сыһыан холб. Этиллэр санааны быһаччы соҕус хааччахтаан, бэлиэтээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает подчеркнутое ограничение, выделение высказываемой мысли (лишь только). Арай эрэ эн көрбүт сурахтааххын
□ Ийэ дойдуга арай эрэ алмаас наада буолбатах. Н. Лугинов

1. барылаа диэнтэн дьаһ. туһ. Чоргул Тиэргэн бастаан, бар дьаҕыл акка олорон, Быракаан оломун кэстэрэн барылаппыта. Далан
   Баарса тумса ууну тэлэ көтөн барылатан иһэрэ. И. Никифоров
2. Тыастаахтык тыбыыр, муннугун тыаһат (ат туһунан). ☉ Громко ржать, фыркать (о жеребце)
   Үөр сылгыны көрөөт, ат кистээн барылатта. Амма Аччыгыйа
   Үөр атыыра кистээн барылатта, Кулунчук үтүктэн дьырылатта. Н. Босиков
   △ Утуйа сытан муннугунан улаханнык хаһыҥыраа. ☉ Громко храпеть во сне
   Уһун айаҥҥа охто сылайбыт үрүҥ саллааттара утуйан барылата сыталлар эбит. Н. Босиков

сыһыан холб. «Муҥутаан бачча буолан баран» диэн аҕыйах, кыра сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает оценку, согласно которой приведенное количество представляется предельным и вместе с тем недостаточным, меньшим (всего-навсего, всего лишь). Баара эрэ биир биэдэрэ отонноохпут

эб. Саҥарааччы сааныылаах кытаанах бобуутун көрдөрөр (буолуу сыһ. туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает строгий запрет говорящего с угрозой (употр. с деепр. на -а, -ыы)
Аны ити тылы мин кулгаахпар иһитиннэрэ баҕалаа эрэ! «ХС»
Тириини тэлэ баҕалааҥ эрэ, тириини тэлэн сыарҕа быата гынан баран, этэрбэһэ суох сылдьаары гынаҕын дуо? Күндэ
Хаан айах, сиэмэх бэлэс, кэлэ баҕалаа эрэ! М. Доҕордуурап

көр баҕалаа эрэ
Саҥара баҕалаан көр эрэ, саманна ытан кэбиһиэм. Эрилик Эристиин

сыһ. холб.
1. Арыый элбэхтик, үгүөрү соҕустук (туох эмэ кээмэйин туһунан). ☉ Достаточно, в значительной степени (о мере чего-л.)
Кини оскуоланы сууттан уонна нэһилиэнньэттэн быһа кэпсэтэн ылан, бэйэтигэр балай эрэ барсы хаалларар гына былааннаан үлэлээтэ. Бэс Дьарааһын
Киһи Бүлүү уутун балай эрэ испэхтээн баран, катер инники түннүгүнэн күөрэс гына түспүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалбыт. Суорун Омоллоон
Астаах киһи аһыах эбит. Күрээбит сирбиттэн балай эрэ ыраах кэллим быһыылаах. Т. Сметанин
2. Балачча уһуннук, өр соҕустук (бириэмэ туһунан). ☉ Достаточно долго, довольно долго (о времени)
Аан аһыллан баран балай эрэ тэлэллэн турда. Эрилик Эристиин
[Чүөчээски] балай эрэ сиэлэн, сүүрэн баран, уҥа быһыытыйан, тохтуу биэрдэ. Суорун Омоллоон
Мин иһэр күүспэр тартаран, бөрөнү балай эрэ соспохтоон иһэн оҕуттум. Т. Сметанин. Тэҥн. балайда, балай эмэ

сыһыан холб. Сиилээн-үгэргээн этиини, сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает ироническое отношение говорящего (еще и)
Уоллара барбах эрэ «Волганан» хатааһылыыр. — Дьонуҥ бары күрдьэх сүкпүттэр, барбах эрэ кыһыл знамялаахтар, кыһыл таҥаска тэниччи тута сылдьар лозуннаахтар. В. Яковлев
Дьонуҥ, барбах эрэ, арыгылаахтар. «ХС»

көр бука диэн (кыра соҕус эмоциональнай дэгэттээҕинэн уратыланар)
Онон, бу дьиэҕэ, бука эрэ диэн, улаханнык сэрэнэн киирээриҥ. «Кыым»
Бука эрэ диэн, дьиэҕин хатыыргын умнаайаҕын. «ХС»

сыһыан холб.
1. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан туран, санааны чиҥэтэн этиини көрдөрөр (соруйар, ыйытар, туһулуулаах этиилэргэ тут-лар). ☉ Служит для акцентирования внимания на высказываемой мысли с привлечением внимания собеседника (употр. в побудительных, вопросительных предложениях и при обращении — постой-ка, послушай-ка)
Бэйи эрэ, тохтоо! Суорун Омоллоон
Бэйи эрэ, оҕолоор, оттон мин туспунан тоҕо тугу даҕаны сураспаккыт? В. Яковлев
Тукаам, бэйэ эрэ, бу ийэбит-аҕабыт төһөҕө киирэллэрэ буолла? Д. Таас
2. Кэпсэтээччигэ быһаччы туһаайыллыбатах этиилэргэ санаа булан саарбахтааһыны чиҥэтэргэ туттуллар. ☉ Служит для выделения тут же возникшего колебания, сомнения в предложениях, не обращенных непосредственно к собеседнику (постой-ка)
Бэйи эрэ, туох диэн этиэх бэйэтэй кини. В. Ойуурускай
Бэйи эрэ, бу кини хайдах балыыһа киһитэ буолан хаалла? «ХС»

бэйи эрэ

сыһыан холб.
1. Соруйууну, дьаһайыыны көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение (ну-ка)
Дьэ эрэ, кэпсээ. Дьэ эрэ, кэпсээ. Н. Габышев
«Дьэ эрэ, ыттыах буолбут сиргэр ытын», - диэтэ Коля. Эрилик Эристиин
Дьэ эрэ, оччоҕо эн икки атахтааҕынан биир аппаны толор, мин эн куттанар көтөргүнэн биир аппаны толоруум. Суорун Омоллоон
△ Хайааһыны холбоһон оҥорорго ыҥырыы дэгэттэнэр. ☉ Выражает призыв к коллективному действию (давайте-ка)
Дьэ эрэ, Элбэх илиилэниэххэ, Үгүс күлүктэниэххэ! С. Васильев
Дьэ эрэ, хата тириитин сүлбүтүнэн барыахха. «ХС». Дьэ эрэ, аны сэбиэдиссэйи истиэҕиҥ. И. Семенов
△ Суоһурҕаныылаах сэрэтии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предупреждение с угрозой (ну смотри)
Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ! Ньургун Боотур
2. Хайааһын кэмин аһаран баран, субу эрэ буолбутун бэлиэтиири көрдөрөр (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как совершившегося только что или по истечении положенного времени (наконец - редко употр.)
Аня кийиит кыыс буоларын дьэ эрэ билинэн, толлоро, симиттэрэ улаатан истэ. В. Иванов

сыһыан холб. Соруйар, киксэрэр дэгэттээх сэргэҕэлээһин, болҕомтону хатааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает интерес и внимание говорящего с оттенком побуждения и т. п. (ну-ка нука, во-от как, ну-ка давай)
Дьээ эрэ, тиис-тиискэ, муос-муоска!  Дьээ эрэ. Үчүгэй дьон дуу? А. Сыромятникова
Дьээ эрэ, хата бу сонун кэпсээн буолаарай. В. Ойуурускай

быһ. суох солб. аат. Кимэ биллибэт, ханнык эрэ киһи. ☉ Некто, кто-то
Киэҥ ыстааннаах куруусчут Кимниин эрэ көрүстэ. Күннүк Уурастыырап
Саша …… Кими эрэ бэрт өр кичэйэн кыҥастаста. Н. Лугинов
Ким эрэ саҥарар. С. Ефремов

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны утарар сыһыаннаах сыаналааһыны уонна быһаарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительную оценку высказываемой мысли (все же, все-таки)
Киһи эрэ буоллар, харааһынным, Сүрэҕим нүөлүйдэ. С. Зверев
Дьэ, онтон син чаҕыйда ээ кини, киһи эрэ буоллар. Амма Аччыгыйа
Киһи эрэ буоллар, били төбөтүттэн тахсыбатах биэс уон тыһыынча солкуобайа даҕаны быстах кэмҥэ умнулунна. Д. Таас

