1. даҕ.
2. Анал үөрэҕи бүтэрбит, идэлээх (киһи). ☉ Получивший, имеющий специальное образование, образованный
   Дьэ, бу учуутал, үөрэхтээх киһи, эн олоҕу сардаҥардан көрөрүҥ чахчы, ыраах өттүбүт, атын дойдуларбыт хайдах-туох олороллоруй? А. Сыромятникова
   Үөрэҕи, билиини тарҕатар баҕалаах үөрэхтээх дьоннор учууталлыы кэлбиттэрэ. П. Филиппов
   Үөрэхтээх байаныыс суох буолан хуорга сатыыры-сатаабаты барыларын туһаналлара. АҮ
3. эргэр. Ааҕар-суруйар кыахтаах. ☉ Умеющий читать и писать, грамотный
   Бэйэҥ эмиэ ааҕар-суруйар үөрэхтээх киһи курдук эбиккин. Н. Неустроев
   Дайыыла ликбез эрэ үөрэхтээх киһи, нэһиилэ ыскылааттаан ааҕар, суруйар. Софр. Данилов
4. аат суолт., кэпс. Наука ханнык эмэ салаатыгар идэтийэн үлэлиир киһи, учуонай. ☉ Специалист в какой-л. области науки, учёный. Тыл үөрэхтээҕэ
   □ Чернышевскайы Маркс «нуучча улуу үөрэхтээҕэ» диирэ, кинини сүүнэтик ытыктыыра. Амма Аччыгыйа
   Аны ол Темзаны быһыттаан, уу күүһүнэн элэктэриичэстибэ уотун ыларга Англия үөрэхтээхтэрэ мөккүһэллэр. П. Филиппов

туохт.
1. Иэҕилин, токуруй, токур буол. ☉ Гнуться, изгибаться
Бу баҕайыны [сааны] илдьэ сылдьабын да, аны өҕүллэн хаалбыт күтүр дуу. Суорун Омоллоон
Титирик өҕүллэн хаалбыта Чааркаан чаачарын курдук. Баал Хабырыыс
Суол өҕүллэн соҕуруулуу хайыспыта. Н. Абыйчанин
Индигиир өрүс …… дугалыы өҕүллэн ылар сиригэр, уҥа биэрэгиттэн үтэн киирбит хонуутугар, Зашиверскай диэн куорат тура сылдьыбыта. БИГ ӨҮөС
2. көсп. Санааҕын уур, болҕомтоҕо ыл. ☉ Принять во внимание что-л., обращать внимание на кого-что-л.. Биһиги диэки өҕүллүбэт
□ [Баһылай:] Кини эрэ санаата өҕүллэн кыһанара буоллар, Борокуоппай баҕас буоппал буолуо этэ. А. Софронов
[Балбаара:] Оттон син биэриэхпин өҕүллэн баран, туохпун тэрийээри күҥэйэ олордохпунуй? Эрилик Эристиин
♦ Тыла өҕүллүбэт — туохтан эмэ (хол., долгуйан) сатаан чуолкайдык саҥарбат. ☉ Плохо выговаривает слова, у него неповоротливый язык; язык не поворачивается (напр., от волнения или звуков чужого языка). Ити дорҕоону сатаан эппэппин, тылым өҕүллүбэт
□ Сэмэнчик тыла өҕүллүмүнэ сатаан саҥарбатаҕар аҕабыыт кыыһыран, остуол кытыытыгар турар уолу кэтэххэ оҕуста. Н. Түгүнүүрэп
Ыскылааттаан ааҕаары гыннахпына, тылым өҕүллүбэккэ, сатаан холбоон тыл таһаарбакка элбэхтик да тириттим этэ. А. Бэрияк
Ол эрээри кыргыттар син биир уһун киэһэни быһа Тулааһынабы «Ниргун» диэн ыҥырбыттара, тыллара өҕүллүбэт быһыылааҕа. Далан
ср. др.-тюрк., тюрк. эгил ‘гнуться, нагибаться, сгибаться, наклоняться; соглашаться’

аат дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ орто чааһынан оҥоһулларын бэлиэтээн, чопчу миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает конкретно-пространственные отношения, управляя винительным падежом и употребляясь при обозначении предмета, в средней части которого совершается действие (посередине, по)
Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн …… сис тыалары ортолорунан, алаастары үрдүлэринэн, үрэхтэри усталарынан, балаҕаннар, сайылыктар аайы хоп-сип, тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Биһиги эмиэ биир суол устун паарканы ортотунан баран истибит. Амма Аччыгыйа
