1) песня || песенный; кылыһахтаах ырыа песня с гортанными форшлагами, гортанная песня; норуот ырыата народная песня; дьиэрэтии (или дьээ буо) ырыа протяжная песня; ырыа киһи певун; ырыа жанра песенный жанр; 2) пение; хабарҕа ырыата горловое пение; ырыа уруога урок пения.

звукоподр. отрывистое рычание собаки, зверя; ср. ар.

1) тощать, худеть; ынахпыт ырда наша корова отощала; 2) уставать, утомляться; дэлби ырдым я очень устал; ыран хаал = обессилеть, выбиться из сил .

n. song; ыллаа= v. to sing; ырыаһыт n. singer

v. to lose weight; ырыган a. thin, lean

аат.
1. Хоһоонунан суруллубут, үксүгэр муусука доҕуһуолунан ылланар, бэйэтэ матыыптаах айымньы. ☉ Словесно-музыкальное произведение для пения, песня
Ырыа курдук ыпсар, тойук курдук тупсар (өс хоһ.). Урут саха омук суруга-бичигэ суох буолан, ырыаны билиҥҥи курдук суруйан, литература оҥорон таһаарбат этэ. Эрилик Эристиин
Дьон ырыата, күлүүлэрэ-салыылара көтөрдөр ырыаларын, кэҕэлэр саҥаларын кытта холбоһо иһилиннэ. И. Данилов
2. Көтөр араас саҥата муусука курдук кэрэ дорҕоон буолан иһиллиитэ. ☉ Пение птиц
Ойуур чыычаахтара кэрэ сарсыарданы уруйдуур-айхаллыыр ырыаларын тардан кэбистилэр. Т. Сметанин
Күн анныгар баар кыһалҕаны-эрэйи билбэт чыычаахтар ырыалара таһырдьа дьырылыы тоҕунна. М. Доҕордуурап
Кыһын ааһыыта татыйык көрдөөх ырыата, барабыайдар чуордук чабыгыраһыылара саҕаланар. КЗА АҮө
♦ Ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат көр ийэ-аҕа
Оҕобун ийэтин-аҕатын ырыатын ыллатарым хааллаҕа. Оттон бэйикэй. Син биир ситиһэрим кэлиэ. С. Никифоров
Улахана да бэрт, ити бэйэлээх уордайдаҕына, ийэҥ-аҕаҥ ырыатын ыллатара чахчы. Сэмээр Баһылай. Тойуктаах туйгуна, ырыалаах ырааһа көр туйгун. Дьиҥнээх эр киһи кус быһый, байанайдаах бастыҥа, тойуктаах туйгуна, ырыалаах ырааһа дииллэрэ былыр. Уол оҕо тойуга, кыыс оҕо ырыата буолбут көр уол II. Хойутуу уол оҕо тойуга, кыыс оҕо ырыата эн буолуоҥ! Ырыаҕа ылланар (хоһуллар, киирэр), <хоһооҥҥо холбонор> — дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэр, ырыа буолан ылланар. ☉ Стать широко известным, прославленным, восхваляться в песне, воспеваться (букв. воспеваться в песне, воплощаться в стихе)
Күбэйээнэ эмээхсин үтүө сүрэҕэ, сайаҕас санаата, кини бар дьоҥҥо өлбөт өҥөтө ырыаҕа ылламмыта, кэпсээҥҥэ киирбитэ. И. Данилов
Сэһэҥҥэ киирэр, ырыаҕа хоһуллар Сиэдэрэй толоонноохпунан Киэн туттабын! С. Васильев
От охсор массыына кэлэн, ырыаҕа киирбит аҕыс салаалаах ача күөх оппутун охсон күн анныгар күөгэччи тэлгиэҕэ. М. Доҕордуурап