саҥа алл. сыһыан холб.
1. Сөҕүүнү, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает изумление, удивление говорящего (смотрящего)
— Көр эрэ, бу турар оту тосту үктүө суохха айылаах Толяҥ бойобуойун! Софр. Данилов
Көр эрэ, итиччэ акаары баҕайы син онуманы эргитэр эбит дии. А. Сыромятникова
— Көр эрэ, сүүнэ киһи эбиккин! «ХС»
2. Саҥарааччы үөрбүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает радость говорящего (смотри-ка)
«Ньукууһа даа? Көр эрэ», — оҕонньор наһаа үөрбүтэ буолан олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
— Көр эрэ! Оҕом көлөһүннээх киһи буолан, арааһы аһаан эрдэхпин! Амма Аччыгыйа
Көр эрэ, бу оҕом бултуйбутун! «ХС»
3. Саҥарааччы уордайыытын, кыыһыран быыппастыытын көрдөрөр. ☉ Выражает гнев, возмущение говорящего (ишь ты! Вот еще что!)
— Көр эрэ, бу сараһыҥҥын, аны аһатымаары гынна дии. Суорун Омоллоон. — Мин эбитим буоллар, өстөөх киһибэр, дэлэҕэ да тириибин сүлэн биэрбэт буоллаҕым! Көр эрэ, өссө! И. Семенов
4. Саҥа аллайар дэгэтэ суох кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Выражает привлечение внимания собеседника без междометного оттенка (слушай, понимаешь)
— Көр эрэ, киһиэхэ олоҕор бириинсип диэн баар буолуохтаах. В. Яковлев
— Көр эрэ, таптыыгын дуо? А. Сыромятникова
— Көр эрэ, Ылдьаа, били эн табаарыһыҥ, биһиги Сэмэммит, алта куораты босхолуурга сылдьыһан баран, сэттиһигэр тиийэн өлбүт. Д. Таас

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы уордайыытын, абаккарыытын утарсар дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает гнев, негодование говорящего с оттенком возражения и противодействия (как бы не так! Ишь ты!)
Эйигин сирдьитинэн көрдөһүөм суоҕа. Көр эрэ маны! Суорун Омоллоон
— Көр эрэ маны, биллэрэн иһиэхпит! Н. Туобулаахап
— Көр эрэ маны! Ууну охсон баҕаны куттаары гыммыт. Кэпсэтэн иһиллиэ. С. Ефремов
— Көр эрэ маны! Туохтарын эрэнэр ыттарый? «ХС»

1. быһ. суох солб. аат. Ахсаана, хаһа биллибэт элбэх. ☉ Неизвестное количество, сколько-нибудь, несколько (о большом количестве)
   Даайа, ынаҕын иһин ыраастыы олорон: «Дьэ, ынах идэһэни сиэбит сурахпытын иһиттэхтэринэ, сарсын төһө эрэ дьахтар кэлэн сыа сиэппэтэ дии-дии, кыыһыраллар, хоргуталлар, кыһалҕаларыгар толук гынаары соҕотохторун өлөрдөхтөрө дииллэрэ суох». А. Софронов
2. күүһ. эб. суолт. Тугу эмэ оҥорон көрөн, улаатыннаран, күүркэтэн этиини бэлиэтиир. ☉ Выражает преувеличенное отношение к чему-л., когда говорящий представляет что-л. более значимым, важным, чем есть на самом деле
   Кыһыҥҥы тымныыга, «оҕом төһө эрэ тоҥон муҥнана сылдьар» диэн муучу буоларым. Н. Якутскай
   Былырыын мин бу тыаны кэлимсэ солоон сүүнэ улахан чараҥ оҥорор буоллар төһө эрэ бэрт буолар этэ дии саныырым, ол алҕас буолан таҕыста. М. Доҕордуурап

сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ бэлиэтин ардыгар билиэн баҕарыы дэгэттээх күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное усиление какого-л. признака, иногда с оттенком желания уяснить (как же, какие же)
Ыа, хайдах эрэ ыаллар кыһалҕа диэни билбэккэ, аһыахтарыгар астаах, таҥныахтарыгар таҥастаах буоллулар. Күндэ
Ойоҕум эрэйдээх хайдах эрэ олороохтуур. П. Ойуунускай
Ийэҥ эмээхсин хайдах эрэ үөрэр этэ. С. Ефремов

I
быһ. суох солб. аат. Ким, туох буолара биллибэт, чуолкайа суох. ☉ Неизвестно какой, какойто
Ханнык эрэ хаар чыычааҕа «чыыртчыырт» диир. Амма Аччыгыйа
Кини остуолугар ханнык эрэ кырдьаҕас соҕус киһи суот тардан тачырҕата олорор. М. Доҕордуурап
Ханнык эрэ ыал оҕолоро кэлэ сырыттахтара буолла? Т. Сметанин
II
туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы сэрэйии дэгэттээх саарбахтааһынын көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение говорящего с оттенком предположения (что ли)
Бөлүүн бэрт куһаҕаннык түһээтим, бука, сүгүн олорумаары гынныбыт дуу, ханнык эрэ. Эрилик Эристиин
Киһи айылҕата диэн дьикти. Итинник майгы ордук кыргыттарга сайдыбыт дуу, ханнык эрэ. В. Яковлев

быһ. суох солб. аат. Хайа кэмҥэ буолбута (олох урут), буолара (өссө да ыраах) биллибэт. ☉ Некогда в прошлом, когда-то, неизвестно когда в будущем, ещё нескоро
Хаһан эрэ биһиэхэ, Саха сиригэр, бурдук диэн төрүт суоҕа үһү. Суорун Омоллоон
Ийэлэр, …… Эһигини сүүс сыл эдэр, Өлүөр гынар дьикти эми Хаһан эрэ булбут киһи. И. Гоголев
Хаһан эрэ, ханна эрэ үс игирэ уолаттар төрөөбүттэр. И. Данилов

туттул. сыһыан холб. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго ыҥырыыны, көҕүтүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает призыв, побуждение к действию
Микиитэ, чэ ыл, кэпсээ эрэ. Амма Аччыгыйа
— Аны сириҥ итэҕэс буолла дуо? Чэ, ыл эт! — диэтэ кинээс. М. Доҕордуурап

