойоммут хардыыта сыллата кэҥээтэ, Сырыытаайана, билсиитэ-көрсүүтэ, Ситимэ-сибээһэ сир ахсын диэлийдэ. А. Бэрияк. Ыыра кэҥээтэ — сылдьар, билэр-көрөр, өйүүр-толкуйдуур, үлэлиир-хамныыр эйгэтэ улаатта, кэҥээтэ. ☉ Поле его деятельности, действий расширилось
Төһө да мин түспэдийдэрбин, Төһө да ыырым кэҥээтэр, Билигин да мин итэҕэйэбин: Ыраах кытыастар дьиктилэр. Кинилэр миигин ыҥыраллар, Кырдьар диэни умуннараллар. С. Данилов
Атыттар салайааччы аатын ылаат, санаалара улаатан, ыырдара кэҥээн, үлэ үрдүгүнүптээҕин, миэстэ сымнаҕаһын-сылааһын эккирэтэллэр. ТМН ЫМК

туохт.
1. Тута, кыбыта биитэр ытыра сылдьаргын ыытан кэбис, төлөрүт, төлө тут. ☉ Отпустить, выпустить из рук, выронить что-л. Ньургун киһитин атаҕын тута түһэн баран ыһыгынна, арааһа, кырдьык, тустуук быһыылаах
Уйбаан Ойуур. Эһэ өлөрүгэр ыһыктыбакка хам ытыра сылдьыбыт Бардырҕай илиитин бэркэ сэрэнэн, нэһиилэ араараллар. ЖЕА ТС
Ити икки тылтан дьон дьик гыннылар, тутан туралларын сиргэ ыһыгыннылар. Күрүлгэн
2. Эккин-сииҥҥин кыаммакка босхо ыыт (хол., сэниэҥ суоҕуттан). ☉ Ослабнуть (от усталости), подогнуться, подкоситься (о ногах)
Долгунова дыыгынас, эрчимнээх этин-сиинин ыһыктан, икки тоҕоноҕунан ньилбэгиттэн тайанан олордо. Е. Неймохов
Кээтии тугу да интэриэһиргээбэт ээл-дээл көрүҥнэнэн, илиитин-атаҕын ыһыктан, сирэйэ-хараҕа суулла түспүтэ. П. Аввакумов
Хаас кынаттарын адьас ыһыктан кэбиһэн баран, айаҕын атан олорор. Күрүлгэн
3. кэпс. Бэйэҥ киэҥҥин харыһыйа-харыһыйа, ыарыргыы-ыарыргыы атын киһиэхэ биэр. ☉ Давать, отдавать что-л. своё кому-л., выпускать из рук (нехотя)
Микиитэ …… Улаанчык барахсаны эрэ кимиэхэ да ыһыктыбат санаалаах. Амма Аччыгыйа
Ол Мэхээлис оҕонньор хайаан эйиэхэ ыһыктыбытай, бу үйэҕэ балык бэрсэн өҥөлөспөт этэ. С. Ефремов
Платон Алексеевич мэктиэлээн, сарсыҥҥа эрэ диэри иэс ыһыгынна. Н. Павлов
4. көсп. Халбаҥнат, төлөрүт (хол., санаабыккын — буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Отступать от чего-л. (напр., от задуманного — употр. в отриц. ф.)
Солтуохап санаабытын ыһыктыбат дьүккүөрдээх киһи буолан биэрбитэ. П. Аввакумов
Тулуй уонна санаарҕаама, Люда, кытаат, күүстээх санааҕын ыһыктыма. ДС ААА
Устудьуон олоҕо араас кыһарҕанынан да ыктар, оҕо барахсан үтүөҕэ эрэлин ыһыктыбат буола сатыыр. «Чолбон»
5. көсп. Хайа эмэ өттүнэн уларыйан, туох эмэ хаачыстыбаҕын, бэлиэҕин сүтэр (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Терять, утрачивать какие-л. особые качества или свойства (употр. в отриц. ф.)
