даҕ. Туус-тума эбиилээх, тупсарыылаах. ☉ С приправой, приправленный чем-л. (напр., о кушанье). Туустаах-тумалаах миин

аат. Киһи-сүөһү, кыыл-көтөр таһаарар убаҕастара. ☉ Моча
Баҕа иигэ далайга эбиилээх [эмтээх] (өс хоһ.). Оҕо сааҕар буккуллубут, Кыра сыптараҥар сыстыбыт, Ньирэй иигэр биһиллибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Саһыл иигэ (ииктээбит) эргэр. - кустук. ☉ Радуга (букв. лисья моча).
◊ Иик тымыра - бүөр тэһиинэ диэн курдук
Киһи икки бүөрдээх. Бүөрдэртэн иик тымырдара бараллар. МЛФ АҮө
Иик тымырдара иик хабаҕар түһэллэр. ББЕ З
тюрк. сидик

даҕ. Тупсарыылаах, киэргэтиилээх, омуннаах (тыл, кэпсээн туһунан). ☉ Приукрашенный, слегка преувеличенный (напр., о рассказе)
Трофим Васильевич маҥнай ону, эбиилээх, күүркэтиилээх соҕус сэһэн ини диэн, соччо итэҕэйбэтэҕэ. Софр. Данилов
Күүркэтиилээх тыллар буолбатахтар — көмүс тыллар! Н. Лугинов
[Семен Данилов] биһиги доҕордоһуубутун күүркэтиитэ суох, хайдах баарынан хоһуйар. «ХС»

даҕ. Эбиилээх-сабыылаах, дарбатыылаах, күүркэтиилээх. ☉ Преувеличенный, раздутый, гротескный
Үгэ буолан баран Үлүннэриилээх буолара Үгэһэ. Оттон олоххо даҕаны Онто да суох сурах Уһаанкэҥээн барара Ончу суох буолбатах. П. Тобуруокап
Ити кыра үлүннэриилээх да буоллар, оруннаах этии. «ХС»
Норуокка билиҥҥэ диэри эһэ туһунан остуоруйаҕа курдук үлүннэриилээх, олоҥхоҕо курдук омуннаах үгэстэр, кэпсээннэр бааллар. ПАК ЭТ

аат.
1. Чопчу ыйааһыннаах, мээрэй буолар тимир (туох эмэ ыйааһынын быһаарарга тут-лар). ☉ Гиря (для весов)
Сыллай …… ньилбэктэригэр иккилии бууттаах киирэни баайбыт курдук чиҥ-чиҥник лиһиргэччи үктэнитэлээн кэлэн, үллэс гына олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
Сараапап, дьону ыйааһыныгар сүүйээри, иккилии бууттаах киирэтин алын үүттэрин толору сүөһү сааҕынан сыбаан тоҥорбут. Н. Якутскай
Киирэлэр ыйааһыннара шарга киирбит салгын ыйааһыныгар тэҥ буолуо. ПАВ Ф-6
△ спорт. Ыараханы көтөҕөн дьарыктанарга аналлаах, чопчу ыйааһыннаах тимир. ☉ Гиря
Никита …… икки бууттаах тимир киирэни өрүтэ анньан күөрэҥнэтэр. Н. Лугинов
Тустууга аҥаардас киирэнэн, гантелынан дьарыктаныы толору көдьүүстээх буолбат. НЕ ТАО
2. Ыйааһын буолан, истиэнэ чаһыта барарын хааччыйар тимир. ☉ Гиря (на стенных часах)
Ньолбоҕор киирэтигэр күлүүс уонна эргэ кыптыый эбиилээх төгүрүк «ходик» чаһы чыллыргыыр. Н. Габышев
Истиэнэҕэ талырдыы турар чаһытыгар тиийэн, киирэтин өрө тардан тырылатта. У. Нуолур
Киирэ аллара түһэригэр чаһы механизмын хамсатар. ПАВ Ф-7

