I
үт I диэнтэн холб. туһ. [Силлиэ] Айанньыт сыарҕатын Анньыспахтаан ылан, Ынчыктатан-ыарырҕатан, Айалатан-дьойолотон, Күүһэ-күдэҕэ баарынан Көмөлөһөн үтүстэҕэ. П. Ламутскай (тылб.)
II
үт IV диэнтэн холб. туһ. Маннааҕы дьоннуун доҕордостум, Кинилэри мин үтүктэн, Кырсаҕа сохсо охсустум, Балыкка илим үтүстүм. С. Данилов

туохт.
1. Илиигинэн туохтан эмэ өйөн. ☉ Опереться руками на что-л. Семён Васильевич олорор остуолун сирэйиттэн ыараханнык тайанан түөһүллэн турда. Н. Лугинов
Илистибит кырдьаҕас киһи икки ньилбэгиттэн ыараханнык тайанан, аргыый туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Туохха эмэ тирэн. ☉ Упереться во что-л. Айылҕа утаҕын ханнаран Ардахпыт ах баран уурайда, Саҕахтан саҕахха тайанан Халлааҥҥа өҥ кустук алаарда. Күннүк Уурастыырап
Эргэ курусаала аар-баҕах баҕаналарынан быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Куурай, чачайа-чачайа, мээнэ далбаатанан булумахтана сылдьан, атаҕа сири билэн, туох эрэ ньылбырхайдарга тайанан өрө тарбачыспыта. П. Аввакумов
3. көсп. Ыардык дьай, содуллаах буол (хол., киһи олоҕор ыар моһол туһунан). ☉ Действовать угнетающе, лечь тяжёлым грузом на кого-л. (обычно о невзгодах, лишениях)
Сыллар да сыллар! Ыар сыллар Ынчыктата, ардыгар Ыардык тайанан аастылар Кини сааһырбыт санныгар. С. Данилов
Күүс-сэниэ эһиннэ… Муҥум-сорум Көхсүбэр ыараханнык тайанна. И. Егоров
Дьулааннаах күннэр санныбытыгар Ынырыктык тайаммыттара, Улуу сэрии ыган кэлбитигэр Оҕо дьон саллаат буолбуттара. И. Эртюков
Сэрии чымаан сыллара кини [кыысчаан] дьарамай санныгар ыардык тайанан ааспыттар быһыылаах. Айталын
♦ Кэдэрги тайан — байан-тайан дьону аанньа ахтыбат буол, киэбир, улахамсый. ☉ Имея высокое положение, богатство, вести себя надменно и отвратить от себя людей
Икки аҥыы кэдэрги тайаммыттара сүрэ бэрт. Күтүрдэр, дьонсэргэ сиилиэ-одуулуо да диэн кыбыстыбаттар. И. Семёнов
[Үс быраатым] кинээстэр кэдэрги тайаммыттарын кэҕиннэриэх биһиги баарбыт диэн турбуттарыгар, сиртэн-халлаантан ыйаахтаах дьону утардахтара диэн сэмэлиирим. Эрилик Эристиин
◊ Таба тайан — туох эрэ наадалааҕы чопчу булан ыл; сөптөөх суолу тал; баартаах, сорсуннаах, табыллымтыа буол (хол., булка). ☉ Удачно находить что-л. необходимое; находить единственно правильное решение; быть удачливым, фартовым (напр., на охоте)
[Таптыыр соҕотох идэҕин тыһыынчанан араас идэттэн] сыыһа түстэххинэ олоҕуҥ устата кэмсиниэҥ-хомурунуоҥ, таба тайаннаххына үйэҥ тухары дьоллоох буолуоҥ. Е. Неймохов
Дьоллоох уол оҕо эбиккин, дьолгор таба тайаммыккын, Суордаайаптары тутус, ытыгылаа. В. Протодьяконов
Таба тайанан бардаҕына, мантан балтараа көс сир буолуохтааҕа. М. Доҕордуурап
Тайалҕаннаах тайҕам булдун Таба тайанан сылдьарга, Өрүүтүн илии тутуурдаах, Өттүк харалаах буоларга. Баал Хабырыыс
Тайҕа баһын тайан көр тайҕа. Тэрэнтэйдээх Балааҕыйа ити курдук тайҕа баһын тайанар, өтөхтөрүттэн үүрүллэр ыар дьылҕаламмыттара. Л. Попов
Тайҕа баһын тайаммытым, Үрэх баһын өҥөйбүтүм; Хайыһарынан хаампытым, Туркунан сүүрпүтүм. Л. Попов
Эдэрбэр үрэх баһын өҥөйөн, тайҕа баһын тайанан, дьонтонсэргэттэн туспа дугуйданан сылдьыбыт баҕайыбын. И. Федосеев
ср. др.-тюрк., тюрк. тайан ‘опираться, прислоняться, облокачиваться; полагаться, доверяться’

1. аат.
