и. д. от ыҥыр = 1) зов; вызов; директорга ыҥырыы вызов к директору; 2) призыв, приглашение; ыһыахха ыҥырыы приглашение на ысыах ; 3) призыв; армияҕа ыҥырыы призыв в армию; 4) обращение, призыв; колхозтаахтар ыҥырыы таһаардылар колхозники приняли обращение; 5) созыв; партия съеһин ыҥырыыта созыв съезда партии.

1) звать, созывать; приглашать; ыҥырыллыбатах ыалдьыт незваный гость; ыалдьыттары ыҥыр = пригласить гостей; киинэҕэ ыҥыр = пригласить в кино; мунньахта ыҥыр = созвать собрание; 2) вызывать, звать; директорга ыҥыр = вызвать к директору; 3) призывать; армияҕа ыҥыр = призвать в армию.

ыҥыр диэнтэн хай
аата. Биир күн хамыыһыйа мунньаҕар ыҥырыы ылан, Миша ууга-тыаҕа түһэ сырытта. Н. Лугинов
[Варя:] Биһиги даҕаны дойду ыҥырыытынан тыаҕа тахсан эрэбит. С. Ефремов
Моойторук ыҥырыыны күүтэн, балаакка айаҕар тэпсэҥэлии сылдьар буолара. И. Федосеев
◊ Илбис ыҥырыы (тардыы) көр илбис
Саһан көрбүтэ: икки ойуун илбис ыҥыраллар эбит. Саха сэһ. II

туохт.
1. Кими эмэ аатын ааттаан эбэтэр илиигинэн көрдөрөн чугаһаа, кэл диэ. ☉ Звать, подзывать кого-л. голосом, взглядом, делая знаки рукой
Мин кинилэри өр одуулаан бараммын, кэлиҥ өссө бэттэх диэммин, сөмүйэбинэн ыҥырдым. Суорун Омоллоон
Били кыыс оҕо таһырдьа сүүрэн тахсан ийэтин ыҥырда. Күндэ
— Яков! — Ананий ыҥырда. — Тугуй, истэбин. М. Доҕордуурап
2. Кимиэхэ эмэ ханна, туохха эмэ кэлэрин курдук эт (хол., ыалдьыттата, булка, тыйаатырга). ☉ Приглашать кого-л. куда-л. (напр., в гости, на охоту, в театр)
Кырдьаҕас астыннын диэн, Эдэр биһирээтин диэн, Эгэлгэ ыһыаҕы ыспыттар, Элбэх киһини ыҥырбыттар. Күннүк Уурастыырап
Наахараны күүстээҕинэн аатырдаллар. Ол иһин буолуо, биирдэ эсэһиттэр кинини булка ыҥырдылар. Т. Сметанин
Кини чэйин остуолга тардан кутуталаан баран, отчуттары чэйгэ ыҥырда. А. Бэрияк
3. Кими эмэ байыаннай сулууспаҕа барарын сорук туруоран модьуй, ирдээ. ☉ Привлекать кого-л. к чему-л. (напр., на военную службу в армии)
1914 сыллаахха Аан дойду бастакы империалистическай сэриитигэр А. Наумовы сэриилэһэр аармыйаҕа ыҥыраллар. Софр. Данилов
Илгэ-быйаҥ эргийбит кэмигэр Эмиэ сэриигэ ыҥыраллар Сэрии буоларын сэрэтэр иннигэр Туруннубут нууччалар, сахалар. Дьуон Дьаҥылы
Баартыйа эһигини саа тутан хаан-уруу сэбиэскэй былааһы көмүскүүргэ ыҥырда. С. Ефремов
4. Кими эмэ үлэтин эбээһинэһинэн ханна, туохха эмэ кэлэрин ирдээ, көрдөс. ☉ Требовать или просить кого-л. явиться, прийти куда-л. «Субу тохтобулга милииссийэни ыҥырыам!» — диэтэ хондууктар. Амма Аччыгыйа
Дьоно ыксаан бырааһы ыҥырдылар. А. Фёдоров
— Начаалынньык ханнаный? — Суһал наадаҕа комендатураҕа ыҥырбыттара. Н. Якутскай
5. Дьону мунньан мунньаҕы тэрий. ☉ Собирать в одно место всех или многих, созывать (напр., собрание)
Саҥа бэрэссэдээтэллээх суруксут нэһилиэк мунньаҕын ыҥыран сир кэлимсэлээһинин уонна да атын араас боппуруостары туруорбуттар. Күндэ
Маҥнай кэлэн салайар кылааспын кытары билсиһэн баран, төрөппүттэр мунньахтарын ыҥырдым. Н. Лугинов
Сарсын партийнай мунньаҕы ыҥырыахха. М. Доҕордуурап
6. Кими эмэ туох эмэ үлэҕэ, дьайыыга көҕүлээ, тарт. ☉ Призывать, побуждать кого-л. к каким-л. действиям, поступкам
Бэрэссэдээтэл дьоннору Бэрээдэккэ ыҥырда, Горкомолтан кэлэ сылдьар Куонаанапка тыл биэрдэ. Күннүк Уурастыырап
Үөрэх сырдык суолугар Ыҥырбытыҥ аан бастаан. П. Тобуруокап
Хаһыаттан көрдөххө, производствоҕа ыҥыраллар буолбат дуо? Ыанньыксыттыаҥ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап
7. көсп., үрд. Кими эмэ тугунан эмэ ымсыырдан, умсугутан угуй, бэйэҕэр тарт. ☉ Зазывать, заманивать кого-л. чем-л.
Күөл уҥуор Сэргэлээх уопсайдарын уоттара бу баардыы ыҥыра, ымсыырда, долгута тырымнаһаллар. Н. Лугинов
Соҕотох Лена суһумнуур сүүрүктээх унаар солко урсуна, кини баай-дэлэй биэрэктэрэ саханы тардар, ыҥырар. Т. Сметанин
Ыраах көстөн сындалыйан Тумул хайа ыҥырар, Ырыа курдук налыһыйан Туналыйа унаарар. А. Абаҕыыныскай
ср. др.-тюрк., тюкр. чахыр, чакыр ‘звать, позвать, вызывать’