I
1. туохт.
1. Тугу эмэ илиигинэн тутан бэйэҥ өттүгэр илт, бэйэҕэр илдьин, уурун. ☉ Брать в руки, хватать что-л. Иитиэх уол үөттүрэҕи ылан баран ааҥҥа турар. Н. Неустроев
Ымсыыран, харбаан ылаары [мундуну] сарбас гына түспүтүм, уу тыаһа булдьугур-балдьыгыр гынна. П. Ойуунускай
[Көстөкүүн] сүүрэн тиийэн сүгэни ылан хатыылаах дьааһыгы үлтү-хампы сынньан эрдэҕинэ, ойоҕо эрин моонньугар эриллэ түстэ. Күндэ
2. Тугу эмэ бас бил, бэйэҥ киэнэ гын. ☉ Приобретать, получать в обладание что-л. Убайа оҕонньор Харытыананан эргинэн, кинини манна илии-атах оҥостон, сир ылаары гынар. П. Ойуунускай
«Чэ-чэ, саҥарыма, эмиэ саҥаран киирэн барда эбээт, ол кыбыыгын аны кэлэн төттөрү ылыаҥ суоҕа», — диир ойоҕо. Күндэ
«Бу үчүгэй ыт тахсыах ыта сылдьар эбит. Үтүрүм-хатырым туппакка, маанылаан иитиҥ. Эбэтэр миэхэ аҕалыҥ», — диэн Куутук мичээрдии олорбута. Ону Надя улгум үлүгэрдик: «Ыыл-ыл. Билигин да илдьэ бар», — диэбитэ. Р. Кулаковскай
3. Тугу эмэ атыылас. ☉ Покупать что-л. Килиэптэ ылан кэлээр.
□ Оттон эн [оҕуһу] хаска ылаары гынаҕын? Баттаабакка сыаналаан ыллаҕыҥ дии. Эрилик Эристиин
[Уйбаан:] Чэ, хата, ыалтан оҕустаах сыарҕата уларсан, ааттаһан-көрдөһөн, отто ылан аҕал, — диэбит. МНН
4. Ирдээн туран төлөт (хол., нолуогу). ☉ Взыскивать, взимать с кого-л. что-л. Нолуокта ыл. Иэскин ылан кэлээр. Ыстыраабын ыл
□ Кулуба биһикки, хата, иэспитин ылан баран, атаарар барахсаттарбыт
Үс оруосканан таһыйыахпыт үһү. Үс сүүстэ охсуохпут үһү. Суорун Омоллоон
Икки төгүллээн алта мөһөөх солкуобайы ыстараабар ылан баран мэлдьэһэн кэбиспит, иккиһин ирдээн ылаары тэринэн эрэр үһү. Күндэ
5. Бэйэҕин кытта илдьэ бар. ☉ Уносить, увозить с собой кого-что-л.. Үлэбин дьиэбэр ыллым. Бүөтүр улахан уолун ылан, төрдүө буолан тайахтыы бардылар. Арахсыы суолга куоластаабытыгар биир массыына ылан барда
□ Биир уолу доҕор ылан, …… олус эрэйдээхтик айаннаатарбыт да, байыаннай сорудаҕы толорбуппут. ГСС
Билигин от үлэтигэр дьоммут аҥаарын эмиэ ылыахтара, оччоҕо биэс-түөрт эрэ буолан хаалабыт. С. Ефремов
Биир буомбалааһыҥҥа мин түөспэр иилинэ сылдьар бүнүөкүлбүн, полушубогум уолугун оскуолак ылан ааста. «ХС»
6. Бэйэҕэр быстах туһанарга анаан харчыга тугу эмэ наймылас. ☉ Брать во временное пользование за плату, нанимать кого-что-л.. Таксита ыл. Биллэриинэн куруусчутта ыл. Атта эттэһэн ыл
7. Кими, тугу эмэ күүскүнэн баһылаа, бас бэриннэр, сэриинэн кыай. ☉ Захватить, завоевать кого-что-л.. Иркутскайга былааһы ороспуонньуктар ылбыттар
□ Тайҕа улууһун бандьыыттар ылаллар. Амма Аччыгыйа
Румыннар 1918 сыллаахха Бессарабияны күүстэринэн былдьаан ылбыттара. Н. Якутскай
Берлини биһиэттэрэ ыллылар! Т. Сметанин
△ Саба түһэн күүскүнэн тутан аҕал. ☉ Поймать кого-л.. Уонча ньиэмэһи билиэн ылбыттар
□ Дьэ, арай биирдэ «тыл» ыла барар
Ол күн ньиэмэстэр үс-түөрт төгүл атаакалаан баран төттөрү оҕустарбыттар. Т. Сметанин
8. Сир анныттан хостоо (туһалаах баайдары). ☉ Извлечь что-л. откуда-л. (напр., о полезных ископаемых). Старателлэр бу үрэхтэн быйыл балачча элбэх көмүһү ыллылар. Алдан көмүсчүттэрэ быйыл хаһааҥҥытааҕар да элбэх көмүһү ыллылар
9. Туохтан эмэ (хол., ньиэптэн) атын хаачыстыбалаах тугу эмэ (хол., бэнсиини) оҥорон таһаар. ☉ Из чего-л. произвести что-л., качественно совершенно другое (напр., бензин из нефти), переработать что-л. Таас чохтон коксаны ылаллар. Биһиэхэ ньиэптэн бэнсиини ылар собуоту тутуохха наада
10. Тугу эмэ үүннэрэн эбэтэр оҥорон таһаар. ☉ Выращивать или производить что-л. Биһиги гааттан уон биир сэнтиниэри ыллахпыт сыл, кинилэр [Калинин аатынан холкуос] сэттэ-аҕыс сэнтиниэри ылаллар. Эрилик Эристиин
Биһиги биригээдэлэрбит солооһун сиртэн ортотунан хас биирдии гаатыттан сүүс алта уоннуу буут бурдугу ыллылар. М. Доҕордуурап
Дьокуускайдааҕы килиэп кэмбинээтэ араас көрүҥнээх бурдук аһы оҥорон ылан, нэһилиэнньэҕэ хамаҕатык атыылыыр. «Кыым»
11. Кими эмэ ханна эмэ киллэр (хол., үөрэххэ, үлэҕэ), туох эмэ оҥор. ☉ Принимать кого-л. куда-л. (напр., на учёбу, работу)
«Бассабыык баартыйа — үчүгэй баартыйа, …… ылаллара буоллар мин бэйэм да киириэм этэ», — диэтэ. П. Ойуунускай
Манна «Холбостон» кэлэн үөрэнэ сылдьар дьону билистим, кинилэр миигин куоракка үлэҕэ ылыах буоллулар. М. Доҕордуурап
12. кэргэннэн, ойохтон диэн курдук. Уолуҥ кими ылбытый? Нуучча кыыһын ылбыт
□ [Баай Байбал — Балыксыкка:] Эн оҕоҕун, Марыыҥканы, Бассабыык Баһылай ылаары гынар дииллэр, ол, мин санаабар, сыыһаҕа дылы. П. Ойуунускай
13. Мөлтөт, ахсат (хол., киһи күүһүн, сэниэтин) эбэтэр бириэмэтин бараа (туох эмэ үлэ туһунан). ☉ Забирать (напр., силы), занимать (напр., время). Буор хаһыыта киһи сыратын ылар. Дьиэ тутуута элбэх эрэйбин ылла. Хас да күммүн ылар үлэ буолууһу
14. Эбиллэн, улаатан киһиэхэ ордук биллэн ис (хол., ыарыыны этэргэ). ☉ Усиливаться, прогрессировать (напр., о болезни). Эмтэнэбин да, ыарыым ылан иһэр. Тымныы ыллар ылан истэ
15. Үөрэтэн, ханнык эмэ түмүктэри оҥор, чинчийэн, уопуттары оҥорон, ханнык эмэ түмүктэргэ кэл. ☉ Вследствие или в ходе чего-л. выработать, получить что-л. (напр., научный результат). Интэриэһинэй түмүгү ылбыттар. Саха учуонайдара соторутааҕыта көстүбүт уу оҕуһун чинчийэннэр наукаҕа сонун түмүгү ылбыттар
16. Үрдүк сыанабылга (хол., ааккасуолга, наҕараадаҕа) тиксэргэ сөптөөх, тоҕоостоох буол. ☉ Быть достойным какой-л. награды. Эксээмэҥҥэ «5»-һи ыл
□ Дьоруой албан аатын ылан, Ийэ сиргэр бар дьоҥҥор Иитиллибит ытык иэскин Чиэстээхтик төлөөтүҥ. Күннүк Уурастыырап
Стахановец аатын ылыан ылбыт эбит. «Кыым»
17. Тугу эмэ гынарга, оҥорорго көрдөбүлү толорон эбэтэр сокуонунан, дьон дьүүлүнэн быһаартаран көҥүллэт. ☉ Получать официальное разрешение на что-л. Массыынаны ыытар быраапта ыл. Тайаҕы бултуурга көҥүллэ ыл
□ Дьахтар аймах биһиги Баттабыллаах олохтон тахсар Бырааппытын ылар күннэрбит Тиийэн кэллэ дэһэллэр. Саха нар. ыр. III
Тыл ылан тырыбынаҕа ойон таҕыстым. П. Ойуунускай
18. Хантан, кимтэн эмэ тугу эмэ оҥорорго дьаһалла, сорудахта, бирикээстэ тут. ☉ Получать от кого-л. распоряжение, указание, приказ. Ыйыыта ыл. Саллааттар атаакаҕа киирэргэ бирикээс ыллылар. Нэһилиэк баһылыга туох баар күүһү уоту умуорурууга быраҕарга ыйыы ылла
□ Бэһиэ буолан туспа сорудах ылан бардыбыт. Т. Сметанин
19. Хааҕын таһынан халый (хол., үрэҕи этэргэ). ☉ Выходить из берегов, разливаться (напр., о реке)
Түҥкүр [үрэх аата] икки хара тыатын саҕатынан ылан турара. С. Тумат
Силээннээххэ сайыҥҥы уу кэлэн, хаатын толору ылан турара. «ХС»
