пчела || пчелиный; тойон ыҥырыа шмель; тыгар ыҥырыа оса; ыҥырыа мүөтэ пчелиный мёд; ыҥырыа уйатын тоҕо тарпыт курдук словно разворошили осиное гнездо (о чём-л. очень многочисленном и шумном, внезапно представшем перед глазами) # ыҥырыатыгар түспүт а) обмелевший (об озере); б) прорубь, где вода не достаёт до кромки льда.

1) звать, созывать; приглашать; ыҥырыллыбатах ыалдьыт незваный гость; ыалдьыттары ыҥыр = пригласить гостей; киинэҕэ ыҥыр = пригласить в кино; мунньахта ыҥыр = созвать собрание; 2) вызывать, звать; директорга ыҥыр = вызвать к директору; 3) призывать; армияҕа ыҥыр = призвать в армию.

аат. Сибэкки сүмэтин хомуйан мүөт оҥорон таһаарар тигээйитээҕэр улахан кынаттаах көтөр үөн. ☉ Жалящее летающее перепончатокрылое насекомое, собирающее цветную пыльцу и перерабатывающее её в мёд, пчела
Онон чөкчөҥө ыҥырыаҕа үтүөнү оҥорбута кэнники бэйэтигэр туһалаах буолбут. Суорун Омоллоон
Иэмэх солко Симэх окко Ыҥырыалар Ылластылар. И. Эртюков
Сарсыардааҥҥы халлааҥҥа ыҥырыа дыыгыныыра иһиллэр. АС НИСК
♦ Ыҥырыа уйатын тоҕо тарт — тураах (кымырдаҕас, тигээйи) уйатын тоҕо тарт диэн курдук (көр тарт)
Дьэ ити түбэлтэ ыҥырыа уйатын тоҕо тарпыта. Баартыйа оройкуомугар аадырыстанан үҥсүү суруктар түһэриллибиттэрэ. П. Степанов
Итинтиҥ өһүргэннэҕинэ өссө тэбиэһирэн барыан сөп, оччоҕо ыҥырыа уйатын тоҕо тартаҕыҥ ол. «ХС»
◊ Тойон ыҥырыа көр тойон
Кини алтан окко тугу эрэ көрдүү сылдьар тойон ыҥырыаны толло көрөн, тумна хаампыта. Далан
Мөп-мөкүнүк тойон ыҥырыа сибэккиттэн сибэккигэ көтөн дооҕунуур. Н. Лугинов
Атын сибэккилэргэ, сэбирдэхтэргэ үрүмэччилэр, тойон ыҥырыалар, тигээйилэр олороллор. И. Сосин
ср. тюрк. ары, аруу, ара ‘пчела’, якут. ыҥ ‘стонать’, ырыа ‘песня’

туохт.
1. Кими эмэ аатын ааттаан эбэтэр илиигинэн көрдөрөн чугаһаа, кэл диэ. ☉ Звать, подзывать кого-л. голосом, взглядом, делая знаки рукой
Мин кинилэри өр одуулаан бараммын, кэлиҥ өссө бэттэх диэммин, сөмүйэбинэн ыҥырдым. Суорун Омоллоон
Били кыыс оҕо таһырдьа сүүрэн тахсан ийэтин ыҥырда. Күндэ
— Яков! — Ананий ыҥырда. — Тугуй, истэбин. М. Доҕордуурап
2. Кимиэхэ эмэ ханна, туохха эмэ кэлэрин курдук эт (хол., ыалдьыттата, булка, тыйаатырга). ☉ Приглашать кого-л. куда-л. (напр., в гости, на охоту, в театр)
Кырдьаҕас астыннын диэн, Эдэр биһирээтин диэн, Эгэлгэ ыһыаҕы ыспыттар, Элбэх киһини ыҥырбыттар. Күннүк Уурастыырап
Наахараны күүстээҕинэн аатырдаллар. Ол иһин буолуо, биирдэ эсэһиттэр кинини булка ыҥырдылар. Т. Сметанин
Кини чэйин остуолга тардан кутуталаан баран, отчуттары чэйгэ ыҥырда. А. Бэрияк
3. Кими эмэ байыаннай сулууспаҕа барарын сорук туруоран модьуй, ирдээ. ☉ Привлекать кого-л. к чему-л. (напр., на военную службу в армии)
1914 сыллаахха Аан дойду бастакы империалистическай сэриитигэр А. Наумовы сэриилэһэр аармыйаҕа ыҥыраллар. Софр. Данилов
Илгэ-быйаҥ эргийбит кэмигэр Эмиэ сэриигэ ыҥыраллар Сэрии буоларын сэрэтэр иннигэр Туруннубут нууччалар, сахалар. Дьуон Дьаҥылы
Баартыйа эһигини саа тутан хаан-уруу сэбиэскэй былааһы көмүскүүргэ ыҥырда. С. Ефремов
4. Кими эмэ үлэтин эбээһинэһинэн ханна, туохха эмэ кэлэрин ирдээ, көрдөс. ☉ Требовать или просить кого-л. явиться, прийти куда-л. «Субу тохтобулга милииссийэни ыҥырыам!» — диэтэ хондууктар. Амма Аччыгыйа
Дьоно ыксаан бырааһы ыҥырдылар. А. Фёдоров
— Начаалынньык ханнаный? — Суһал наадаҕа комендатураҕа ыҥырбыттара. Н. Якутскай
5. Дьону мунньан мунньаҕы тэрий. ☉ Собирать в одно место всех или многих, созывать (напр., собрание)
Саҥа бэрэссэдээтэллээх суруксут нэһилиэк мунньаҕын ыҥыран сир кэлимсэлээһинин уонна да атын араас боппуруостары туруорбуттар. Күндэ
Маҥнай кэлэн салайар кылааспын кытары билсиһэн баран, төрөппүттэр мунньахтарын ыҥырдым. Н. Лугинов
Сарсын партийнай мунньаҕы ыҥырыахха. М. Доҕордуурап
6. Кими эмэ туох эмэ үлэҕэ, дьайыыга көҕүлээ, тарт. ☉ Призывать, побуждать кого-л. к каким-л. действиям, поступкам
Бэрэссэдээтэл дьоннору Бэрээдэккэ ыҥырда, Горкомолтан кэлэ сылдьар Куонаанапка тыл биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Үөрэх сырдык суолугар Ыҥырбытыҥ аан бастаан. П. Тобуруокап
Хаһыаттан көрдөххө, производствоҕа ыҥыраллар буолбат дуо? Ыанньыксыттыаҥ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап
7. көсп., үрд. Кими эмэ тугунан эмэ ымсыырдан, умсугутан угуй, бэйэҕэр тарт. ☉ Зазывать, заманивать кого-л. чем-л.
Күөл уҥуор Сэргэлээх уопсайдарын уоттара бу баардыы ыҥыра, ымсыырда, долгута тырымнаһаллар. Н. Лугинов
Соҕотох Лена суһумнуур сүүрүктээх унаар солко урсуна, кини баай-дэлэй биэрэктэрэ саханы тардар, ыҥырар. Т. Сметанин
Ыраах көстөн сындалыйан Тумул хайа ыҥырар, Ырыа курдук налыһыйан Туналыйа унаарар. А. Абаҕыыныскай
ср. др.-тюрк., тюкр. чахыр, чакыр ‘звать, позвать, вызывать’