Тарбыйах, ынах маҥырыырын истээт, ийэм ыҥырдаҕа дии санаан, алааһы ортотунан, бэттэх, тиэргэн диэки, сүүрэн тэбинэн испит. Суорун Омоллоон
Ол бадарааны ортотунан олохтоохтор оҥорбут суоллара баар эбит. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын туох эмэ нөҥүө оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, через который совершается действие (через, сквозь)
Оннооҕор, Дайыыла, ликбез эрэ үөрэхтээх, нэһиилэ ыскылааттаан ааҕар-суруйар киһи, ааспыт сэриигэ кутаа уот бөҕөнү ортотунан ааһан, хайҕал бөҕөнү хайҕанан, уордьаны, мэтээли түөһүгэр килэччи иилинэн кэлбитэ ээ. Софр. Данилов
Мин сырыттым, тыалы тыыран, силбиги кэһэн, Умайар куйаас күннэри ортолорунан туораан. С. Данилов
Ууну-хаары ортотунан Уһуурданнар-кыһыырданнар, Куорат дьоно, тахса-тахса, Куугуната турбуттара. Күннүк Уурастыырап
Тумуроваҕа дьону ортотунан тиийэн кэлэр. А. Фёдоров
3. Хайааһын буолар эйгэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении среды, зоны совершения действия (среди, под)
Дьону ортотунан дьоруолаан сырыттахха, көрбөттөр, Саһыаҥ-кирийиэҥ да, булбуттара баар буолуо. Амма Аччыгыйа
Хас да мүнүүтэ устатыгар ытыс тыаһа куугунуу турарын ортотунан өрөбөлүүссүйэ ырыалара ньиргистилэр. Эрилик Эристиин
Уоллаах кыыс бороҥурбут дьиэлэрдээх Ленин проспегынан иккиэйэҕин ардаҕы ортотунан хаамсан иһэллэр. Л. Попов
4. Хайааһын оҥоһуллар үрдүгүн бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении чего-л., по средней высоте которого совершается действие (по середине, по среднему уровню)
Киһилэрэ толоон хоту бүүрүгэр тиийэн, титириктэри ортолорунан буола наһаа үрдээн көстөн баран, мэлис гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
Арай тэҥкэ тииттэри ортотунан тас үөһэ тутуһан кубалар көтөн тылбаарыҥнаһан иһэллэр. Т. Сметанин

аат. Табаҕы симэн уматарга аналлаах, алтантан, тимиртэн, удьурҕайтан, муостан уонна да атын матырыйаалтан оҥоһуллубут төгүрүк быһыылаах төбөлөөх, ол төбөтүгэр буруону оборон ылар көҥдөй умнастаах табаҕы тардар мал. ☉ Курительная трубка
Марба алтан хамсатыгар табах ууран тардатарда санааҕа түстэ. Күндэ
Манныгы истэ-истэ Максимов бухгалтер Маҥан таас хамсатын Мас булан тобулар, Баттаҕын тарбанар. П. Тобуруокап
Михайлов хамсатын уматтыбыта уонна туран төттөрү-таары хаамыталаабыта. Н. Якутскай
[Дьахтар] мас хамсатыгар табах уурунан тарта. М. Доҕордуурап
♦ Хамсалаах (хамса) табах быстыҥа көр табах
Хамсалаах табах быстыҥа көлөһүн-балаһын аллан ыскылааттаан аахпыта. Софр. Данилов
Бу күннэргэ, төрөөбүт буоругар үктэнээт, хамсалаах да табах быстыҥар соло булбакка, наар үлэлээн, дьону кытта эрийсэн таҕыста. Болот Боотур
Хата, мин хамсалаах табах быстыҥа курдук кини иннинэ күн сирин көрбүт үһүбүн. Күрүлгэн
Хамса табах устата — хамсалаах (хамса) табах быстыҥа диэн курдук. Хамса табах устата Кэлэн тохтуу түһэбин. П. Тулааһынап
◊ Быа хамса — саха хамсата диэн курдук