Өлүөнэ уута икки хаатынан ылан сытар, сүүрүгэ күүстээх. «Чолбон»
△ Төһө эрэ иэннээх сири, миэстэни былдьаа, сабардаа. ☉ Составлять часть чего-л. [Ходулов оонньуур оруола] сорох түбэлтэҕэ ол айымньы бүтүн аҥаарын да кэриҥин ылааччы. Суорун Омоллоон
Сэрии иннинээҕи 1940 сылга ыһыы 11,9 эрэ бырыһыанын ылбыт эбиэс, 17,6 бырыһыанын ылбыт ньэчимиэн «бааһына хаһаайыннара» буоллулар. П. Егоров
20. Кими-тугу эмэ туох эмэ иһигэр киллэр, батар. ☉ Принимать, размещать кого-что-л.. Улуус киинин гостиницата кыра, сүүрбэ эрэ киһини ылар. Оптуобуспут сүүрбэ түөрт киһини ылар, атыттар хаалаҕыт
□ Оройуон киинигэр диэри уон сэттэ киһини ылар чешскэй сөмөлүөт түөрт уон мүнүүтэ эрэ көтөр. Далан
21. Төһө эрэ уоннуулаах (төгүрүк уонунан ааҕыллар) сааскыттан көҕүрэт, алдьат (хол., сэттэ уоҥҥун толору туолан аҕыс уоҥҥар үктэннэххинэ эбэтэр аҕыс уоҥҥуттан төһөтүн эрэ көҕүрэттэххинэ). ☉ Разменять (какойто десяток — о возрасте). Биэс уоммуттан ыллым
□ Сэттэ уоммуттан биирин ыллым. М. Доҕордуурап
Билигин аҕыс уоммуттан ыллым, кырдьаҕаспын. «ХС»
22. Туох эмэ бэлиэ күнү бэлиэтээн атаар. ☉ Отмечать, справлять какую-л. дату. Бырааһынньыгы ыл. Өлбүт киһи хонугун ыл
□ Кириһиэнньэ таҥараны Харатаайаптаахха ылар буолбута. Н. Якутскай
Хоту сир уола мин Сэнэхпин дэнэбин, Алта уон алтабын Аны саас ылабын. Күннүк Уурастыырап
Маай бырааһынньыгын ылан баран, кинилэр икки күн үлэлээбиттэрэ уонна таһаҕастарын эрэһиинэ тыыларга тиэйэн …… биэс-алта килэмиэтири аллара киирбиттэрэ. Н. Босиков
23. Сорох аат тыллары кытта холбоһон: «ол аат тыллар суолталарыгар сөп түбэһэр хайааһыннары оҥор» диэн ситимнэри үөскэтэр. ☉ С некоторыми существительными образует сочетания, которые означают: производить какие-л. действия в соответствии со значением существительного. Болҕомтоҕо ыл. Көмүскэлгэ ыл. Учуокка ыл
□ [Тэрэнтэй:] Манна — үлэ, оттон онно муҥура биллибэт кэпсэтии лахсыыра
Дьэ, ону мин бэлиэҕэ ыла сылдьабын. Пьесалар-1956. Биир кыргыһыыга кини түөһүгэр баас ылар. «ХС»
2. көмө туохт. суолт. -ан сыһ. туохт. кытта ситимнэһэн:
1. Хайааһын кылгастык буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола означает кратковременность действия. Сүүрэн ыл. Бүдүрүйэн ылла. Сынньанан ыл
□ Кыыс бүк түһэн олорон, аргыый тарбахтарын хамсатан ылбыта. Н. Заболоцкай
Кини аҕатын санаат, мичээрдээн ылла. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын ситэритик (толорутук) буоларын көрдөрөр. ☉ Означает результативность действия. Ситэн ыл. Ойо охсон ылла
□ Киһи илиитэ, дорообо биэрэр быһыынан уун-утары ууммута, илиититтэн сулбу тардан ылбыта, атаҕар туруорбута. Суорун Омоллоон
Тойон кыайан испэтэх арыгытын тобоҕо курууска түгэҕигэр хаалбытын ылан биэрдэ уонна кэннин хайыһан көрдө. Эрилик Эристиин
Ийэм инчэҕэй этэрбэспин уһулу тардан ылан, көхсүбүн сабырҕатар. Н. Тарабукин (тылб.)
♦ Аат ыл — тугунан эмэ сураҕыр, аатыр. ☉ Стать известным, прославиться
Биһигини, кырдьаҕас ыанньыксыттары, кыайан аат ылаары чабыланар быһыылаах. М. Доҕордуурап
Айах ыла аҕа көр айах II. Кини миигиннээҕэр сааһынан айах ыла аҕа этэ уонна, манна төрөөбүт-үөскээбит киһи буолан, бэйэтин нэһилиэгин дьонун билбэхтии түһэр быһыылааҕа. А. Бэрияк
Ахсааҥҥа ыл көр ахсаан. Урукку бандьыыттааһын кыттыылаахтарын туспа ахсааҥҥа ылан, туох сибээстээхтэрин, ханна сылдьалларын билэргэ кыһан. Болот Боотур
Өр сылга олорбут кырдьаҕас дьоннору Ол иһин ахсааҥҥа даҕаны ылбаппыт, Кинилэр көрсүбүт сордорундьоллорун «Ыаһахтаан» ырыта даҕаны барбаппыт. Күннүк Уурастыырап
<Биирдэ> олордон ыл көр олорт. Кинилэр бэрт бөдөҥнүк таптаһаллар. Ол, дьиҥэр, таптал буолбатах, кинилэр үһүө буолан (Силээхтэ Сэмэнниин) байар, оҕонньор үбүн олордон ылар иннигэр сөпсөспүт саайкалар. Н. Заболоцкай
Буксуурга ыл көр буксуур. Олорбуппут сыччах! Эмиэ буксуурга ыла истэҕэ, — диэтэ Агафон Дубцов улаханнык кыһыйан. М. Шолохов (тылб.). Буорах сытын ылбыт калька. — сэриигэ кыттыбыт, сэриилэһэргэ үөрүйэхтээх. ☉ Уже бывавший на войне, понюхавший пороху
Хабырыыс Сталинградка …… буорах сытын ылбыт, буулдьа ыйылыырын, буомба эстэрин истибит, өлөр өлүүнү уу хараҕынан көрбүт дьэбир буойун буолан тиийбитэ. А. Данилов
Иилэ хабан ыл көр иил. «Сөпкө эттиҥ!» — диэн онуоха иилэ хабан ылла Николай Барамыгин. «ХС»
Илиигэр ылыма (ыла да сорунума) көр илии. Хаарты оонньуур этим, ону кистээбэппин, аны хаартыны илиибэр ылыам суоҕа — ыт сиэтин, кулаак буолар …… абытай дьыала. П. Ойуунускай
Иннин ыл көр илин I. Уон улуус улуу баайдарын үөрбэҕэ үктэппит, чоххо олорпут киһини, бу мин, акаары, иннин ылыам диэн санаа санаммыт бэйэккэм дуу? П. Ойуунускай
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. «ХС»
Иһэ ылыаҕынан (ыларынан) — иһэ уйуоҕунан (уйарынан) диэн курдук (көр ис IV). Остуолга аата-ахса суох лэппиэскэ, арыы, баахыла элбэх эбит. Онтон иһэ ыларынан симиннэ. Н. Түгүнүүрэп
[Харыйа мутукчатын] дабархайын ыраастыыгын уонна оргутан баран иһиҥ төһө ыларынан иһэҕин. С. Федотов
Киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> көр киһи I. [Аанчык] киһи иилэн ылбатынан Эдьиэйэни, артыал бэрэссэдээтэлэ Ньукулай Арамаанап уолугар Сөдүөккэ сыбыс-сымыйанан күтүрүү-күтүрүү үөхпүтэ-мөхпүтэ. Н. Босиков
Киһи хараҕа ыларынан — харах ыларынан (ыларын тухары) диэн курдук (көр харах). Киһи хараҕа төһө ыларынан аллараа аар тайҕа көстөр. Н. Якутскай
Көрдөөбүтүн ылла көр көрдөө. Кыыс, көрдөөбүппүн ыллым диэххэ айылаах, ытыыра уурайан, бөтүөхтүү, өрө сыҥа сытта. Болот Боотур
Кыраныыссаны ким кэһиэ — Көрдөөбүтүн ылыа! — диэтэ. ДГИ СС
Кыаҕын ыл көр кыах. Бу икки-үс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов
Үлэһит күүс элбээн, туус собуотун аһан, тэрээһини сааскынан кыаҕын ыллылар. И. Никифоров
Нуорматын ылла көр нуорма. Хара Мааска оҕобун сиэбит, сиэбит! Сиэн баран, умуһахха түспүт. Сымалаҕа буспут, сөп нуорматын ылбыт. Суорун Омоллоон
Өй ыл көр өй. Ити эн этэргиттэн өй ыллахха, кырдьык даҕаны мээнэ хаптаһыҥҥа суруллубут киһи мэтириэтин таҥарабыт дии-диибит үҥэрбит улахан олуона баҕайы суол эбит. А. Софронов. Күрүлгэн чугаһаата
Өй ылан, куормалаан иһэр харыйаны күүһэ баарынан туора аста. «ХС»
Саас (баттыыр) ылар көр саас I. Саас ыллаҕын аайытын Оҕотугар түһэн иһэр, Мэлдьи лиирик, романтик Ыһыы дьоннор элбэхтэр. М. Тимофеев
Саас ылан иһэр, доҕоор. Үчүгэй олох боруогар үктэнэн баран, боруогу атыллаан иһирдьэ киирэр кыаллыбат буолаары гынна быһыылаах. «ХС»