Ырыалаах олоҥхо көр олоҥхо. Биһиги хаһан дьиэбитигэр тиийэрбит ырыалаах олоҥхо! Софр. Данилов
Күндү, кэрэ Саха Сирэ, Омуннуу соҕус холоотоххо, Москваттан Эйиэхэ тиийэр Бүтүн ырыалаах олоҥхо. «ЭК»
Ырыанан анньа сылдьар көр ас II. Урут наар «ырыанан анньа сылдьар сэргэх кыыс» дииллэр этэ. Күрүлгэн. Ырыата ылланна калька. — ким эмэ олоҕор табыллыбыта, күннээбитэ бүтэр кэмэ кэллэ. ☉ Чья-л. песенка спета
Кинилэр да ырыалара ылланар күнэ күөрэйэрэ буолуо. Болот Боотур
Айдар ырыата ылланна. Кэһэйдэҕинэ киэбирбэт буоллун. Н. Лугинов. Ырыатын ыллат — кими эмэ олус табыллан, күннээн сылдьыбытын кэһэтэн, тохтот. ☉ Наказать, проучить кого-л., прервав его праздность каким-л. образом. Онтон атын, Өлөксөөһү тутан ылан, ырыатын ыллатыа, ээҕин этитиэ эбитэ буолуо… В. Гольдеров
Куллугурас Куртуйахтар, Куолугутун тохтотуҥ. Ырыаҕытын ыллатыаҕым, Ыркыйтан кыйдатыаҕым. С. Тимофеев
Ырыа (ырыа-үҥкүү) тутан сиэбит киһитэ (оҕото) көр сиэ. Кыракый Герасим адьас кыра эрдэҕиттэн олох ырыа тутан сиэбит оҕото үһү. «Чолбон»
◊ Биһик ырыата көр биһик
Бэл таптал хаһыыта, Бэл биһик ырыата, Бэл ийэ аһыыта — Барыта, барыта умнуллар аналлаах. С. Данилов
Дэгэрэҥ ырыа көр дэгэрэҥ. Сафроновка дэгэрэҥ ырыаҕа хабааннаах силлабика элэмиэннэрэ кииртэлээбиттэрэ. «ХС»
Иһиирэр (ырыалаах) ох көр ох. Ата баара Тэпсэҥэлии турбата, …… Ыйылыы түһэн баран, Ырыалаах ох курдук Ыстанан кэбистэҕэ. П. Ойуунускай
Хабарҕа ырыата көр хабарҕа. Каюрум ыллаата быһыылаах Эбэҥки хабарҕа ырыатын — Былыргы охсуһуу-быһылаан Үөскэппит үһүйээн ырыатын. Л. Попов
Уйулҕам долгуйан таптыыбын, Уһун күн истэргэ бэлэммин, Хабарҕа ырыатын хаадьытын. С. Данилов. Ырыа чыычаах — 1) кугастыҥы бороҥ өҥнөөх, араҕас түөстээх, чыбыгырас саҥалаах барабыайдар этэрээттэригэр киирэр чыычаах. ☉ Певчая птица отряда воробьиных, вьюрок
Чараҥ лабаатын аайытын Ырыа чыычаахтар мусталлар. Эллэй
Ырыа чыычаахтар, самыыр үгэнигэр им-ньим барбыт бэйэлэрэ, «хата, дөбөҥнүк ааста» диэххэ айылаах, тиэтэйэ-саарайа ыллаан дьырылаһаллар. Амма Аччыгыйа; 2) чаҕылхай саһархай өҥнөөх ыллаан дьырылыыр дьиэҕэ иитиллэр чыычаах. ☉ Певчая птица из семейства вьюрковых с ярко-жёлтым оперением, распространённая в качестве комнатной птицы, канарейка
Саргы, ырыа чыычаах курдук, сарсыарда хараҕын хайа тардыныаҕыттан хара киэһээҥҥэ диэри наар киэргэнэр, тупсарынар, ыллыы-туойа сылдьар дьиибэ киһи. Н. Лугинов
ср. др.-тюрк. ыр, йыр, чув. юра, тат. жыр, кум. йыр ‘песня’, фин. саарна ‘проповедь; сказка’

