аат., түөлбэ. Кыра собо. ☉ Мелкий карась
Күөндэлэр, күөнэхтэр, мундулар, ылбайдар …… [күн ыаһаҕын] Ыыталлар эбит бу Танылҕаннаах Тааттакайдаан эбэкэйбитигэр. А-ИМН ОЫЭБЫ
◊ Күөндэ күөл көр күндэ
Күөндэ күөл. ПЭК СЯЯ

аат., аччат. Бииргэ төрөөбүттэртэн балтыларын эбэтэр сааһынан балыс кыыһы таптаан ааттааһын (үксүгэр балтыкам, балтыкайым диэн тард. ф-гар тут-лар). ☉ Сестренка, сестреночка моя (обычно употр. в притяж. ф.: балтыкам, балтыкайым)
Хабырыылайап кулуба кыыһа, Дабдарыйа Настааччыйа, балтыкайыам, Дорообото тут, доҕоор! Саха фольк. Кыһыл көмүс чыычаахтар, Балтыкайдарым барахсаттар – Үрүҥ илгэ уустара, Өнньүөс ыанньыксыт кыргыттара. Хоһоон т. Иһиттиҥ дуо, ылбай балтыкайым, Биһи сонуммутун, биһи сэһэммитин. И. Чаҕылҕан
Будьуруспут үөттэргэ Күн баайар сарыалбаанчыгы... Бу, көр, сэрбэкэчийэн, Тиийэн кэллэ балтыкайым. В. Миронов

даҕ.
1. Чаҕылхай, күлүмүрдэс. ☉ Блестящий, искрящийся, яркий
Күлүм-чаҕаан Күөнэх күнүм Көмүс күөмэй күөрэгэйэ, Күлүбүрүү көтүүй даа! Н. Рыкунов
Тоҕо эрэ эн одуулаһар буоларыҥ Хараҥа түүн халлааныгар Хатан чаҕаан сулустары! О. Сулейменов (тылб.)
2. Хатан, чэгиэн (куолаһы, ырыаны этэргэ). ☉ Звонкий, чистый (о голосе, песне)
Кэрэ бэлиэ кэпсээн курдук, Сэрэтиилээх сэһэн курдук, Ылбай чаҕаан ырыа курдук, Ыраас таптал кыымын курдук Сахам намыын үҥкүүтэ, Сахам сирин кэрэтэ! С. Данилов
Кыракый, кырачаан Күөрэгэй чыычаах Дьиэрэйэр, бэрт чаҕаан Дьикти ырыалаах. И. Федосеев
Суол холбоһуута чугаһаатаҕын аайы, кыыс оҕо кэһиэҕэ суох кэрэ чаҕаан куолаһа субу чугаһаан иһэр. М. Доҕордуурап
3. Дьулааннаах, кутталлаах. ☉ Страшный, опасный
Дьонуттан быстан соҕотоҕун тайҕа быыһыгар үрэх баһыгар хаалара чаҕаан суол. Далан
Үөйбэтэхсанаабатах чаҕаан да суолугар түбэстэ соһуччу Сергей. В. Яковлев
△ Суостаах, дьиппиэн (ким эмэ дьүһүнүн этэргэ). ☉ Грозный, суровый (о чьей-л. внешности)
Дьүһүн-бараан дьүһүннээх, хаан чаҕаан сэбэрэлээх сүрдээх киһи эбит. Саха сэһ. I
Бу киһи Дьүһүн бараан дьүһүнэ, Хаан чаҕаан сэбэрэтэ Хайдаҕый эбит диэн көрдөххө — Суон тиитим бастыҥ чууркатын курдук, Дьондо маҥан сотолоох эбит. Суорун Омоллоон
[Лөкөй тойон] хаан чаҕаан сэбэрэтинэн, толуу-үтүө көрүҥүнэн тоҕустаах атыыр лөкөйү туруору туппут курдук бөдөҥ-садаҥ киһи этэ. «Чолбон»
4. Сөҕүмэр, дьулаан. ☉ Внушающий страх, грозный
[Дьонноро] Ыар чаҕаан охсуһууну охсуһан, Тутум-бараан дайбаһыыны дайбаһан …… тураллар эбит. ТТИГ КХКК
[Куриль] тахсаары туран кэннин хайыһан көрбүтэ — эмээхсин тонолуппакка одуулаан олороро. Оо, ол киһи этэ тардыах, чаҕаан көрүү этэ. С. Курилов (тылб.)
ср. др.-тюрк. чоҕ ‘блеск, сияние (солнца), пламя, жар’, МНТ чаҕаан, халх. цагааҥ ‘белый’

I
туохт.