Эн кинилэртэн үчүгэй эрэ өрүттэрин ылаҥҥын, бэйэҥ иитиллибит төрүт майгыгын ыһыктаайаҕын. Н. Лугинов
[Миитэрэй:] Биһиги сылгыларбыт хааннарын ыһыктыбаттарынан үчүгэйдэр. П. Аввакумов
Бары үлэлиир тэтимнэрин ыһыктыбакка, атыыһыттаан имитэхомута тураллар. У. Ойуур
Кэбиһиилээх от төһө өргө диэри хаачыстыбатын ыһыктыбакка турара хайдах кэбиһиллибититтэн тутулуктаах. ААФ ОИОИС
6. көсп., кэпс. Аас, үтүөр (ыарыыны этэргэ). ☉ Проходить, отпускать (о болезни)
Хабырылла эрэйдээх ыһыктыбат ыарыыга хам ылларан, күн сириттэн матар кэмэ кэллэҕэ. «Чолбон»
7. Сорох сыһыаты кытта соһуччу, олус түргэнник буолар дьайыыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями выражает внезапность, мгновенность действия
Хамначчыт уол сүгэтин төлө ыһыгынна, Манчаары иннигэр сөһүргэстээтэ. И. Гоголев
Оҕонньор биир балай эмэ сонос баҕана сытарын аҥаар баһыттан өрө анньан ыачахтаһан иһэн, кыайбакка төлө ыһыктан кэбиспитэ. Р. Кулаковскай
Фаина уолун көрөөт, үөрүүтүттэн солуурун мүччү ыһыктыбыта. Айысхаана
♦ Бэйэ бодотун ыһыктыбат — ханнык да мүччүргэннээх түгэҥҥэ, ыксал тирээтэҕинэ уолуйбат, өйүн тута сылдьар, өйдүүр, быһаарар дьоҕурун сүтэрбэт. ☉ Не потерять самообладания в критической ситуации, не растеряться
Ол эрээри булчут өйүн сүтэрбэтэх, бэйэ бодотун ыһыктыбатах. А. Пахомов. Олег Дмитриевич ханнык да тыҥааһыннаах, тургутуулаах түгэҥҥэ бэйэ бодотун ыһыктыбакка таба туттунарын, тулуурдаах модун күүһүн көрө сөхтө. Огдо
Ол гынан баран, кылаабынайа, бэйэ бодотун ыһыктымыахха, олус уолуйумуохха эрэ наада. ЖЕА ТС
Киһилии бодоҕун ыһыктыма — бэйэ бодоҕун түһэн биэримэ диэн курдук (көр бэйэ). Сахаҕа сиэрдээх киһи, оннооҕор, түһээн киһилии бодотун ыһыктыбат. БРИ ТТ
Өйүн ыһыктыбыт көр өй. Охоноон оҕонньор тэтиэнэх бэйэтиттэн ордон хаалбыта — дьиэ иһинээҕи эйгэни кытта ситимниир өйүн өссө ыһыкта илик. Айысхаана. Сүһүөххүн ыһыгын көр сүһүөх I. Киһитэ Чом Даадар ыар илиититтэн …… сүһүөҕүн ыһыктан, умса туруйалаабыт. Далан
Турбут сиригэр өйүн сүтэрэн, сүһүөҕүн ыһыктан, охтон түспүтэ. ЖЕА ТС
Туппут илиитин ыһыктыбат көр тут I. Сатыров ылынан баран туппут илиитин ыһыктыбатын, оҕус курдук дьулуурдааҕын көрдөрбүтэ. Далан
Охоноос бытаан буолан баран, туппут илиитин ыһыктыбат, өйдөөбүтүн умнубат уонна барыларыттан сымнаҕас майгылаах оҕо этэ. Ойуку
Тыл ыһыгын көр тыл II. Эр дьон ыксаабыттара: «Бу икки уол сатанымаары гыннылар!» — диэн тыл ыһыктыбыттара. Далан
«Тумул» сопхуос дириэктэрэ Михаил Гаврильевич тоҕо эрэ эҕэлээхтик тыл ыһыгынна. В. Титов
«Аата саатын даа, кыбыстар, саатар диэни билбэт буоллаҕа дуу?» — Тыппыа тыл ыһыгынна. А. Бродников
Ытырбытын ыһыктыбат көр ытыр. Ытырбыттарын ыһыктыбат дьон буолан биэрдилэр. П. Ойуунускай. Ычатын ылларар (ыһыктар) көр ыча. Оҕонньор эрэйдээх ычатын ыһыктыбыт этэ
ср. др.-тюрк. ычҕын ‘выпускать, терять, лишаться’

аат.