Дуруускаһыт Хобороонньо, Алтан бастаах быа хамсаны Атаҕыттан ороон ылан, Сымыйанан табах тардан, Сылбархай итии чэйи Сыыйа иһэ олордо. Күннүк Уурастыырап
Доҕуур хамса көр доҕуур II. Доҕуур хамсатын Соппойон ылар, Чууркаҕа тэбиир Чубуугун ыстыыр, Чуур-чаар силлиир. Эллэй. Саха хамсата — тимир эбэтэр алтан төбөлөөх, икки уһаты хайытыллыбыт уонна синньигэс быанан эриллибит мас умнастаах, чубууктаах хамса. ☉ Якутская курительная трубка: маленькая железная или медная трубка с деревянным, из двух продольных половинок чубуком, обвитым тонким ремешком. Түмэлгэ былыргы саха хамсатын көрдүм. Тобук хамса көр тобук. Эһэм тобук хамса оҥоһунна. Хамса баһа — хамса табах кутар хаһыллыбыт төбөтө. ☉ Чашечка курительной трубки для набивания табаком
[Пистолет:] Ол хамса баһыгар дылы хайдах туура тардаҕын? С. Ефремов. Хамса сойуога түөлбэ. — хамса тобулар диэн курдук. Хамса сойуогун боробулуоханан эмиэ оҥостоллор эбит. Хамса табах — хамсаҕа биирдэ ууран тардыллар табах, биир тардыы табах. ☉ Табак на одно выкуривание
[Кэтириис:] Миэхэ хамса табаҕы, кутуу чэйи бас биллэрбэт. А. Софронов
Адычча уола туох да диэн булумуна, биир хамса табаҕы ытыһыгар туппутунан, туран хаалта. Н. Якутскай
Билигин бу ыалларга ытыс бурдук, хамса табах, кутуу чэй мэлийбитэ ыраатта. А. Сыромятникова. Хамса тобулар — хамса бүөлэммитин тобулар уһуктаах синньигэс тимир. ☉ Заострённый металлический стержень для чистки курительной трубки. Аҕам хамса тобулар оҥордо. Хамса чоҕойо түөлбэ. — хамса ыаһа (сааҕа) диэн курдук. Эбэм хамсатын чоҕойун ыраастыыр. Хамса ыаһа (сааҕа) — хамса умнаһыгар табах тордоҕо мустубута, чөчүөтэ. ☉ Смолистый никотиновый осадок от табака на стенках курительной трубки
Харахтарын көһүөтүгэр — Хамса ыаһын сыбыыллар. Күннүк Уурастыырап. Хантарай (хантайар) хамса — маһы үүттээн, туора уобан тардыллар хамса. ☉ Импровизированная курительная трубка из просверлённой деревяшки
Ытыар, арҕа, хантарай хамса, эндир диэннэри былыргы төрүт тылларбыт эбит диэбитэ уонна эмиэ сурунан ылбыта. Болот Боотур
ср. монг., тюрк. гаҥза, тиб. гаҥзаг ‘курительная трубка’

туохт.
1. Туох эмэ тугу эмэ кытта бииргэ буолалларын курдук сыһыары тут. ☉ Соединять, скреплять одно с другим, прищеплять что-л. к чему-л.
Улуу алааһы кытта улуу хочону холбоон, киэҥ куйаар оҥорон нэлэһиппит киһи дии саныырым. Амма Аччыгыйа
Биирдэ Серёжа тыаттан тутуу маһын таһыыга үлэлэстэ: эрдэ кэрдиллэн бэлэмнэммит бэрэбинэлэри торуоһунан тыраахтарга холбоон биэрэр. Н. Лугинов
Костя көрбүтэ, кырдьык саахымат сурунаалга холбуу тутуллан, кытта кэлсэн хаалбыт эбит. Н. Заболоцкай
Бараналарын бэйэлэрэ оҥостубуттара, тиистэрин түҥ-таҥ холбоон баран, дьэ сибилигин таба көрөн, хаттаан оҥосто сырыттахтара. П. Егоров
2. Тугу эмэ уопсай тугунан эмэ наардаан, биир кэлим буоларын курдук оҥор; кими, тугу эмэ кимиэхэ, туохха эмэ эп, эбии киллэр, кытыар. ☉ Составлять из нескольких однородных предметов одно целое, объединять, присоединять когочто-л. к кому-чему-л., приобщать когочто-л. к чему-л.