1. Курдары ирэн дьөллүтэлээ, дьуххаран бар (саас күөл, өрүс мууһун этэргэ). ☉ Протаивать, образуя полыньи (о льде на озёрах, реках весной). Күөл мууһа сайбыт
□ Сааскы халаан уута аллан, Сайан ууллар уһуу Аллан. Күннүк Уурастыырап
Мууһа сайан турар улахан күөлү туораары ууга түһэн, өлө сыһан баран, бэрт кыраттан өрүһүнэн нэһиилэ таҕыстым. Н. Лугинов
2. Тыалыр, салгый, үр. ☉ Дуть, веять (о ветре)
Эллада эриэккэс дойду, Эргиччи итии, саас, сайын. Куораты таас хайа курдуур, муораттан сөрүүн тыал сайар. Баал Хабырыыс
Сэниэ тыал сайан, күөх былаахпыт тэнийэн …… көстөн кэллэ. Н. Габышев
Күөлтэн дуу, тыа түҥкэтэх өттүттэн дуу сөрүүн, курас салгын сайар. И. Сысолятин
3. Тырыта сыс, тырыта оҕус. ☉ Раскалывать, вспарывать, взрезать. Көхсүн куйахтара Көҥү сынньылынна, Сарын куйахтара Сайа охсулунна, Тобук куйахтара Тобулу кырбанна. П. Ядрихинскай
4. Киһи этин сааһынан курдары киирэн билин (киһи этэ-хаана сөбүлүүрүн этэргэ). ☉ Обдавать чем-л. (напр., свежестью), наполняться чем-л. (напр., теплом), вызывая приятное ощущение
Чэбдигин даа салгын сайара, Күн уота кутаалыы тохторо. Р. Баҕатаайыскай
Кини санаатыгар туора дойду отомаһа маннык дьаралытар, мэйиини эргитэ сыһар, киһи этин сааһынан сайар сыта суохха дылы. Л. Попов
Итии чэй, күһүҥҥү тыа Улугурбут эккинхааҥҥын, муунтуйбут дууһаҕын Чэпчэбдигинэн сайыа. Н. Босиков
5. Биллэн, көстөн кэл, арыллан таҕыс. ☉ Проявиться, обнаружиться
[В.В. Державин] поэтическай талаана тылбааска ордук чаҕылхайдык, ордук дириҥник сайан таҕыста. «ХС»
6. поэт. Арылын, арыллан, дьуххаран сырдаа. ☉ Приоткрываться, заниматься зарёй, озаряться утренним светом (о небосклоне)
Халлаан сырдыан иннинэ ымыы ырыа тарпыта. Онтон дьэдьэн имнэнэн, Илин саҕах сайбыта. Күннүк Уурастыырап. Сайан үүнэр сарсыардам Сандалыгар тэҥниирим, Үөмэн кэлэр киэһэкэм Үчүгэйэ диэхтиирим. Д. Васильев. Сассын, сассын сарсыарда Сайар халлаан саарыыта, Сандал күнүм тахсыыта, Салгын сиигэ көтүүтэ, Сайаҕас тыалым түһүүтэ. Саха нар. ыр. II
◊ Сайан киир — 1) киһи өйүн-санаатын ыл, үүйэ тут (туох эмэ үчүгэй иэйиини, санааны этэргэ). ☉ Овладеть кем-л., охватить кого-л. (о каком-л. приятном чувстве, мысли)
Сүрэх буолла ыар ыарыы абытайа, Олох уҕараабат кыһалҕата Суох буолла… Сүрэхпин сайан Киирдэ дьол ылбай ырыата. С. Данилов. Аан аһыллар, көрдүөн буланнар, Аргыый-аргыый үктэнэннэр, Сахам кыргыттара буоланнар, санаалар Сайан киирэллэр. И. Эртюков. Көрдөөх буруо курас сыта Муннубар саба биэрдэ, Сылаас дьиэ ахтылҕана Агдабар сайан киирдэ. Доҕордоһуу т.; 2) ханна эмэ киэҥник тарҕан, тэний, өтөн киир (хол., саҥа сүүрээн). ☉ Проникать куда-л., развиваться где-л. (напр., о новом течении в чём-л.)
Ыстаадаларга ыччаттар элбээннэр, табаһыттар үлэлэригэр саҥа сүүрээн сайан киирдэ. ИИА КК
Василий Иванов «Кырдьаҕастар уонна эдэрдэр» сэһэнин сүрэхтээх-быарынан дьэ ити НТР сиккиэрэ тыа дьонун үүт тураан олохторугар сайан киириитин уустаан-ураннаан көрдөрүү буолар. ЭСЭ
ср. тюрк. сай ‘пронизывать, пробивать, протыкать’
II
сайан туран. Кими-тугу эмэ дьаныйан өһөөн туран. ☉ Неотступно, злонамеренно, настойчиво преследовать кого-л.