1. Туох эмэ тутуу, оҥоһук ойоҕосторо, эркиннэрэ тиксиһэн ыпсыһар сирдэрэ; оннук ыпсыһар сирдэрин тас өттүнээҕи уһуктара эбэтэр иһинээҕи ыпсылҕалара. ☉ Место, где сходятся, пересекаются две стороны чего-л.; наружные или внутренние углы чего-л. (напр., строения)
Дьиэ ис муннуга. Күрүө тас муннуга.  Уубут наһаа мунньуллан бэҕэһээ куттал буола сырытта …… мастарыскыайы аҥаар муннугунан ылла. Эрилик Эристиин
Уола туп пут баанньыгын бэрт өр бырыынчыктаан, ордук муннук ыпсыыларын иҥэн-тоҥон көрөн астынна да, сөхтө да. «ХС»
2. көсп. Ыраах сытар туох эмэ уһуга, кытыыта (сир-дойду, дьон олорор сирин этэргэ). ☉ Край, окраина, отдалённая часть чего-л. (о местности)
Сирбитдойдубут муннуктарын аайы элэктэриичэстибэ уотун сандаардыа этибит. Күндэ. Платон Ойуунускай модун куолаһа оччотооҕу «Кыым» хаһыат страницаларыттан Саха сирин бары уһуккытыы муннуктарыгар тиийэ дуораһыйара. Софр. Данилов
Кэбээйи түбэтэ уу-тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
3. кэпс. Дьукаахтаспыт дьон олороллору гар анаммыт дьиэ хайа эмэ өттө. ☉ Часть дома, сдаваемая внаём, в аренду
Атын ыаллар муннуктарыттан Аҕа лаах ийэтин аҕалан, Ойохтонон, оҕо төрөтөн, Олох олорон барбыта. Болот Боотур
Хаһан умса түһүөхпэр диэри, …… хайа эмэ ыал муннугар сылдьыам буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
Егор Его рович урут миигин, к ы ра уо лг у н М эхээһи кытта кэлэн, биһиэхэ биир эмэ муннукка олор диир этэ. С. Ефремов
4. мат. Биир туочукаттан тахсыбыт икки көнө сурааһын үөскэтэр фигурата. ☉ Угол
Муннугу үөдүтэр көнө аҥаардара муннук өрүттэрэ диэн, оттон кинилэр тахсыбыт туочукалара муннук оройо диэн ааттаналлар. КАП Г
♦ Муннугу (муннугу-ханныгы) кэй — туохха эмэ ыктаран хайдах буолуоххун, кэлиэх-барыах сиргин булума. ☉ Быть в замешательстве, не находить себе места
Үҥсэн да туһа суоҕун, муннугу кэйиэлии сылдьарбын өйдөөммүн «билинэргэ» күһэллибитим. Е. Неймохов
Санаата түстэҕинэ кэлиэх-барыах сирин булбакка, муннугу-ханныгы кэйэ сылдьар курдук буолааччы. ПП ОА
◊ Муннукка туруор — оҕону буруйдаан, тугу эмэ гыныахтааҕын, ханна эмэ барыахтааҕын хааччахтаан муннук сиргэ туруор. ☉ Ставить в угол (ребёнка в на казание за что-л.)