I
туохт. Сылаас сиргэ туран буорту буол, аһыы амтаннан, бөлөнүй (үксүгэр үрүҥ ас туһунан). ☉ Закисать, скисать вследствие долгого содержания в теплом месте (чаще о молочных продуктах)
Бу бөтүөннээх үүт аһыйбыт, бөлөнүйбүт. АаНА СТСКТ
Сүөгэйдээх кытыйа, Аһыйан хаалбатын, Арыылаах ыаҕайа Ампаарга ыйааннын. П. Тулааһынап
△ Наһаа аһыы амтаннан. ☉ Становиться сильно кислым, горьким. Бу кымыс аһыйбыт
II
туохт. Быһыта сиир курдук сытыытык ыарый (наһаа итии, тымныы, аһыы, туох эмэ баас киһиэхэ дьайыытын туһунан). ☉ Жечь, щипать (о действии на человека чего-л. горячего, холодного, горького или какой-л. раны)
Оҕо атахтарын тарбахтара этэрбэс бүтэй эмиэ аһыйдылар. Суорун Омоллоон
Ийээ, абааһы элбэхийэ бэрт. Ол улахан саҥалаахтан куотан истэхпинэ, самыым аһыйа түстэ. Билигин да аһыйар. Күндэ
◊ Аһый гын — эмискэ быһа сиир курдук сытыытык ыарый (киһи этигэр наһаа итии, аһыы дьайыытын туһунан). ☉ Внезапно ощутить острое жжение или горечь (о действии на человека чего-л. горячего, холодного, горького)
[Миитэрэй] бу курдук дьаабылана сылдьан, сирэйэ соҕотохто аһый гынаат, баттаҕа сырылыы түстэ. Амма Аччыгыйа
Бу икки ардыгар мин сиргэ ууран олорор сыгынньах атаҕым аһый гына түстэ. Суорун Омоллоон
Сөтүөлүү сылдьан медузаны таарыйдаххытына, эккит балайда обургутук аһый гына түһүөн сөп. ББЕ З
Уот аһый көр уот. Куобах түүрүллэ түстэ да, түөһүм уот аһыйда. Т. Сметанин
[Сэмэн отонноон сии сырытта.] Эмискэ, тигээйи тикпитин курдук, уоһа уонна тылын төбөтө уот аһыйа түстэ. Н. Якутскай
Илиим уот аһыйда, «айака» диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалла: арай илиибин айахпар батары биэрэн олорор эбиппин. Т. Сметанин
III
туохт. Өлбүт, ыараханнык ыалдьыбыт эбэтэр баран хаалбыт киһини суохтаан, санаарҕаан, аһынан, санааҕа ыллар. ☉ Горевать, печалиться, скорбеть о ком-л. умершем, тяжелобольном или уехавшем куда-л. далеко
Ээ, буолумуна. Ол маамам аһыйдаҕа. Ол гынан баран таҥара көмөлөһөн, бэттэх кэлиэх курдукпун. Н. Неустроев
Ытаа, оҕом эрэйдээх. Төрөппүт аҕаны, үчүгэй үтүө, эриэккэс киһини аһыйан ытыыр сии буолуо дуо, ама? С. Ефремов
Ийэлээх аҕата аһыйар саҥалара кулгааҕар иһиллэргэ дылы. М. Доҕордуурап
△ Туоххуттан эмэ матан, тугу эмэ сүтэрэн хомой, кэмсин, харыһый. ☉ Сожалеть, скорбеть о чем-л. потерянном, утраченном
Эн миигин уон биэс харчыны аһыйар дии саныыгын. Ол алҕас. Биэс мөһөөх кэриҥэ харчыны сиэппэр уктан сылдьыбытым. Амма Аччыгыйа
Дьэ, бирикээсчик, эн табааргын аһыйыма. Хата, бэйэҥ лааппыҥ үбүттэн-аһыттан асаһа-сиэһэ биһигини кытта бараҕын. Д. Таас
Мин, испэр, саһылбын соҕотох чаанньыкка биэрэрбин аһыйдым, саатар туох эмэ таҥас, чэй, табах эбиилээҕэ буоллар дии санаатым. Болот Боотур
тюрк. ачы