Тойон балай эмэ өр суруйан, илии баттаан кумааҕытын дьыалаҕа холбоото. Болот Боотур
Кинигэ издательствота кини айымньыларын (урут биллибэтэх, урут бэчээттэммэтэх сорох айымньыларын кытта холбоон), …… улахан хомуурунньук таһаарбыта. КНЗ ТС
Манна олохтоохтор бары аналлаах миэстэлээхтэр, кыттыгастаахтар. Атын киһини холбооботтор. «Чолбон»
Бу тылларга сөптөөх сыһыарыылары холбоон, этиилэрдэ оҥоруҥ. КИИ СТ-2
3. Туох эмэ тус-туспалары (хол., бэссэстибэлэри, эттиктэри) биир холбоһук, суурадаһын о. д. а. буолалларын курдук оҥор, булкуй. ☉ Соединив несколько разнородных предметов, приготовить раствор, смесь, сплав, соединять, смешивать. Сымыыты бурдукка холбоо
□ Манна сиэмэни тааһы хайаны кытта холбоон биир тулхадыйбат кэлимсэ оҥорор курдук, бу тутуу норуоттар доҕордоһууларын кытаанахтык бөҕөргөтөр эбит. Суорун Омоллоон
Кыһыл көмүһү алтаны кытта холбоон ууллараллара, оччоҕо ордук тапталлымтыа, бөҕө, кутарга, ойуу түһэрэргэ үчүгэй буолара. МАП ЧУу
5. Элбэх кими, тугу эмэ бииргэ мус, түм. ☉ Собирать в одном месте, объединять кого-что-л.
Түмсэн да диэн, сэргэстэһэ эрэ тураллар, барыларын холбуур, бары бас бэринэр дьаһал-дьаһах мэлигир. Н. Лугинов
Ыарахан дьылларга ыраах үрэх баһыгар көһөр түбэлтэҕэ элбэх сылгыны биир сиргэ холбоон аһатартан туттунар ордук. «Кыым»
Хас даҕаны аҕа ууһун холбоон кинээс салайара. А. Кривошапкин (тылб.)
6. Тугу эмэ туохха эмэ (хол., уокка, элэктэриичэстибэҕэ) ситимнээн үлэлэт. ☉ Включать, подключать (напр., электроприбор). Тэлэбиисэри холбоо
□ Электроплиткатын холбоон, чэй оргута туруорар. Н. Лугинов
Араадьыйатын холбоото — сотору сэттэ чааһы оҕуста. Р. Баҕатаайыскай
Амандыар дьонтон хаалсымаары оҕолоругар көмпүүтэр ылан биэрдэ, эбиитин интернеккэ холбоото. С. Юмшанов
7. Буукубулары ситимнээн аах. ☉ Соединять, складывать буквы при чтении
А-ҕа Т-ны холбоон «Ат» диэн аахта Петя. Күннүк Уурастыырап
Ыскылааттаан ааҕаары гыннахпына тылым өҕүллүбэккэ, сатаан холбоон тыл таһаарбакка элбэхтик даҕаны тириттим этэ. А. Бэрияк
Холбоон ааҕар буолуохтан Хоһоон тылын таптыырым. М. Хара
8. кэпс. Дьон төлөпүөн нөҥүө кэпсэтэллэрин курдук ситимнээ, сибээстээ. ☉ Устанавливать телефонную связь, соединять кого-л. с кем-л. по телефону
Прибалов подполковнигы кытта холбооҥ. Н. Якутскай
Үөһэттэн звони гыннахтарына миигин холбоор. Онтон атын сирдэртэн буоллаҕына, миигин суох диэр. Суорун Омоллоон
Кини төлөпүөнү хаба тардан ылла. — Баһаалыста, 9-99 холбооҥ эрэ. В. Протодьяконов
9. көсп. Кимнээх эмэ икки ардыларыгар уопсай тугунан эмэ ситимнээн (биир интэриэһинэн, көрүүнэн, санаанан о. д. а.) сыһыаны олохтоо. ☉ Связывать кого-л. с кем-л. на основе общности чего-л. (интересов, взглядов и т. п.), сближать
Хотугу тымныы сир, Соҕуруу куйаас сир Дьонноро куустуһан турбуппут: Холбуура сир икки Полюһун дьонун биир Күн сыалга дьулуһар дьулуурбут. Эллэй
Кинилэри үлэни таптааһын бииргэ холбообута. И. Данилов. Кустук өҥнөөх кулунчук, Оҕо-аймах үөрүүтэ Барыбытын холбоото, Үөрүүбүтүн аҕалла. КДьА
10. көсп. Кимнээҕи эмэ ыал оҥор, кимнээх эмэ ыал буолалларыгар көмөлөс. ☉ Помогать кому-л. или заставлять кого-л. вступить в брак, соединять узами брака, женить. [Василий Петров:] Чэ, оҕонньор! Оҕоҥ биһикки …… холбоһуохпутун баҕарабыт, онон алгыс үтүөтүнэн, ыраас сүрэххиттэн, ис санааҕынан биһигини холбоо… П. Ойуунускай
[Ньукуус:] Оҕолорбутун холбоон ыал оҥордохпутуна син буолуо этэ буолбат дуо? Күндэ
Марканилаах уоллаах кыыһы уһаппакка холбуур баҕалаахтар. П. Ламутскай (тылб.)