Микиитэни кылааска киллэрэн муннукка туруордулар. Амма Аччыгыйа
Мин аҕам остуолун үрэ йиим, ийэм иистэнэр массыынатынан оонньуум — тута муннукка туруораллар. Н. Габышев. Муннукка хаай (ык) — кими эмэ куотунар, аһарынар кыа ҕа суох гына ык. ☉ Загнать кого-л. в угол, тупик
Уорууга уорбаланар уолаттары силиэдэбэтэл муннукка ыган билиннэрбит үһү.  [Ааныс] Бүөккэ уолу хас сүүстэ муннукка хаайбыта, онтон дьэ кэлэн кырдьыктаах кэпсэтиигэ тугу да булан эппэтэ. А. Сыромятникова
Тиэхэннээх таарыччы бараннар, Кинээһи дибдийэн биэрбиттэр. Кинини муннукка хаайаннар — «Күн сарсын мунньахтаа» диэбиттэр. Эрилик Эристиин. Муннукка ытаабыт (киһи) — туохха эмэ олус ылл а р бы т, о лу с б а ҕ а л а а х (киһи). ☉ Страстно увлёченный чем-л., проявляющий огромный интерес к чему-л. (человек)
Төһө да нэһиилэ сырыттар, мэлдьитин, саамай муннукка ытаабыт суола бултааһын, сааланыы буолара. С. Данилов
Бэрдьигэстээх олохтооҕо …… Егор Николаевич Гаврильев [фарфор сувенирдары хомуйууга] эмиэ муннукка ытаабыт коллекционер. «Кыым»
Вовка хоккей уонна футбол диэн баран муннукка ытаабыт киһи. «ЭК»
◊ Көнө муннук мат. — тоҕус уон кыраадыһы үөскэтэр муннук (тэнитиллибит муннук аҥаара, биитэр толору муннук чиэппэрэ). ☉ Прямоугольник
Бары көнө муннуктар биир-тэҥ ахсааннаах кыраадыстаахтарын быһыытынан бэйэ-бэйэлэрин кытта тэҥнэр. КАП Г
Кыһыл муннук көр кыһыл. Мунньах «Күрүөлээх» пиэрмэтигэр кыһыл муннугу аһарга, салайааччыны аныырга уураах ылла. М. Доҕордуурап
Кыһыл муннукпутугар дьоннор сылдьыылара үксээн, ааҕааччы уонна аахтаран истээччи элбээн истилэр. А. Б эрияк. Ынах сүөһү пиэрмэлэригэр тэриллибит кыһыл муннуктар үлэлэрин көрүү куонкуруһа ыытыллар. «Кыым». Сыппах муннук мат. — тоҕус уон кыраадыһы таһынан муннук (көнө муннуктааҕар улахан гынан баран, тэнитиллибиттээҕэр аччыгый). ☉ Тупой угол. Сытыы муннук мат. — тоҕус уон кыраадыс иһинэн уһуктаах (көнө муннуктааҕар аччыгый муннук). ☉ Острый угол. Тыыннаах муннук — тыынар тыыннааҕы, кыылы иитэргэ, тутарга анаан бэриллибит анал миэстэ (үксүгэр араас тэрилтэлэргэ). ☉ Живой уголок
Оҕолор куһу оскуола тыыннаах м у н н угар биэрбиттэрэ. Далан
Тима Максимов Дималыын тыыннаах муннукка хоруолуктары көрсүөн-харайсыан баҕарар. «ХС»
Уобул муннук көр уобул. Аҥаар өттүгэр — иҥнэри түһэн эрэр кии сыбахтаах уобул муннуктаах ампаар дьиэ. Н. Кондаков
Уобул муннуктар бабаарыналарга, ампаардарга, киһи эргиирдэригэр киэҥник туттуллаллар. АЭ ӨӨКХ. Үс муннук мат. — үс туочуканы холбуур сурааһыннартан турар фигура. ☉ Треугольник
Тэҥ өттүлэрдээх үс муннукка бары муннуктара тэҥнэр. К А П Г. Хабарҕа муннук көр хабарҕа. Ампаар хабарҕа муннугар сөрүөстэн туран, Маайыс эһ этин кэнниттэн одуулаһан хаалар. Амма Аччыгыйа. Хас тэлгэһэ аайы хабарҕа муннуктаах ампаардар, а с а с т ы ы р х ар а д ьи э л э р. Н. Л угинов
ср. тюрк. мүҥүл ‘угол’

төһө ахс. аат. 3 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 3