Эйигин бэйэҕин, хаан-уруу дьонноргун, кэргэттэргин кылаас өстөөхтөрө, бандьыыттар туох эрэ булт курдук сайан туран сойуолууллара. КАЕ ДДК
Мин, биир ньиэмэс эписиэрин бэлиэтии көрөн, сайан туран кинини эккирэтэбин. ПДА СС
III
аат., кэпс. Сайын. ☉ Лето. Күөх сай үгэнэ. Сай устата. Сай ортото
□ Долгуннуур күөхтэрдээх сай ааһан, Доҕоруом эн хаһан кэлэҕин? — Ыраатар бэйэҕин сайыһан, Ытаата мин уйан сүрэҕим. Л. Попов
Түүннэри нуурайан Сылыйда, сырдаата. Кыс тыына уурайан Сай кэллэ бу аата. Болот Боотур
Бу сири сай аайы төрүт сөбүлээн оттооччубун, ото кэбирэх буолааччы. В. Яковлев
др.-тюрк. йай, кирг. жай, тув. чай, кум. яй
IV
аат., кэпс., поэт. Уйааракэйээрэ биллибэт иччитэх куйаар (билиҥҥи тылга «муҥура суох, бүппэт, бараммат» өйдөбүлгэ сүнньүнэн даҕ. суолт. тут-лар). ☉ Безграничное пустынное пространство, пустота (в современном языке употр. обычно в качестве прил. со знач. «бесконечный, беспредельный, неисчерпаемый»)
[Кыыс] таһырдьа тахсаат тура таалар — Сай халлааҥҥа сир аргыһын Сайыһа одуулаан хаалар. С. Руфов
Салаҥ ыраахтан Сай салгыны Сабаҕа түөһүнэн Саба күрдьэн, Уһуутуу-уһуутуу сундулуйбут Уһун тимир пуойас, уйуһуйан кэлэн, ойоҕолоон кэбистэ. С. Васильев
◊ Сай курдук кэпс. — иччитэх, тымныы салгыннаах, киэҥ-куоҥ (дьиэ, хос туһунан). ☉ Пустой, необжитой, холодный и просторный (обычно о жилом помещении)
Гриша дьиэтигэр тиийэн соҕотох кырабааттаах сай курдук хоһун эргиччи көрөн баран үөһэ тыынна. В. Яковлев
Сай күдүө көр күдүө. Дьиэ орто сиэрдийэтинэн бөх-сыыс, барыта сай күдүө, күөдэл-саадал. Болот Боотур
[Ала Кырсын:] Субу аҕай саргы сатаҕай, сай күдүө буолан хааллахпыт тугун баҕас сүрүкэтэй? И. Алексеев
Куораттар эстэннэр, Сай күдүө буоланнар, Иччитэх дьиэлэрин Түннүгэ оҥойдо. С. Васильев
△ Баһа-атаҕа суох киэҥ эбэтэр улахан. ☉ Безгранично широкий, просторный, огромных размеров (напр., о территории)
Эн бэйэлээх сайдам киэҥ эйгэлээх Сай күдүө баҕарахтаргар Сайыҥҥы да сахтарга Ыттаах, табалаах, ыгым ычалаах Босхо бастаах Бороҥ урааҥхай Чугаһыа баара дуо? Күннүк Уурастыырап
△ Хоп-хойуу (туманы этэргэ). ☉ Густой, плотный (о тумане)
[Пуойас] Сай күдүө туманынан Үөһэ тыынан тохтуу түстэ. Н. Габышев. Сай самаан фольк. — хааччаҕа, иэмэдьаама суох аһаҕас. ☉ Неогороженный и открытый со всех сторон, просторный (напр., о пастбище)
«Дьон кыаммата кырата сай самаан сайылыкка, кырыахаар кыстыкка Үс хос батталлаах үйэҕэ Үөскээбиппит», — дэһэллэрэ. К. Туйаарыскай
△ Өйө-дьүүлэ суох, мээнэ (саҥалаах). ☉ Необдуманный, безрассудный (о речи)
Аныгы киһи баҕадьы сай самаан саҥалаах, уолусханнаах обуннаах буолан, өлө сыстыҥ эбэ, ноко! ПЭК ОНЛЯ I
ср. монг. дьай ‘место, простор, пространство’