туохт.
1. Аанньа аһаабакка аччыктаан, хоргуйан быһа түс, ыйааһыҥҥын сүтэр, дьүдьэй. ☉ Худеть, тощать
Өлөөнө соҕотох ынахтааҕа, саас ото суох буолан, аччыктаан охтуох курдук дьүүкэрэн ырбыта. П. Аввакумов
Ото соппоҥ буолан сүөһүлэр ыраллар, сороҕор өлүөхтэрин да сөп. И. Сосин
Түөһэ кырыыланан, ыран, уҥуохтаах тириитэ эрэ хаалбыт. Сэмээр Баһылай
2. көсп. Күүстээх үлэҕэ, ыраах айаҥҥа сэниэҕин эс, сылай, сындалый. ☉ Изматываться, притомляться, уставать, утомляться (напр., от работы, езды)
Оо, бары дьон дууһалара Ытык сэргэ буоллаллар, Айан ырбыт аттара Тохтоон, сэниэ ыллаллар! И. Гоголев
Көлүнэн иһэр табалара улаханнык ырбыт этилэр. Н. Якутскай
Яков төттөрү-таары тиэстэригэр букатын ыран хаалла, куйаас да илиһиннэрдэ, утаппыта да сүрдээх. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк., тюрк. ар ‘тощать, худеть, отощать; утомляться’

туохт. Олус күүскэ илиһин, сэниэҕин эһэ улаханнык сылай, сындалый. ☉ Очень сильно устать, выбиться из сил, изнемочь
Тиийэр сиргэр тиэтэйэҕин, Ыраах баары бу харбаан, Тирииҥ тэстэ тиритэҕин, Ыран-быстан сылаарҕаан. А. Абаҕыыныскай
Күнү быһа хараҥа буолуор диэри ырабыста үлэлээн баран, …… дьахталлар көмүлүөк оһох имик-самык уотугар түүн үөһэ ааһыар диэри иистэнэн кыҥастаһаллара. «ХС»

туохт. Аһаабакка сылдьан аччыктаан, сылаарҕаан, эһин-быһын, илиһин. ☉ Валиться с ног от голода и усталости, сильно утомиться
Мин эрэйдээх эмиэ куорат устун соҕотоҕун халтайга хааман, …… ыран-сылайан, аччыктаан, кыйаханан, киҥим-наарым холлон кэлэрим. «ХС»

аат. Ылланар айымньылар; элбэх киһи, чыычаах ыллыыра-туойара. ☉ Песенные произведения; песни, пение многих
Ырыаһыт чыычаахтар хайа сахха уһукта охсон ырыалара-тойуктара ырааппыт. Далан
Амма өрүс саха омук ырыатыгар-тойугар «Кыыс Амма» диэн тапталлаахтык ааттанар. Софр. Данилов
Саха норуота былыр былыргыттан ырыанытойугу, көрү-нары таптыыр. И. Артамонов

аат. Ырыа-үҥкүү барыта; элбэх киһи ыллыыра, үҥкүүлүүрэ, көр-нар. ☉ Песни и пляски; песни с плясками, обычно многолюдные
Ыра санаа сыһыктаах, Ырыа-үҥкүү аргыстаах Ыччаттарым! С. Зверев

аат. Хоһоонунан суруллубут айымньылар, ырыалар. ☉ Стихотворные произведения, песни
Сэрии маҥнайгы күннэриттэн ыла саха бэйиэттэрин саҥа ырыалара-хоһоонноро бэчээттэнэн барбыттара. Софр. Данилов
Өлөксөөс саха бэйиэттэрин ырыаларын-хоһооннорун үгүстүк таптаан ааҕар эбит. А. Бэрияк