Тумарык былытынан бүрүллэн турар бүтэй халлааҥҥа үс чобоо уолаттар өрө субуруһан тахсаннар, үнтү баран эһиннилэр. Амма Аччыгыйа
Олоҥхоһут биир бэйэтэ үс идэни тэҥҥэ баһылыыра: ырыаһыты, поэты, артыыһы. Суорун Омоллоон
Биир эһэни, үс табаны өлөрдүбүт... — диэн Эрбантей хаһыытаан эттэ. Эрилик Эристиин
♦ <Үс бараа хара> күлүгэр үҥк (сүгүрүй) көр күлүк
Үс бараа хара күлүгэр үҥэн Сүһүөхтээх бэйэлэрэ Сүөдьэлдьиспитинэн бардылар. П. Ойуунускай. Ньургун Боотур …… айыы дьонун хаһан даҕаны атаҕастатыахпыт суоҕа диэн андаҕайан, бэйэтин үс бараа хара күлүгэр үҥтэ. Болот Боотур
Үс бараа хара күлүктэригэр сүгүрүйэммин Ыһыктыбат андаҕайы андаҕайдым. С. Данилов
[Чоочо начаалынньыкка:] Күн ыраахтааҕы ытыктабыллаах ылгыныгар, эйиэхэ, үс бараа хара күлүккэр сүгүрүйэбин. В. Протодьяконов. Үс бүүрүгэ бүрүллүбүт түөлбэ. — барар-кэлэр сирэ суох буолбут, улаханнык ыктарбыт, ыксаабыт. ☉ Быть загнанным в угол (букв. три обшивки его пришиты)
Барар-кэлэр хайаҕастара бүөлэнэн, үс бүүрүктэрэ бүүрүллэн олордохторо дии. «ХС». Үс дойдуттан — араас ыраах дойдулартан (хол., ыҥырыллан кэл). ☉ Со всего света, со всех концов (быть приглашённым на что-л. — букв. с трёх сторон). Кэмпириэнсийэҕэ үс дойдуттан учуонайдар бөҕө ыҥырыллан кэлбиттэр
□ Үс дойдуттан үмүөрүһэн, Сэттэ сиртэн тиксиһэн, Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев. Үс күлүктээх киһи — албын-түөкэй, халты харбатар, кураанаҕы куустарар киһи. ☉ Пройдоха, жулик (букв. человек с тремя тенями). Үс өргөстөөх, аҕыс кырыылаах — күнүн оройугар сылдьар эдэр киһи, эр бэрдэ. ☉ Добрый молодец в расцвете сил, удалец (букв. с тремя остриями, с восемью гранями)
[Баһылай Чооруос:] Манчаары уол оҕо, ат кулун, оонньуур болот, оноҕос. О, саха үс өргөстөөҕө, аҕыс кырыылааҕа буоллар ханнык! В. Протодьяконов
Дьон үс өргөстөөхтөрө, аҕыс кырыылаахтара манна бааллар эбит. «ХС». Үс өттүгүн өҥөн, түөрт өттүгүн көрүн — тугу эмэ оннук буолуо диэн олус сэрэхэдий, сэрэнэ тутун. ☉ Быть, становиться крайне осмотрительным, осторожным
Саһыллыын киирсэргэ үс өттүгүн өҥөн, түөрт өттүгүн көрүн диэн баар. Л. Попов
Үс саха көр саха. Уордаах Акыым кулуба үс саханы ытаппыт киһи дииллэр. Саха сэһ. Өлбөт өрөгөйдөнөн, кэхтибэт кэскиллэнэн, самныбат саргыланан, үс саха үөскүөх этэ, түөрт саха төрүөх этэ. П. Ойуунускай
Өксөкүлээх эппитин өйдүүрүҥ буолуо, баҕар, Үгүс үйэлэргэ мэҥийбит Үргүөр муус буурҕаҕар Үрдэрэн үгдэрийбит Үс саха бииһин ууһун Үлүгэрин туойбутун. Күннүк Уурастыырап. Үс туман түһүөр диэри — сайын киэһэ хойукка, түүн үөһүгэр диэри (үлэлээ). ☉ До глубокой ночи (работать — букв. до падения трёх туманов)
Сайынын, үс туман түһүөр диэри сыралаһан, Үлэттэн уурайан кэлэрим. Күннүк Уурастыырап
Киэһэ үс туман түһүөр диэри үлэлиир. М. Доҕордуурап
Үс туман түһүөр диэри От охсор буоларыҥ — Сарсыардааҥҥы сиккиэри Арыый куота утуйарыҥ. «ХС». Үстэ сөмүйэтин төгүрүтүө, иккитэ эрбэҕин эргитиэ көр эрбэх. Үс үллэр үөстээх фольк. – Өлүөнэ өрүһү хоһуйар көһөр олук, уустук кубулуйбат эпиитэт (Өлүөнэ улахан салааларын Бүлүүнү, Алданы кытта бииргэ тутан этии). ☉ Постоянный эпитет, описывающий реку Лену с двумя её крупными притоками — Вилюй и Алдан