2. Киһиэхэ көхсүн үөһээ өттө, лаппаакытын уҥуоҕа сылдьар сирэ эҥил баһын кытары; сүөһүгэ арҕаһыттан аллара лаппаакытын уҥуоҕа сылдьар сирэ. ☉ Верхняя часть туловища с лопаточной костью и мышцами от шеи до начала руки, плечо (у человека); широкая, плоская, треугольной формы кость на спине, лопатка (у животного). Санныгар сүк. Ат ыҥыырга саннын астарбыт
   □ Кини хараҕа хап-хара, санна быгдыгыр, уҥуоҕунан кыра. Суорун Омоллоон
   Соня сиилээбиттии төбөтүн санныгар кыҥначчы түһэрдэ. М. Доҕордуурап
   Оҕо сиһин, иһин, саннын, түөһүн быччыҥнарын сайыннарарга сөптөөх үстүөрт боростуой хамсаныыны оҥорторуллар. Дьиэ к.
3. Таҥнар таҥас киһи ити миэстэтин сабар өттө. ☉ Часть одежды, облегающая плечи. Сон санна
   □ Таҥас ыйыыртан санныгар икки кыракый сулустаах киитэлин ылан кэттэ. М. Попов
4. калька. Төһүү эбэтэр туох эмэ төһүү чааһын тирэнэр сириттэн аҥаар уһугар диэритэ. ☉ Часть рычага (в технических устройствах и механизмах) от точки опоры до одного конца, плечо. Төһүү санна. Ыйааһын биир санна
   □ Көтөҕөр кыраан саннынан Көхөҕө иилэннэр Туоннанан курууһу таһаллар. Күннүк Уурастыырап
5. сыһ. суолт. Көлөтө, тырааныспара суох көтөҕөн, сүгэн. ☉ Вручную, на плечах (носить, таскать что-л.)
   Таня, хаста да кырынан, омурҕан чэйин уутун саннынан таһар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   [Кулуба] дьиэтин суон бэрэбинэлэрин дьадаҥылар дар уҥуох сарыннарынан таспыттара. А. Сыромятникова
   ♦ Санна сайаҕас, өттүгэ үүттээх — аһаҕас сарыннаах, үүттээх өттүктээх киһи диэн курдук (көр аһаҕас). Санныгар кэтэрэ суох буолла — таҥнар таҥаһа суох буолла. ☉ Не иметь что носить, не иметь одежды
   Эмээхсин, санныгар кэтэрэ суох буолан, Атын ыал оҕотун таҥаһыгар ымсыырдыҥ дуо? И. Гоголев. Санныгар сүк — туох эмэ кыһалҕатын, санаа эрэйин эккинэнхааҥҥынан бил, эрэйдэн. ☉ Испытывать, переносить, выносить на своих плечах тяжесть, горечь чего-л.
