см. орто 3.

1. 1) средний; орто температура средняя температура; орто оскуола средняя школа; орто арифметическай мат. среднее арифметическое; орто дойду миф. средний, срединный мир, земля; орто бааһынай середняк; орто тарбах средний палец; 2) посредственный; орто сыана посредственная оценка; 2. середина; тохсунньу ортото середина января; күн ортото полдень; хаба орто см. хаба III; хабайар хаба ортото см. хабайар; 3. в роли служебного имени: ортотугар среди; посреди; дьон ортотугар а) среди людей; б) публично; суол ортотугар среди, посреди дороги; ортотунан а) посредине, на середине; быа ортотунан быһынна ремень порвался посредине; хонууну ортотунан посредине поля; б) между, среди; дьону ортотунан среди людей; ортотуттан с середины; от середины; ортотуттан ыл = взять, брать с середины # сүрэҕим ортотунан по сердцу, по душе.

аат дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ орто чааһынан оҥоһулларын бэлиэтээн, чопчу миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает конкретно-пространственные отношения, управляя винительным падежом и употребляясь при обозначении предмета, в средней части которого совершается действие (посередине, по)
Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн …… сис тыалары ортолорунан, алаастары үрдүлэринэн, үрэхтэри усталарынан, балаҕаннар, сайылыктар аайы хоп-сип, тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Биһиги эмиэ биир суол устун паарканы ортотунан баран истибит. Амма Аччыгыйа
Тарбыйах, ынах маҥырыырын истээт, ийэм ыҥырдаҕа дии санаан, алааһы ортотунан, бэттэх, тиэргэн диэки, сүүрэн тэбинэн испит. Суорун Омоллоон
Ол бадарааны ортотунан олохтоохтор оҥорбут суоллара баар эбит. М. Доҕордуурап
2. Хайааһын туох эмэ нөҥүө оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, через который совершается действие (через, сквозь)
Оннооҕор, Дайыыла, ликбез эрэ үөрэхтээх, нэһиилэ ыскылааттаан ааҕар-суруйар киһи, ааспыт сэриигэ кутаа уот бөҕөнү ортотунан ааһан, хайҕал бөҕөнү хайҕанан, уордьаны, мэтээли түөһүгэр килэччи иилинэн кэлбитэ ээ. Софр. Данилов
Мин сырыттым, тыалы тыыран, силбиги кэһэн, Умайар куйаас күннэри ортолорунан туораан. С. Данилов
Ууну-хаары ортотунан Уһуурданнар-кыһыырданнар, Куорат дьоно, тахса-тахса, Куугуната турбуттара. Күннүк Уурастыырап
Тумуроваҕа дьону ортотунан тиийэн кэлэр. А. Фёдоров
3. Хайааһын буолар эйгэтин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении среды, зоны совершения действия (среди, под)
Дьону ортотунан дьоруолаан сырыттахха, көрбөттөр, Саһыаҥ-кирийиэҥ да, булбуттара баар буолуо. Амма Аччыгыйа
Хас да мүнүүтэ устатыгар ытыс тыаһа куугунуу турарын ортотунан өрөбөлүүссүйэ ырыалара ньиргистилэр. Эрилик Эристиин
Уоллаах кыыс бороҥурбут дьиэлэрдээх Ленин проспегынан иккиэйэҕин ардаҕы ортотунан хаамсан иһэллэр. Л. Попов
4. Хайааһын оҥоһуллар үрдүгүн бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении чего-л., по средней высоте которого совершается действие (по середине, по среднему уровню)
Киһилэрэ толоон хоту бүүрүгэр тиийэн, титириктэри ортолорунан буола наһаа үрдээн көстөн баран, мэлис гынан хаалла. Амма Аччыгыйа
Арай тэҥкэ тииттэри ортотунан тас үөһэ тутуһан кубалар көтөн тылбаарыҥнаһан иһэллэр. Т. Сметанин