Сир (сирдэ) ыла тур көр сир II. Кэбис, мин барыым. Ыраах барар киһи сир ыла турдахпына ордук буолсу. Н. Якутскай
— Тугуҥ ыарыйда? — диэбитим мин. — Сүрэҕим моһуоктуур. Чэ, кытаат, кытаат, доҕоччуок, сирдэ ыла тур. Мин ситиэҕим. «ХС». Сирэйин ыл кэпс. — сирэйгэ оҕус, сирэйгэ биэр. ☉ соотв. набить морду кому-л.. Сэрэн, нохоо! Сирэйгин ылыам
□ Ити хатыҥыр уол модьу баҕайы киһини сирэйин ылан кэбистэ. НАГ ЯРФС II
Сүрэҕэ ылар көр сүрэх I. Уола киниэхэ этэр: «Аҕам, аһаабатыҥ сүрүн. Сүрэҕиҥ ылар туох аһын аһыаҥ этэй?» — диэн. Далан
Сыт ылла көр сыт II. Тайах биһиги диэки уп-уһун баһын ньолотон сыт ылаары олоотоомохтообута. Далан
Ыппыт тайах сытын ылан ыркый диэки субуруйа турда. «ХС»
Сэттэтин ыл көр сэттэ. Тойоммут, уолун көмүскээн, биһигиттэн сэттэбитин ылара буолуо, — Маайа куттанар санаатын этэр. Н. Якутскай
Дьорҕоот соҕустара астан матан хаалбыттарын этэн көрбүттэрин сэттэлэрин ыла сыстылар. В. Чиряев. Тиил ыл көр тиил. Биир сайын хап-хара уһун суһуохтаах кыыһы тиил ылан, бэркэ доҕордоспуппут
□ Ону мин, хата, тиил ылыа суохпун [уолу] — бииргэм тэбэн ыытабын. Суорун Омоллоон
Тос мааһын (мааскатын) ылла көр тос II. Чэ, бандьыыттар тос маастарын ыллылар быһыылаах. Аны төннүбэт инилэр, уонча эрэ киһи тыыннаах куотта. Болот Боотур
[Өстөөх] Сталинградка тос мааһын ылбыт. ДАЛ УуУоО
Тоһун ылла — тос мааһын (мааскатын) ылла диэн курдук (көр тос II). Бүгүн баҕас тосторун ылаллара чахчы. Н. Босиков
Тоһун ылан, дьэ куотара буолуо диэбиппит, хата, төттөрүтүн, эбии сытайда. Сунтаардар ыл. Тутан ыл (илт) көр тут I
Суут 250 солкуобай ыстараап уурбут уонна атын судаарыстыба туһатыгар тутан ыларга оҥорбут. Күндэ
Өссө бокуонньугум иэстээҕэ үһү. Ол иһин кинээһим соҕотох ынахпын тутан ылыах буолар уонна ханан киһи буолуохпунуй? М. Доҕордуурап. Тылла ыл — мунньаҕы салайар киһиттэн тыл этэргэ көҥүллэт. ☉ Брать слово, выступать где-л. Кыратык кэтэҕэмэйдээн көрөн баран, төһө да толуннарбын, Никифор тылыттан кыһыйбытым-кыдьыгырбытым бэрт буолан — титирии-титириибин тыл ылан, түрүбүүнэҕэ ойон таҕыстым. П. Ойуунускай. Тылын ыл — сөбүлэһиннэр, эрэбил тылын бэрдэр. ☉ Получать чьё-л. согласие; заручаться чьей-л. поддержкой
Арай, аҕам тылын хайаан да бүгүн ыллахпына сөп буолсу. Суорун Омоллоон
[Аҕам] миигиттэн бүтэһик көрдөһүүтүн толорорбор тылбын ылан баран, хамначчытыгар Асяны аҕаларыгар соруйбута. И. Тургенев (тылб.)
Тыын ыл көр тыын II. Олоро түһэн уоскуйуохха, Табахтаан тыын ылыахха. С. Данилов
Сахаар оҕонньор, тыын ыла таарыйа, санаатыгар эмиэ сыгынахха ыттан, ыттарын иһиллээн көрбүтэ. В. Яковлев
Өндөрөй тыын ылан баран, …… чугаһыы түһэн иккиһин ыппыта. Н. Босиков
Уот ылар курдук (ыла кэлбит кэриэтэ) көр уот I. Арай күһүөрү кыһын биирдэ ол Күүстээх Көстөкүүннүүн уот ылар курдук киирэн тахсыбыттара. С. Никифоров
Уот ылар кэриэтэ киирэн тахсар салайааччылары пиэрмэ дьахталлара бүгүн аан маҥнай эрэ көрбүт буолбатахтар. «ХС»
Хабан ыл — иилэ хабан ыл диэн курдук (көр иил). Бу холобуру оройуон атын кулууптара, бибилэтиэкэлэрэ хабан ылан бэйэлэрин үлэлэригэр туһаннылар. «Кыым»
Харахтан сыыһы ылбыттыы көр харах. Сылайбыппыт, сүрэҕэлдьээбиппит харахтан сыыһы ылбыттыы мэлийэр. Далан
Хааным баттааһына үрдээн эрэйдиирэ. Онтукайым манна харахтан сыыһы ылбыттыы ааһан хаалла. «ХС». Ылбат-биэрбэт икки ардынан (кэпсэт) — хайатын да быһаарбат курдук, улахан туһата суохтук. ☉ Без результата, без положительного эффекта (разговаривать с кем-л.)
Бу курдук ылбат-биэрбэт икки ардынан кэпсэтиһэн тарҕаһыах, оттон Туруйалаахха уонна Харгыга промприбордар үлэлээн ньиргийэ туруох бэйэлэрэ дуу? Софр. Данилов
Туох накааспытын накаастыыгыт, ылбат-биэрбэт икки ардынан! Эбэтэр илдьэн ытыалаан кэбиһиҥ, эбэтэр аһатыҥ! В. Яковлев
Ылбат-биэрбэт икки ардынан этиһии буолла. В. Протодьяконов
Ыт иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> — киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> диэн курдук (көр киһи I). Икки дьахтар саҥата биир кэм ньааҕынас-ньуугунас буола түстэ. Ыт иилэн ылбатынан ыыстаһыы буолла. Күндэ
Доҕотторун кытта ыт иилэн ылбат гына иирсэн баран, биир күн өйдөнөн, олус илистибит көрүҥнэнэн, сирэйэ-хараҕа сөллөн турда. П. Филиппов
Эр ылан көр эр. Витя эр ылан [хааһын] эккирэппитинэн барда. Кини ууга даҕаспытынан киирэн, хааһы ситэн ылан, үрдүгэр саба түһэн истэҕинэ, хааһа хаҥынайбытынан халбарыс гынан биэрдэ. Н. Заболоцкай
Ээҕин ыл көр ээх. [Бииктэр:] Фу, чорт! Дьэ, ээҕин ыллым ээ… Оттон муус үтүмэх оҥостоо инибин. Суорун Омоллоон
◊ Кумааҕыга ыл — сурукка ыл диэн курдук
Миигин итэҕэйбэт буоллаххытына, киниттэн [улуус суруксутуттан] да ыйытан көрүҥ. Ити мин эппит тылбын кумааҕыга ылларгыт үчүгэй буолуо этэ. Н. Неустроев
Кэргэн ыл көр кэргэн. [В.М. Ионов] Мария Николаевна Андросова диэн остуоруйаһыт, олоҥхоһут, ырыаһыт саха дьахтарын кэргэн ылбыта. Суорун Омоллоон
Борокуоппай Хобороос диэн икки ынахтаах дьадаҥы ыал кыыһын кэргэн ылбыта. А. Бэрияк
Ойох ыл — кэргэн ыл диэн курдук (көр кэргэн). Үрүҥ Уолан төһө да ойох ылаары сырыттар, маннык кытаанах күөн көрсүүгэ бэлэмэ суох. ПГС МО
Маарыйа диэн кыыһын Маҥдьаһын атыыһыт уола Көстөкүүн диэн хаартыһыт киһи ойох ылбыта. ФГЕ ӨӨСҮҮ. Сурукка ыл — суруйан кэбис, сурукка киллэр. ☉ Сделать запись, записать на бумаге
[Кэлэҕэй Дьаакып:] Мин, кырдьык, кыратык алҕаһаатым. Онон буруйбун билинэбин. Ити мин эппит тылбын сурукка ылларгын бэрт буолуо эбит, тойонуом. Н. Неустроев. Хабан ыл көр хап I. Мээчиги хабан ылла
□ Күөрэгэй [кыыс аата] лабааны тоһута-тоһута бөрөҕө быраҕа, бөрө хайдах ону хабан ыларын, кыыһырарын саатыы олордо. Т. Сметанин
Киириги илиититтэн хабан ылбытын Киирик күүскэ садьыйан кээһэр. С. Ефремов
др.-тюрк., тюрк. ал
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы көрдөһөрүн күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает просьбу говорящего
Чэ, ыл, биирдэ омуртар. Суорун Омоллоон
Кэлиий бэттэх, ыл, Дьэбдьиэ. «Кыым»
2. Саҥарааччы көҕүтэрин, күһэйэрин күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает побуждение говорящего
Чэ, ыл, ныхаа, сиэххин кэтэн кэбис. Амма Аччыгыйа
Чэ, ыл, ааҕыах эрэ. Суорун Омоллоон
3. Саҥарааччы дьаһалын, бирикээһин күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Усиливает и выражает распоряжение, приказание говорящего
Ылыҥ, ити ыт хотуурун былдьаан ылыҥ. Амма Аччыгыйа
Ыл, ыл, Токуруйаны ыҥыр манна. Күндэ
Ылыҥ, харахтаахтар ааҕан биэриҥ! А. Сыромятникова