   Үөрэхтэн матар ыарын мин бэйэм санныбар сүкпүтүм, түөспэр көтөхпүтүм. Амма Аччыгыйа
   Мин саастыы көлүөнэм уот сэрии ыардарын санныгар сүкпүтэ. «ХС». Санныгар тайан поэт. — кимиэхэ эмэ кыһарҕаннаахтык билин, кыһарый, кыһалҕаҕа киллэр. ☉ Приносить кому-л. лишения, невзгоды (о жизненных трудностях, о каких-л. бедствиях)
   Сыллар да сыллар! Ыар сыллар Ынчыктата ардыгар Ыардык тайанан аастылар Кини сааһырбыт санныгар. С. Данилов
   Эмиэ биир сыл Анфиса санныгар тайана түһээт, үлэ уолусхан уххана кынаттанан, көтө охсон ааһар. С. Федотов. Санныгар таҥын кэпс. — таҥнар таҥастан. ☉ Иметь одежду, иметь во что одеваться
   Санныларыгар таҥас булан таҥыннылар, айахтарыгар ас булан аһаатылар. Ити дьоҥҥо онтон ордук туох наада? Күндэ. Санныгыттан түһэр — туох эмэ ыар сүгэһэр буолбуттан босхолон, сынньан. ☉ Освободиться от бремени чего-л. (букв. с плеч долой)
   Онуоха Кууһума үөрэн омуннурбата, көннөрү ыарахан сүгэһэри санныттан түһэрбит курдук буолла. Н. Павлов. Санныгыттан түһэрбэккэ кэпс. — араарбакка (туох эмэ таҥаһы кэт). ☉ Носить что-л., не снимая (напр., о какой-л. одежде). Бу сонун кини санныттан түһэрбэккэ кэтэр. Санныттан түс — ыар сүгэһэр буолан бүт, уурай (туох эмэ эрэйдээҕи этэргэ). ☉ соотв. как гора с плеч свалилась
   Мин, аргыстарбын ситэн, санныбыттан улахан үлүгэр түспүтүн курдук сананан, чэпчээбиччэ, үөрбүччэ, …… ньуоскам арыылаах саламаат диэки күөрэҥнээбитинэн барбыта. Н. Заболоцкай
   Соттун хараххын, соҥуйбут эдьиийим! — Саргылаах санныбыт үрдүттэн Санаа хара тааһа түстэ! С. Васильев. Сарын сарынтан өйөнсөн — иллээхтик бииргэ сылдьан көмөлөсүһэн, бэйэ-бэйэҕэ көмө буолан. ☉ В тесном сотрудничестве, взаимопомощи, плечом к плечу
   Кини ол күнтэн сэрии бүтүөр диэри, дойду хорсун-хоодуот уолаттарын кытта сарын сарынтан өйөнсөн, бойобуой кэккэҕэ хаамсыбыта. «ХС»
   ◊ Баттах сарын эргэр. — кэтит сарыннаах. ☉ Широкоплечий
   Ол кэнниттэн Эрбэх эпчиҥнээхтэрим, Быыра быччыҥнаахтарым, Баттах сарыннаахтарым, Даарда буурайдарым, Бэттэх буолуҥ эрэ! Саха фольк. [Абааһы уола:] Ар-дьаалы, Арт-татай доҕор! Баттах сарын, Баараҕай быччыҥ …… Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур буоллаҕыҥ ини дуо? ТТИГ КХКК. Саннын таптай — киһини хайҕаан эбэтэр туохха эмэ киксэрэн ытыскынан кыратык санныга охсуолаа. ☉ Выражая одобрение или подбадривая, похлопывать кого-л. по плечу
   «Ах, Чээрин, бүтүн батальоҥҥа тэҥнэспиккин дии», — Егорычев санныбын таптайда. Т. Сметанин. Сарын байаа- та — киһи саннын хаптаҕайын алын кырыыта. ☉ Нижний угол лопатки человека
   [Түөрэҥэй ойуун] саһара маҥхайан эрэр баттаҕа саннын байаатыгар диэри үүммүт. Күндэ. Сарын хаптаҕайа (лаппаакыта) — киһиэхэ саннын кэннинэн, сүөһүгэ, кыылга арҕаһын аннынан кэтит, хаптаҕай уҥуох. ☉ Лопатка у человека и животных
   Бөҕөс адаарыйан тиийэн саннын хаптаҕайдарынан көбүөргэ лип гына түһэр. Бастакы ыраас кыайыы баар. Е. Неймохов. [Сылгы] хоолдьугун төрдүттэн холугар диэри моонньо, оттон бүлгүнүгэр диэри саннын лаппаакыта, онтон салгыы оҥкумала дэниллэр. Сылгыһыт с. Сарын хараҕа — киһи көхсүн саннын хаптаҕайын аннынан чараас сирэ. ☉ Уязвимое место под лопаткой на спине человека. Үс үөстээх ат өргөнүн курдук хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕын дьөлө көрдө. Саха фольк.
   др.-тюрк. йарын, тюрк. йарын, чарын