туохт.
1. Тугу эмэ тупсаран, чочуйан оҥор, нарылаа. ☉ Обрабатывать что-л. детально; делать что-л. ловко, искусно, тонко
Тоҕус киис тириитинэн намыччылаан, Дьарҕаалаан оҥорбут Дьаптайан тикпит Дьабака бэргэһэтин Төбөтүн оройугар Туорайдыы ууруммут. Саха нар. ыр. II
2. Тугу эмэ наллаан сиһилии, олохтоохтук ситэрэн эт, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать неторопливо, подробно, тщательно подбирая нужные слова
Бу богуону намыччылаан суруйа соруммаппын. Быһата, сиэркилэ толбоно, көбүөр нуһараҥа, орон дэлэгэйэ. Амма Аччыгыйа
Остуоруйаһыттар, о л о ҥ х о һ у ттар …… на мыччылаан, чаҕаарыйа кэпсии олорооччулар. С. Данилов
Лөкүөрүйэ уола хар дарбатаҕын иһин, санаата батарбакка, атыннык намыччылаан ылбыта. В. Протодьяконов
[Учуутал] бастаан, олох намыччылаан киһилии кэпсэтэр, туох-ханнык буолтун быһаарар, ырыҥа лыыр санаалаах этэ. Н. Босиков

1. тиниктээ 1, 2 диэнтэн холб. туһ. [Лэглээрдэр] дулҕа сиэлин тиниктэһэн, аҕыйах бугулу туруоралларыттан мэлийбиттэр. Амма Аччыгыйа
   Субуотаҕа, үлэлэрин бүтэрэ охсон эрдэ бараары, үлэһиттэр олус сорунан, биирдэ да сынньаммакка тириини кытта өр тиниктэһэн эрэллэр. Болот Боотур
   Дьадаҥы буоллаҕына биир ынахтааҕа бииринэн, сайылыга суох буолан, кута кылыһын тиниктэһэ сылдьан, кутаҕа түһэн өлөрө. Күндэ
   Кулут бүтэһик хабдьы уҥуоҕун-иҥиэҕин өр тиниктэстэ. СЮ ЫБ
2. көсп. Уһуннук, сыраҥ-сылбаҥ быстыар диэри тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Долго и упорно заниматься чем-л., делать что-л. Икки тэҥ күүс тэбис-тэҥҥэ ылсан баран, хайалара да кыайбакка, сэниэлэрэ эстэн, ырыҥалара быстан баалларынан-суохтарынан хардары-таары тиниктэһэ, хадьыктаһа сатыыр кэмнэрэ [сэрии]. В. Яковлев
   Мин [стропаны] ытырбыппын ыһыктыбаппын. Ол курдук төһө өр тиниктэспиппин өйдөөбөппүн. С. Никифоров
   Урут бэйэбит ньымабытынан уһун күнү быһа тиниктэһэн, биэс уон-алта уон туона оту кэбиһэр эбит буоллахпытына, саҥа ньыманан [Ньурбалыы кэбиһэн] күн ахсын аҕыс уон-тоҕус уон туонналаах оттору туруортаабыппыт. «ХС»

1. даҕ.
2. Улахан ыйааһыннаах, ыйааһынынан ыарахан. ☉ Имеющий большой вес, тяжёлый
   Биһиги ыар таһаҕастаах уһун синньигэс сыарҕабыт бэрт чэпчэкитик үҥкүүлээбитинэн, суол икки өттүнэн туора-маары ойбутунан барда. Н. Заболоцкай
   Ынах ханнын саҕа Ыар сымара таастары Муора дохсун баала Баллырҕаччы саайталыыр. Баал Хабырыыс
   Ким мас суханан сир хоруппут эбэтэр ыар табыыканан буор табыйбыт, ол хас биирдии ыстыы лэппиэскэни күндүргэтэ көрөр. С. Федотов
3. Киһи күүһүн ордук ылар, ордук эрэйдээх, кытаанах. ☉ Опасный, трудный, тяжёлый, тяжкий (напр., о болезни)
   [Сыылынайдартан] Сорох сыылка ыар муҥнарын Тулуйбакка өлөрө. Эллэй
   Ыар ыарыы ыбылы ылан, күн-түүн бэргээн испитим. Н. Лугинов
   Сүөһүнү көрүү — биһиэхэ саамай ыар үлэ. Л. Попов
   Хайдахха дылы ынырык, ыар дьылҕа кинини кэтэһэр эбитий? Э. Соколов
   Барыта фашистар соҥнообут сэриилэрин ыар содула! В. Протодьяконов
4. көсп. Киһи санаатын ордук баттыыр, киһи ыараханнык ылынар. ☉ Горестный, мучительный, тягостный (напр., о мысли)
   Ыллаабыт ырыаҥ ырыҥата Ыар ынчык буолан, Мин диэтэх киһи Чуор дьулайбынан Чугдаарыйан ааһар буолла. А. Софронов
   Тарабыыкын Уйбаанчалыын ыар аһыыга ылларан олорор этилэр. Н. Якутскай
   Ыар санааҕа ылларан, тыына ыараан, тылаөһө кытаатан сылдьар. Болот Боотур
   Хотугу кырдьаҕас куораты өстөөх былдьаабыт. Ыар сурах-садьык иһилиннэ. А. Сыромятникова
   Ити олус ыар сүтүк! Дж. Родари (тылб.)