11. көсп. Кими эмэ туохха эмэ үөрэт, билэр оҥор, кимиэхэ эмэ тугу эмэ иҥэр (сиэр-майгы туомнарын, майгы-сигили олохсуйбут бэрээдэгин о. д. а.). ☉ Приобщать кого-л. к чему-л. (напр., к культуре), вовлекать кого-л. во что-л. Бэйэлэрэ култуурунайа суох дьон атын дьону култуураҕа хайдах холбуулларын мин сатаан өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
Куһаҕаҥҥа кучуйар, Кубулҕакка холбуур Хармааҥҥа хааланар Харчы буолар. А. Софронов
♦ Баскын холбоон көр бас II
Бааһынай, оробуочай Бастарын холбоон, Бардамнык үлэлээн, Баабырыкалары бааралаатылар, Собуоттары субуруттулар. Эллэй
Дьолгун холбоо көр дьол. Эһиил баччаҕа Анфиса уонна Кеша холбоһуох, дьоллорун холбуох буолан, тылларын бэрсибиттэрэ. В. Титов
[Октябрина — Кэнчээригэ:] Атын ордук кыыһы көрсүөҥ, дьолгун холбуурга тыл көтөҕүөҥ. М. Попов
Санааҕын холбоо көр санаа II. Эн биһикки санаабытын эрэ холбооторбут, тугу да тулутуохпут суоҕа. Н. Неустроев
Норуот эмиэ күүһүн түмнэҕинэ, санаатын холбоотоҕуна, ама тугу тулутуой? Н. Якутскай. Сүбэҕин холбоон — сүбэлэһэн, биир сүбэнэн. ☉ Согласованно, слаженно, объединив усилия
Күүстээхтик, хото санаатахха, сүбэни холбоотоххо, туох барыта кыайтарыахтаах. Амма Аччыгыйа. [Нүһэр Дархан:] Сүбэбитин холбоон биир сүрүн үөһүнэн Эйэлээхтик-иллээхтик устарбыт буоллар… И. Гоголев
[Сандаарка:] Иккиэн сүбэбитин холбоотохпутуна, үчүгэйдик олоруохпут. С. Ефремов
Төбөҕүн холбоон — баскын холбоон диэн курдук (көр бас II). Улахан мөккүөрдээх, ыһыылаах-хаһыылаах мунньах буоларын кэтэһэн, билигин бөлөх-бөлөх хайдыһан, төбөлөрүн холбоон күө-дьаа кэпсэтэ олордулар. Н. Лугинов. Хоһооҥҥо холбоо — хоһооҥҥо киллэрэн хоһуй, туой. ☉ Воспевать, прославлять в стихах. Күрүөлээх ынаҕын далыттан түптэтин буруотугар тиийэ — барытын Күндэ хомоҕой хоһоонугар холбообута, ыллам ырыатыгар ыпсарбыта. Софр. Данилов
Күнү, халлааны, сулуһу Куруук хоһооҥҥо холбуом. Баал Хабырыыс
ср. монг. холбох ‘соединять, связывать’