[Сөмөлүөт] Кынатын тыаһа кырылаан, Мотуорун тыаһа ньирилээн, Үс үллэр үөстээх Өлүөнэлиир өрүһү Үрдүнэн көтөн Өрө куйааран кэллэ. Саха нар. ыр. III
Урукку үйэҕэ сүүһүнэн сылларга, Утуйбут норуотум уһуктан турбута, — Үлүскэн күүстэрэ өрүтэ күүрэннэр, Үс үллэр үөстэрдээх Өлүөнэ өрүһүм халаанын уутунуу дьалкыйан тахсаннар, хараабат уоҕунан саҥаны айбыта. Күннүк Уурастыырап
Сахабыт сиригэр саас буолан, Сир аайы сибэкки тэлгэннэ. Сүүһүнэн үрэхтэр долгуһан, Үс үллэр үөстээх Ленаҕа түстүлэр. Эллэй. Үс хаттыгастаах (үрдүк мэҥэ) халлаан фольк. — үс сабыылаах, үллэһиктээх халлаан (сахалар итэҕэллэринэн халлаан тоҕуска тиийэ сабыылаах дэнэрэ). ☉ Трёхъярусное небо (по верованиям якутов, небо имеет до девяти ярусов)
Үс хаттыгастаах Үрдүк мэҥэ халлаан Үрүт өттүгэр. П. Ойуунускай
Үс хаттыгастаах халлааны өтөрү өйдүөтэххэ, үрүҥ күнү үөскэппит, Аан дойдуну айбыт, үрүҥ аар тойон аҕаккайбыат! Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Үс дойду — 1) былыргы саха өйдөбүлүнэн: үөһээ, орто уонна аллараа дойдулар (тоҕус хаттыгастаах Үөһэ дойду — Үөһэ Айыылар дойдулара. Орто дойду — сир, сахалар, уопсайынан киһи аймах олоҕо. Аллараа дойду — абааһылар дойдулара). ☉ По старинному поверью якутов, существовало три мира: Верхний мир — девятиярусное небо, где обитают в основном божества-небожители айыы; Средний мир, где живут люди; Нижний мир — преисподняя, где обитают злые духи абааһы. Үс дойду баарын былыргы оҕолор дьиҥнээхтик итэҕэйэллэрэ; 2) аан дойду. ☉ Весь мир, вселенная
Миигин, «уһун эрэйдээх, кыаттараары гынан ыксаан, уоран-талаан өлөрбүтэ» — диэн, үс дойду үрдүнэн бары элэк гыныахтара, үөҕүөхтэрэ буоллаҕа. Ньургун Боотур [Маайа:] Онто суох мин куһаҕан чэпчэки аатым үс дойдуга тарҕанна, киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөт гына оҥордулар. А. Софронов
Сааккын сабынан, удаҕан буолан, үс дойдуну албыннаан аһаан сылдьаҕын буолбат дуо? Болот Боотур. Үс мас үүт күрүө (үс үүт бүтэй) — үс сүлдьүгэстээх остуолба бүтэй. ☉ Столбовая изгородь в три жерди
Үс мас үүт күрүөнү үрдүнэн типпит хомурах быыһыттан балаҕан даҕаны, от даҕаны киһи хараҕар табыллан көстүбэттэр. Күндэ
Сабардам, үс сүүс баҕананы кэттэрэн, Бараада үрэҕин төрдүн үс үүт бүтэйинэн сүүрдэн кэбиспитэ. Болот Боотур
Бу көмүс харчыбыт, бу кыһыл саһылбыт Кытаанах куйахтаах тааҥканы туппута. Үс мас үүт күрүөнү үрдүнэн саһарбыт Бурдукпут туорааҕа буулдьаны куппута. П. Тулааһынап. Үс муннук геом. — үс быһыта охсуһар көнө сурааһыннар үөскэтэр геометрическай фигуралара. ☉ Треугольник (геометрическая фигура)
Үс муннук үс өттө үһүөн тэҥ усталаах буоллахтарына, итинник үс муннугу тэҥ өрүттэрдээх диэн ааттанар. ННН Г. Үстэн биирэ — туох эмэ үс гыммыт биирэ. ☉ Одна треть
Онтон ыла Ийэ сирэ Үйэ үстэн бииригэр, Силигилии-сайда үүнэр. Күннүк Уурастыырап
др.-тюрк., тюрк. үч, үш