5. көсп. Киһи кыранан толуммат, ордук дириҥ, хараҥа. ☉ Очень серьёзный, страшный, тяжкий (напр., о грехе)
   Кини туох эрэ ыар алҕаһы оҥорбут, киртийбит курдук санаммыта. Суорун Омоллоон
   Мөлтөххө күүс биэрэрим, Хоргуһу эр сүрэхтиирим Мин буруйум үһү дуо, Ол ыар айыым үһү дуо? И. Гоголев
   [Маайыс:] Аҕаа, эн ыар буруйу оҥоһуннуҥ ээ. С. Ефремов
   Коля, эҕэрдэ! Эн иннигэр ыар буруйдаах Лиза суруйар. И. Федосеев
6. Олус, киһи кыаҕын таһынан (сыана). ☉ Очень высокий, очень дорогой (напр., о цене)
   Ыаллыы олорор нэһилиэктэн Ыар сыаналаах халыым кутан, Көмүс симэхтээх аттардаах Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Дьиэлэригэр тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы
   Биир балык үөрэҕэһин иннигэр санныга бачча саллайа сылдьар төбөттөн матан хаалар ыар сыана буолсу. Н. Заболоцкай
   Бүгүн үүрдэрбит сэттэ сүөһүтэ миигиттэн хас да төгүлүнэн ыар сыаналаах буолуо дии саныыбын. М. Доҕордуурап
7. көсп. Киһи сүрэҕин эрийиэх куһаҕан, никсик, дьаардаах (сыты-сымары этэргэ). ☉ Неприятный, тяжёлый, зловонный (о запахе)
   Арыгы көймөстүбүт ыар сыта аҥыл гынна. Амма Аччыгыйа
   Хотонноох балаҕан ыар сыта Кини тыынын хаайар, баттыыр. Дьуон Дьаҥылы
   Тастан чэлгиэн салгынтан балаҕан иһигэр киирдэххэ, ыар сыт муннугар саба охсор. С. Маисов
8. аат суолт.
9. Туох эмэ улахан ыйааһына, ыйааһынынан баттыыра. ☉ Большой вес, тяжесть
   Туох эрэ ыар кини түөһүн Ыга баттыыр этэ таастыы. И. Гоголев
   Миигин кини баһыйар этэ Мэйиитинэн, атаҕынан, Сутуругун да ыарынан. Дьуон Дьаҥылы
   Уу сибиниэс ыарынан Оҕолору ыга баттыыр, Олег күүһэ баарынан Кытыы диэки харбыы сатыыр. А. Кондратьев
10. көсп. Туох эмэ киһиэхэ дьайар, киһини баттыыр эрэйэ, ыарахана, кытаанаҕа. ☉ Что-л. тяжкое, трудное, гнетущее, давящее на человека
    Үөрэхтэн матар ыарын мин бэйэм санныбар сүкпүтүм, түөспэр көтөхпүтүм. Амма Аччыгыйа
    [Мартыын:] Доҕоччуок, эйигин элбэх ыардар, Элбэх буомнар-буомчулар күүтэллэр. И. Гоголев
    Сэрии бары күчүмэҕэйдэрин, ыардарын түөспүнэн солоотум. Саллааттар с. Сырдык күн, эн этиэҥ буолаарай, бу тоҕо Маннык ыарый дьадаҥы киһи олоҕо? Н. Тарабукин (тылб.)
    ср. тув. аар ‘тягостный’, др.-тюрк. йаҕар ‘тяжкий, греховный’, тат. авыр, чув. йывар ‘тяжёлый’
    ♦ Ыар тыын (тыыннаах) — киһиэхэсүөһүгэ куһаҕанынан дьайар, ыарахан, алдьатыылаах саҥнаах ким, туох эмэ (хол., куһаҕан тыын). ☉ Кто-что-л., несущие невзгоды, болезнь, смерть на человека и домашний скот, тяжёлое дыхание, злой дух
    Сүдү ойууну ыҥыран аҕалан кыырдаран, кини ыар тыынын орто дойдуттан үтэйэн баран, көмөн кэбиспиттэр. И. Федосеев
    Өлбүт киһи арыт ыар тыыннаах. [Харайса] барсыма. Дьиэҕин дьиэлээ. И. Гоголев
    Кыһалҕалаах олох ыар тыынын уйумна, Халыҥ да омук уостар, көҕүрүүр. Эллэй
    Хара дьайдаах сэрии ыар тыына, хор, оннооҕор бу ыраах Хайахсыт нэһилиэгин тумнубата. Уйулҕан К
    Ыар ыалдьыт, нүһэр хоноһо <буол> көр ыалдьыт. Тутуллубуттары илдьэн хаайталаан баран, Сыа Тиҥилэх уораҕайыгар ыар ыалдьыт буолан тиийбиппит. Ф. Постников