сыһыан холб. Туох эрэ дьикти-дьиибэ быһыыттан, күүтүллүбэтэх соһуччу түбэлтэттэн дьиктиргээһини, сөҕүүнү эбэтэр кэлэйиини, хомойууну көрдөрөр. ☉ Выражает удивление или разочарование по поводу странности, необычности, неожиданности чего-л. (вот тебе на!)
Ыл иһит! Билигиттэн ол-бу диэн эрэр. М. Доҕордуурап
Ыл иһит! — дии түстэ Миитэрэй. Амма Аччыгыйа

ыл иһит диэн курдук
— Бу туох саабыт сээбэһэ үһү, убаай? — Ыл туһан! Тукаам тугу доппуруостуугун? Суорун Омоллоон
— Кырдьык, кэлэн эрэр үһү [уу]... — Ыл туһан! Н. Заболоцкай

туттул. сыһыан холб. Дьаныһан соҕус соруйууну көрдөрөр. ☉ Выражает ненастойчивое побуждение к действию (ну-ка, давай-ка)
Ыл эрэ, эмээхсин, кыыскын ыҥыр. Н. Неустроев
Ыл эрэ, Ааныс, муустаах уута аҕал! П. Ойуунускай
Ыл эрэ, Сэргэй, ити саатары билбэт сирэйигэр хабылыннар эрэ үчүгэй аҕайдык! В. Яковлев

сыһыан холб.
1. Улгумнук, баҕаран туран сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждённое согласие говорящего с содержанием высказывания (пожалуйста, с удовольствием)
— Оҕолоор, олоруҥ, бу манна Истиэххит буоллар, Мин чабырҕахтыам этэ. — Эгэ эрэ, кырдьаҕаас, этэ түс, истиэхпит. Суорун Омоллоон
Тыый, тукаам, оттон бэйэҥ кэпсэтэр буоллаххына эгэ эрэ, кэпсэт, өссө үчүгэй буоллаҕа эбээт! И. Сысолятин
Оччоҕуна эгэ эрэ, саатар барытын бэйэм истэн астыныам. В. Гаврильева
2. Кэпсэтээччи этиитин, быһыыта оннуга өссө ордук диэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает одобрение говорящим слов, поступков собеседника в диалоге (тем лучше, тем паче)
Чэ, оччоҕо тоойуом, тылгын-өскүн сүрэхпинэн иһиттим, тахсан көрүөх. Миэхэ эгэ эрэ. Суорун Омоллоон
Оттон тукаам, дуруускаһыта суох, бэйэҥ кэргэннэнэр буоллаххына, эгэ эрэ бэрт буоллаҕа дии. Г. Колесов
Баҕар үлэлэппэтиннэр, эгэ эрэ, биһиги олоруохпут. «ХС»
ср. башк. эһэ эге, эвенк. эгэ-гэ ‘ого!’

көр эгэ эрэ
Мин бэйэм балыктыырбын таптыыр үгэстээх этим, дьон оччо соруйбуттарын кэннэ, эгэ эрэ буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
— Сарсын Чаппандалыам, бу киэһэ биһиэхэ сылдьан ааспаккын дуо? — Эгэ эрэ буоллаҕа дии. С. Федотов
Туох диэмий, оттон эгэ эрэ буоллаҕа дии. «ХС»
Миэхэ эгэ эрэ буоллаҕа дии, онто суох [хараҕым] быһа көһүөркээн өлөрдө. Суорун Омоллоон
Кыайдаргыт, элбэҕэ эгэ эрэ буоллаҕа дии. «ХС»

1. эб.
2. Ыйыллар эрэ хайааһын оҥоһулларын, атын хайааһын оҥоһуллубатын чорботон бэлиэтиир. ☉ Употребляется говорящим для выделения только названного действия, другие здесь не имеют места
   Оҕонньордоох икки уол күөстүүллэр эрэ. Амма Аччыгыйа
   Эйиэхэ мунньахтыахха эрэ наада. Софр. Данилов
   Бэйи эрэ, тоҕо эһиги эрэ хаалаҕыт? Н. Габышев
3. Соруйуу, көрдөһүү суолтатын сымнатан, мөлтөтөн иһирэхситэн биэрэр. ☉ Употребляется для смягчения повеления, побуждения и просьбы
   Лида, кэл, олор эрэ, билигин барыахпыт. Д. Таас
   Ыл эрэ, кыыһырсымыах, кини баарына. В. Яковлев
   Ыччаттарыам, ыллаа диэтэргит, ырыабын ырыҥалаан истиҥ эрэ. С. Зверев
4. Суоһурҕаныы, куттааһын, сааныы дэгэтин күүһүрдэн биэрэр. ☉ Употребляется для усиления угрозы, строгого предупреждения, содержащихся в высказывании
   Эн акаары буола оонньоомо эрэ! Амма Аччыгыйа
   Бу хара ыт үрэн эрдэҕин истиҥ эрэ, бар дьон. Н. Неустроев. Тыраахтары дьэ илдьэн көрөөр эрэ! И. Сёменов
5. «Нэһиилэ, хайыы эрэ сыспыт» диэн дэгэт суолтаны биэрэр. ☉ Употребляется для указания на ограничение действия (только, чтоб не; чуть не)
   Микиитэ улааттаҕына Байбалы өлбөт эрэ гына үлтү сынньыах буолан, сиринэн-халлаанынан андаҕайа саныыр. Амма Аччыгыйа
   Өһүргэнэн уҥан эрэ түспэтэх. «ХС»
6. Түмэр-холбуур дэгэт суолталаах. ☉ Употребляется для выражения собирательного значения
   Тыллаах эрэ, өһүргэспит эрэ барыта кини хараҕыттан иҥнээччи. Софр. Данилов
   Дьон эрэ сонуна, кэпсэтиитэ биир. П. Филиппов
7. Иннигэр турар тыл суолтатын араас өттүттэн күүһүрдэн биэрэр. ☉ Употребляется для усиления значения предшествующего слова в семантическом, оценочно-рассудочном, эмоционально-экспрессивном отношении
   «Эһиги ынахтаргытыгар эрэ оччо кыһаллыбакка сылдьабын», — диэтэ Арамаан наһаа холкутук. Амма Ачыгыйа. Тукаам, бэйи эрэ, тохтоо. Суорун Омоллоон
   Кини барыах эрэ баҕата суох. «ХС»
   Аммаҕа хата ол эрэ туһунан толкуйдаабаттар. «Кыым»
8. Ыйытар солбуйар ааты кытары иэйии дэгэтин күүһүрдэр. ☉ В сочетании с вопросительно-относительными местоимениями употребляется для выражения эмоционально-усилительного значения
   Оо, хаһан эрэ өй киирэр буолла? Амма Аччыгыйа
   Төһө эрэ соһуйаллар. И. Гоголев
   Дириэктэринэн кими эрэ аныыллар. «Кыым»
9. Ыйытар солбуйар ааттартан быһаарыыта суох солбуйар ааттары үөскэтэр. ☉ Сочетаясь с вопросительными местоимениями, образует неопределённые, соотносительные с существительными, прилагательными и наречиями местоимения. Ким эрэ, туох эрэ, ханнык эрэ, хайдах эрэ, хас эрэ, төһө эрэ, тоҕо эрэ, хаһан эрэ, ханна эрэ о. д. а.
10. ситим т. суолт.
11. Кэм суолталаах. ☉ Временной союз. Кини кэллэр эрэ оҕолор тарҕаһан хаалаллар
    □ Кэтириис эмээхсин саҥардар эрэ Микиитэ сүрэҕэ бобута туппахтыыр, куйахата күүрбэхтиир. Амма Аччыгыйа
12. Араартыыр суолталаах. ☉ Разделительный союз. Кэлэр эрэ, кэлбэт эрэ, мин билбэппин. Үлэлиир эрэ, суох эрэ, биллэрбэт

саҥа алл., итэҕ. Ханнык эмэ иччини кытта сибээстэһэргэ анаан этиллэр алыптаах тыллар (сиэритуому толоруу, ойуун кыырыытын кэмигэр этиллэр). ☉ Магическое слово, посредством которого устанавливается контакт с духами (произносится во время шаманского камлания, обряда, церемонии)
Үрүт өттүгэр үүммүт Үрүҥ түүнүгүҥ Үрэлиннэҕэ буоллун... Доомэрэ-доом!!! П. Ойуунускай
Алгыстаах ачыр анньаммыт, Аат ааттаан айхаллаан көрүөҕүҥ. Доом-эрэ-доом, ини!!! Өксөкүлээх Өлөксөй
Доом-эрэ-доом - ойуун кыырар, алгыыр кэмигэр өрүү туттар саҥа аллайыылаах тыллар. КГР СЛ-8

туттул. сыһыан холб. Күүскэ соҕус соруйууну көрдөрөр. ☉ Выражает усиленное побуждение (давай-давай)
Ыл-ыл, Токуруйаны ыҥыр манна. Күндэ
Ыл-ыл, [тыһаҕаһы] иккис кулгааҕыттан ыл, кэһэйдин! «ХС»