1. даҕ. Туох эмэ икки ардынааҕы, киин, үөс диэки өттүнээҕи. ☉ Средний. Орто үөрэх кыһата. Алаас ортото
   □ [Иван Иванович:] Мин эмиэ кини көмөтүнэн бу син орто үлэһит буолан олоробун. С. Ефремов
   Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста. С. Никифоров
2. аат суолт. Туох эмэ киин, үөс өттө эбэтэр саҕаланыытын уонна бүтүүтүн икки арда. ☉ Середина, центр
   Муус устар ый ортото. Дабыыт дьиэтин эмиэ баттатан кээһэр, дьоҕус сүгэһэрдэнэр уонна дэриэбинэни хабыллар хаба ортотунан киирэн, тус хоту салаллар. У. Нуолур
   ♦ Орто баайыы(лаах) — орто таһымнаах, орто кыахтаах, орто дьоҕурдаах. ☉ Средний по способностям, возможностям
   Дьокуускайга олорор эрдэхпинэ, орто баайыы оонньооччуларга киирсэрим. Болот Боотур
   Мин муус маҥаммын буолбат дуо? Син орто баайыыга киирсэр киһибин ээ. Р. Кулаковскай
   Орто буор <сир> – орто дойду диэн курдук. Оо, сор эбит, аат уола, Оҕонньор буола-буола! Ол кэриэтэ орто буорга Олорботох быдан ордук. Күннүк Уурастыырап
   Оҕо буолан орто буорга Олорбуппун астыммаппын. С. Данилов
   Орто <туруу> дойду көр дойду. Дьэллик Дьэһэгэй тойон кыргыттара, сэттэ кыыс, орто дойдуга сэттэ кыталык буолан киирэн көрүлээбиттэр. Саха фольк. [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. Орто дойдуга Уол оҕо тоҕо төрүүрэй, Аан дойдуга Ат кулун тоҕо үөскүүрэй. А. Софронов
   Бу орто дойдуга туох барыта ааһар-устар ыйаахтаах. В. Гаврильева. Орто чээрэтэ — туох эмэ киин кэлим өттө, кытыыларын киллэрбэккэ туран. ☉ Центральная, срединная часть чего-л.
   Орто чээрэтин эрэ оттообуттар. «ЭК»
   Оруо маһы ортотунан көр мас. Оттон үгүс маачахалар Оҕолору сүтүөргээн, — Онтонмантан сылтанан Охсо, кырбыы сылдьааччылар Оруо маһы ортотунан Ордук наһаа баттааччылар. Күннүк Уурастыырап
   Бу дьахтар анараа Аанчык курдук оруо маһы ортотунан була сатаан үөҕэ-мөҕө сылдьыбат идэлээх. Н. Босиков. Сүрэҕим ортотунан — сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр. ☉ По сердцу, по душе
   Үөрүү киһини сүрэҕин ортотунан тыкпыт күн курдук курдаттыы сылытар, сырдатар. Амма Аччыгыйа
   Искусство, литература бырааһынньыга кимиэхэ баҕарар сүрэҕин ортотунан киирэн долгутар, үөрдэр. Суорун Омоллоон. Харах ортотугар — дьон көрөн турдаҕына, көрдөрөн туран. ☉ При людях, средь бела дня, на глазах у кого-л.
   Маайа өстөөхтөр харахтарын ортотунан, ыраас, туох да хаххата суох чигдинэн ол [баррикада] диэки тэбиннэ. Эрилик Эристиин
   Ааспыт буор түҥэтик Сир уопсастыбатын хараҕын ортотунан, ыраахтааҕынан биһирэммит сокуонунан олохтонон ыытыллыбыта. М. Доҕордуурап
   ◊ Орто бааһынай <ыал, хаһаайыстыба> көр бааһынай
   Андриан Корнилов саҥардыы «көнөн» эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх орто ыал. М. Доҕордуурап
   Ковальчук Пётр Семёнович 1900 сыллаахха манна, Чуобуруччу сэлиэнньэҕэ, орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Н. Якутскай. Орто оскуо- ла — уопсай орто үөрэҕи биэрэр оскуола. ☉ Средняя общеобразовательная школа
   Эһэлээх эбэҥ эйигин биэс көстөөх ыраах орто оскуолаҕа ыытан, кыайан өйүөлээн үөрэттэриэхтэрэ суоҕа. Г. Колесов
   Манна [Ньурбаҕа] икки орто оскуола, улахан аэропорт баар. И. Данилов. Орто тарбах — киһи илиитин эбэтэр атаҕын ортоку тарбаҕа. ☉ Средний палец. Орто тарбаҕар биһилэхтээх эбит. Орто уҥуохтаах — дьон үксүн саҕа үрдүк уҥуохтаах. ☉ Среднего роста (о человеке)
   Кулуһун курдук көбүс-көнө, сып курдук быһыылаах-тутуулаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
   Хаһан эрэ Никиитэлиин орто уҥуохтаах хатыҥыр кыыс кэлэрэ. Н. Лугинов. Орто үйэ- лэр — биһиги эрабыт V – ХVII үйэлэрэ (бу бириэмэҕэ феодализм сайда сылдьыбыта). ☉ Средние века
   Орто үйэттэн ордон хаалбыт Оройо аһаҕас тордох. Дьуон Дьаҥылы. Орто ходуһа уута — саас өрүс халаанын орто таһыма, үрдүк ходуһаҕа халыйбат уу. ☉ Весенний паводок среднего уровня
   «Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста», — Дьуона оҕонньор аа-дьуо кэпсиир. «ХС»
   др.-тюрк., тюрк. орта, орто, орту

n. middle, center, a. central, intermediate; күн ортото n. midday, noon