I
аат.
1. Дьахтар кэргэнэ. ☉ Муж, супруг. Хотуой, Кылааннаах Кыыс Ньургун, эн аналлаах эриҥ Дьулуруйар Ньургун Боотур бу турар — маны сөбүлүүгүн дуо? Ньургун Боотур
Маайа эригэр …… утары саҥаран ботугуруур. Амма Аччыгыйа
Кырдьык, анараа кыыс кырдьаҕас эриттэн куотан кэлэн сырыттаҕа дуу? Н. Заболоцкай
2. Хорсун-хоодуот киһи. ☉ Мужественный, смелый человек, мужчина, храбрец
Эр сүрэҕинэн, эһэ тыҥыраҕынан (өс хоһ.). Оччоҕо мин хоһуун булчут эр Бу тайҕа киэҥ иэнин кэмниирим. С. Данилов
Өлбүт-өспүт эрдэр, Үтүө ааккыт сүппэт. Эллэй
♦ Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска көр таас I
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
Эр антах бар — аан антах бар (түс) диэн курдук (көр антах). Көр эрэ маны, хамнастарын быстарбыттарыттан син эйиэхэ тиксиэ суоҕа. Эр антах баран истэхтэрэй. Айысхаана. Эр бэрдэ — уһулуччу хорсун, сытыы-хотуу, талыы үчүгэй киһи. ☉ Смельчак, храбрец, удалец, добрый молодец
Эрбэх саҕа эрээри, эр бэрдин тутар үһү (тааб.: төҥүргэс). Икки эр бэрдин куоракка ыыппыттара аара бандьыыттарга түбэспит сурахтара иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Чэ, эһиги бачча эр бэртэрэ киирэн сылгыны дэлби үүрэн таһаарымына олоруҥ! Суорун Омоллоон
Эр бэрдэ хараҕын кырыытынан Эргим-ургум көрүтэлээтэ. С. Васильев
Эр дьон холумтаннарыгар үктэннэримэ көр дьон. Ийэтэ Андрейката ол [үлэҕэ] кэпсэтиитин дьонтон истэн баран, киэһэ уолугар кыыһыран көрбүтэ да, аҕалара туох иһин эр дьон холумтаннарыгар үктэннэрбэтэҕэ: «Эдэр киһи сөбүлүүр үлэтигэр сырыттын. Оҕом саамай сөпкө гыммыт». «Кыым»
Эр киһи элээмэтэ көр элээмэ. Ханныгын да иһин эр киһи элээмэтэ буоллаҕым. НАГ ЯРФС II. Эр санааны ылын — күүстээх, хорсун санаалан. ☉ Набраться мужества, смелости
Эмискэ Өлөксөй кыатанна, Эр санаатын ылынна. С. Васильев
Онтон эр санаатын ылынан, дириҥник үөһэ тыынна. С. Никифоров. Эр сүрэхтээх — туохтан да куттаммат, толлубат, хорсун. ☉ Мужественный, смелый (букв. с мужественным сердцем)
Сымнаҕас майгылаах дьон ордук эр сүрэхтээх буолаллар. Амма Аччыгыйа
Итини барытын эр сүрэхтээх, эрчим санаалаах эрдэ турар киһим көрөн, көмүскэтин иччитин күндүлүүр, күүстээх түөһүнэн толору көҥүллүк тыынар. Суорун Омоллоон
Эр сэнэҕим эһиннэ көр сэнэх. Дьааҥы уһулу ойон тахсыбыт хайатын дабайа сатаан эр сэнэҕэ эһиннэ. С. Федотов
Эрэй бөҕөнү көрөн, эр сэнэхпит эстэн, санаабыт сирбитигэр дьэ тиийдибит. И. Данилов. Эр тиэтэлинэн түөлбэ. — олус түргэнник, ыксалынан. ☉ Очень быстро, споро
Витя, бүгүн оҕонньору күнүскү омурҕаныгар баттаһыам диэн, эр тиэтэлинэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Ойоҕуҥ бу эйиэхэ сурук ыыппыта уонна эр тиэтэлинэн кэллин диэн илдьиттээбитэ. Нэртэ. Эр хаанын киллэрэн (ылынан) — харса суох быһыыланан, хорсуннук сананан, кытаанахтык сорунан. ☉ Взяв на себя смелость, решившись на что-л., осмелившись
Эр хаанын ылынан, олбуор иһигэр көтөн түстэ. Д. Таас
Доҕоттоор, эр хааҥҥытын киллэриҥ! И. Сосин
Туурап Ньукулай …… Эр хаанын киллэрэн, Иккиһин ыйытта. Р. Баҕатаайыскай. Эр ыл — 1) тугу эмэ оҥороругар туохтан эмэ санаата күүһүрэн, тэптэн. ☉ Набраться смелости, храбрости
Хара бытыктаах Миичэкэ диир киһилэрэ аҕабар өссө чугаһаата, эр ыллаҕа. А. Сыромятникова
Оҕолор, сонуннарын дьонноро сэргээбиттэриттэн эр ылан, илин былдьаһабылдьаһа, кэпсээн ыһан-тоҕон бардылар. НС ОК
Арыпыана, киһитэ тута кыыһырбытын биллэрбэтэҕиттэн, саҥарбатыттан эр ылан, ордук лаппыйан этэн иһэр. «Чолбон»; 2) эрдийэн, куттаммакка, харса суоххар түһэн. ☉ Обнаглеть, распоясаться
Куттанымаҥ, дьик-дьах буоллахха, ат эр ылааччы. Ыл, миинэн кэбис. Далан
Кыыллара арахсыбат. Арахсыахтааҕар, эбии эр ылан, киһиттэн өрүү да күрэммэт буолан истэ. «ХС»
◊ Бэргэһэлээх ойох (эр) көр бэргэһэлээх
[Даайыс:] Аны бэргэһэлээх сокуоннай эрдээхпин. А. Софронов
Бэргэһэлээх эриттэн аны чаҕыйар-куттанар буолан хаалбыт. А. Сыромятникова. Эргэ бар (таҕыс) — эр киһиэхэ ойох таҕыс. ☉ Выходить замуж
Мин эһиэхэ барарбар аҕам кыыһыра хаалбыта. Эн эргэ бараары эр була бардыҥ диэбитэ. Саха фольк. Сөптөөх баай киһиэхэ эргэ таҕыс диири — буолбаккын. А. Софронов
Ханнык эмэ куорат киһитигэр эргэ тахсан хаалыа суоҕа дуо? «ХС». Эргэ биэр — кыыһы, дьахтары эр киһиэхэ ойох биэр. ☉ Отдавать в замужество, выдавать замуж
Куһаҕаллай диэн киһиэхэ эргэ биэрэллэр. Саха фольк. Хайыамый, ама били былыр күүстэринэн эргэ биэрэр кыыстарыныы моҥнон өлүөм дуо? Н. Лугинов
Эр дьон көр дьон. Эр дьон ордуктар буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Үлэни кыайар-хотор эр дьон бүтүннүүтэ аармыйаҕа бараннар, холкуос үлэтин дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор сүкпүттэр. Софр. Данилов
Эр дьон эр дьон буоллахпыт Ханна барыай сыыһабыт: Холус туттуу, хаҥыл саҥа, Хабараан да сыһыаммыт. НАГ АБС. Эр киһи — аҕа буолар аналлаах сиппит-хоппут киһи. ☉ Мужчина
[Далбарай:] Оттон эр киһигин дии, сүбэтин бул ээ. Н. Неустроев
Дьиэ иһиттэн икки эр киһи хардаҕастары иһирдьэ ыспытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Эр киһи тото кыыһырбыт. П. Тобуруокап
Эр луҥха көр луҥха. Хайа, доҕоор, Сөдүөт! Хайдах эр луҥха туттан киирдиҥ? В. Яковлев
Кириилин эр луҥха көрүҥэр үөрүү сырдыга сыдьаайарын Таня тута сэрэйэ охсор. Л. Попов
Сизов эр луҥха куолаһа туохха да уолуһуйбакка, итэҕэтэрдии этэрэ. М. Горькай (тылб.). Эр оҕо эргэр. — уол оҕо. ☉ Мальчик
Кылгас сарыы сонноох уончалаах эр оҕо элбэрээктээх чаачар саа оҥостон хадьыктаһар. Болот Боотур
Быттааны Сүөдэр кэнники дьахтарыттан төрөөбүт биир эр оҕо. Саха фольк. Ат уулата турдахтарына, биир эр оҕо уу баһа сүүрэн киирбит. ДСЯЯ. Эр ортото эргэр. — эр киһи орто сааһа. ☉ Зрелый возраст мужчины
Эр санаа көр са- наа II. Билэбин уодаһын албаһын Көнө тыл, эр санаа кыайарын. С. Данилов. Эр соҕотох — кэргэнэ, ойоҕо суох, соҕотох, аҥаардас киһи. ☉ Одинокий, неженатый, холостой мужчина
Суос-соҕотох сордоох буолар, эр соҕотох эрэйдээх буолар (өс хоһ.). [Манчаары:] Ыалдьар эттээх, ытыыр, ынчыктыыр уйан куттаах-сүрдээх эр соҕотохпун. И. Гоголев
Эр сулуута көр сулуу. Байаҕантай Бахсыгыр оҕонньордоох тохтооннор, кыайбыт суолларыгар атах соболоҥун, эр сулуутун куттаран, уон икки боһомону ылан уураллар. Саха сэһ. I
Кээрэкээн ойуун: «Кыайдыгыт, эр сулуутуна куттаран ылан баран, тохтоон болҕойуҥ», — диэн көрдөһөр. БСИ ЛНКИСО-1938. Эр талах көр талах. Эр талах бөлөхтөөн үүнэр
тюрк. эр
II
көмө туохт.
1. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, уһуннук буолар хайааһын саҕаланыытын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает начало продолжающегося действия
[Дьаакып:] Тугу саҥаран эрэрэ буолла. А. Софронов
Уот тахсан тыаны сиэн барчалаан эрэрэ. Суорун Омоллоон
Илин саҕахха им умайан, Саҥардыы сырдаан эрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Хойуу да хойуу миин бэрдэ буһан эрэр. Т. Сметанин
2. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, хайааһын саҕаланыаҕыттан төһө эрэ кэмҥэ эбэтэр кылгас кэмҥэ буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в течение ограниченных отрезков времени
Бэйи, сарсыҥҥа-өйүүҥҥэ диэри тохтоон эриэххэ. Н. Якутскай
Миигин күүтэн эрээр. «ХС»
Манна туран эр. ЯРС
ср. др.-тюрк. ер ‘быть, находиться’, тюрк. эр ‘быть’

сыһ. Тус-туспа, биир-биир, биирдиилээн, утуу-субуу. ☉ По-одному, поодиночке, один за другим
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Тумарча
Уоттарын умуруоран баран, икки буур табаны эр-биир мииннилэр, биэс табаны көтөллөннүлэр. Л. Попов
Харачаастаах Байанай, сири-дойдуну үчүгэйдик билэр дьон быһыытынан, эр-биир бастыыллар. П. Филиппов

аат. Холбоспут кэргэннии дьон. ☉ Супруги, муж и жена. Эр-ойох буол, кэргэннии буол, холбос
□ Эр-ойох охсуһара, эр-ойох тапсыбата бэрт элбэх буолар, онон оруннанаоруннана дьону барытын кулаакка таһаарар табыгаһа суох, алҕас буолуох тустаах. П. Ойуунускай. Таасчыт уонна Огдооччуйа эр-ойох буолан, ийэлэрин кытта балаҕан туттан, туспа ыал буолан олорбуттара. Амма Аччыгыйа

модальное сл. ну дай; давай; ыл , биирдэ омуртар ну дай мне раз глотнуть; ыл , ааҕыах давай почитаем; ыл , аҕал ну дай мне; ылыҥ , көрдөрүҥ давайте покажите.

1. частица 1) выражает смягчение категоричности повеления, просьбы -ка; пожалуйста; эт эрэ скажи-ка; туруҥ эрэ вставайте-ка; кэпсээ эрэ расскажи, пожалуйста; үлэбитин бүтэриэх эрэ давай-ка, закончим работу; барыым эрэ пойду-ка я; чэ эрэ ну-ка; чэйиҥ , ыллыаҕыҥ эрэ давайте-ка споём; 2) выражает угрозу или строгое предупреждение попробуй, посмей и т. п.; өссө сымыйалаа эрэ ! ты у меня попробуй, соври ещё!; тугу да гыммакка олор эрэ ! попробуй-ка побездельничай!; тахсан көрөөр эрэ , түөкүн ! только посмей выходить, разбойник!; 3) выражает ограничение, выделение только, лишь, лишь только; ол эрэ куһаҕан ... только то плохо...; кэпсэтии футбол эрэ туһунан разговор был только о футболе; сайынын эрэ баар буолар он бывает лишь только лётом; бу хоско утуйаллар эрэ в этой комнате только спят; бу хоско эрэ утуйаллар спят только в этой комнате; 4) употребляясь с деепр. на =ан, подчёркивает его знач.: батыһан эрэ иһэҕин просто идёшь за ним; үлэлээбэккэ эрэ сылайдым и не работавши я устал; 5) образует от вопр. мест, неопр. мест, и нареч.: ким эрэ кто-то; кимнээх эрэ кое-кто; туох эрэ что-то; ханнык (или хайа ) эрэ какой-то; кимиэхэ эрэ чьё-то; тоҕо эрэ почему-то; төһө эрэ насколько; хайдах эрэ как-то, каким-то образом; хаһан эрэ когда-то; ханна эрэ где-то; хантан эрэ откуда-то; 2..союз 1) временной, указывает, что действие главного предложения совершается сразу после действия придаточного предложения как только; кини кэллэр эрэ , оҕолор тарҕанан хаалаллар как только он приходит, ребята тут же расходятся; 2) разд. или; кэлэр эрэ , кэлбэт эрэ , мин билбэппин придёт или не придёт, я не знаю; үлэлиир эрэ , суох эрэ , биллэрбэт он не сообщает, работает или нет # аатыгар эрэ для виду; аат эрэ харата еле, едва, еле-еле, едва-едва; баара эрэ всего-навсего; бэйи (или бэйэ ) эрэ погоди, постой; киһи эрэ любой, каждый; көр эрэ смотри-ка; көр эрэ маны ! смотри-ка какой!; (сылдьа ) баҕалаа эрэ только посмей (ходить) куда-л.; хорум эрэ ! но-но, смотри у меня!

1) брать, взять, получать; принимать; сүгэни ыл = взять топор; сүөгэйин ыл = брать самое нужное; хамнаскын ыл = получить зарплату; иэс ыл = брать в долг, занимать; сөбүлэҥин ыл = получить согласие; миигин институкка ыллылар меня приняли в институт; илиигэр ыл = прям., перен. взять в руки, прибрать к рукам; бириэмийэ ыл = получить премию; быыгабарда ыл = получить выговор; учуокка ыл = а) брать на учёт; б) учитывать, принимать в расчёт; бэйэҕэр ыл = брать на себя; 2) покупать; кинигэни ыл = купить книгу; 3) кваситься, заквашиваться; суорат ылбыт сорат заквасился; 4) жениться на ком-л., брать в жёны кого-л.; ойох ыл = жениться; кими ыллыҥ ? на ком ты женился?; 5) в сонет, с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и выражает нек-рые видовые оттенки: ситэн ыл = догнать; утуйан ыл = вздремнуть; хабан ыл = схватить, поймать; быһан ыл = вырезать, отрезать; сурунан ыл = выписывать что-л.; кинигэтэ сурунан ыл = выписать книгу; б) в сочет. с именами образует сложн. гл., выражающие действие, связанное со знач. имени: тыын ыл = передохнуть, отдышаться; аат ыл = прославиться, стать знаменитым; ааккын ыл = справлять свой именины; бырааһынньыгы ыл = праздновать, отмечать праздник; устраивать пир, веселье # иннин ыл = уломать кого-л.; ей ыл = а) напасть на какую-л. мысль; б) высок. воспарить мыслью; сирэйин ыл = набить морду; сүрэҕэ ылар по душе, по сердцу (букв. сердце принимает); сүрэҕэ ылбат не по душе, сердце не принимает, душа не лежит; еэттэтин ыл = спустить шкуру с кого-л.; тоскуй ыл = получить по заслугам; тылын ыл = заручаться чьей-л. поддержкой; хараҕын ыл = выбить глаз; ыҥыран ыл = а) вызвать к себе; б) отозвать; эр ыл = а) набраться смелости; б) обнаглеть.

1) муж, супруг; эр киһи мужчина; эргэ таҕыс = выходить замуж; эр киһи тыла биир погов. мужчина верен своему слову; 2) мужественный человек, мужчина; молодец, удалец; үтүө эр добрый молодец; эр бэрдэ лучший из мужей; эр дьүһүнүгэр баар погов. добрый молодец узнаётся по виду.

каждый (из присутствующих); эрбиир үллэстиҥ поделите (это) между собой; эрбиир киирэн иһиҥ выходите по одному.

служебный гл., входит в состав аналитической ф. видообразования 1) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает начало продолжающегося действия: баран эрэбит мы уходим; ааһан эрэллэр они проходят; 2) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в ограниченных отрезках времени: миигин күүтэн эрээр ты меня подождёшь (пока я не приду или нек-рое время); манна олорон эриэм я тут поживу (до поры до времени); манна туран эр ты пока постой здесь.

det, a. just, only, but; some, any (with pronouns)

v. to take; =ан ыл= conv. to do something over a short period of time, for a short duration; to do something for one’s own benefit

n. man, male; эрдээх a. masculine; эр санаа n. courage

v. to be; =ан эр= conv. to begin to do something and continue doing so