I
туохт.
1. Илиигин бэйэҕиттэн киэҥник тэйиччи тутун, оннук туттан тугу эмэ гын. ☉ С силой взмахивать руками или чем-л. находящимся в руках
[Дьөгүөрдээн] хотуурун далайан дайбаабакка эрэ, саннын хамсатан, быһа үтүрүйэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
[Уус илиитэ] Модун балтаны далайан, Болгуо тимири таптайан Хараарда, такыччы тарта. М. Ефимов
[Гагин] киэҥник далайан холустатын киистэнэн сотуолуу-сотуолуу мин диэки суоһурҕаммыттыы көрдө. И. Тургенев (тылб.)
2. Илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ кими, тугу эмэ күүскэ оҕус, сырбат. ☉ Размахнуться и ударить кого-что-л. рукой или чем-л. со всей силой
Дьуурай кылгастык далайарын кытта, киһи куул курдук ыраах эһиллэн хаалар. А. Федоров. Эһэ чугаһаатаҕына далайыам диэн курбар баар чохорооммун ыллым. Т. Сметанин
3. Илиигин киэҥник тэйиччи тутан кими, тугу эмэ ый. ☉ Широким жестом указывать на кого-что-л.
Иван Иванович «киниттэн ыйыт» диирдии Надежда Алексеевна диэки далайда. Софр. Данилов
Биир курбачыйбыт эдэр саллаат хаҥас илиитинэн далайан аһыллан турар аан диэки ыйда. П. Филиппов
[Эппилиэттээх нууччаҕа] илиитинэн далайда: «Билсэн кэбис, ротмистр Угрюмов». «ХС»
монг. далай
II
1. аат.
1. Дириҥ уулаах киэҥ күөл, өрүс эбэтэр муора. ☉ Широкое и глубокое озеро (река) или море
Баҕа иигэ далайга эбиилээх (өс хоһ.). Кини [киһи] эбээт, тоҥ муустаах далай Дуулаҕа модьоҕотун солообут, Аргыардаах хоту Арктика Аанын тэлэйэ арыйбыт. С. Васильев
Күн сөтүөлүүр, көмүс хатырыктаах умсар далайдара биһиэхэ баһаам. «ХС»
Киэҥ далай үрүҥ көмүстүү килбэйэ көҕөрөн, аппа аттынан оргууйдук устан күөгэйэрэ. М. Горькай (тылб.)
2. көсп. Муҥура, улаҕата биллибэт киэҥ куйаар. ☉ Беспредельное, безграничное пространство
Оо, хаһан эрэ мин даҕаны Омуннаах сүүрбэ саастааҕым, Ол далайы, ол халлааны Кууһар дохсун санаалааҕым. С. Данилов
[Ый] Түҥкүрбүт далайтан ыйанан Түҥнэри хайыһан өҥөйдө. П. Тобуруокап
Халлаан хараҥа далайыгар харах сулустар муодарҕаабыттыы чипчиҥнэһэллэр. М. Доҕордуурап
3. түөлбэ. Таба муоһун кэлим сабарайа. ☉ Массивная, увесистая часть рогов оленя
[Кыыл таба] улахан күүһэ «далайыгар» баар дииллэр. С. Тумат
2. даҕ. суолт.
1. Түгэҕэ биллибэт, наһаа дириҥ, улахан, муҥура суох. ☉ Чрезвычайно глубокий, широкий, безграничный
Тоҕус сэргэ анньыллыбыт, сиэллээх сэлэ оҥоһуллубут, араҕас чэчир анньыллыбыт. Дириҥ далай түһүлгэ туругурбут. П. Ойуунускай
Киһитэ тайҕа киэҥ далай түгэҕиттэн кинини була охсон ылла. Амма Аччыгыйа
Улуу далай муораларбыт Оччоон чөҥөрүйэн, Түһэн барбыттара Тоҕо бэрдэй! П. Тулааһынап
2. көсп. Ис дьиҥҥэ тиийэр, киэҥи хабар (санаа, өй туһунан). ☉ Доходящий до сути, всеохватывающий (о разуме, мысли человеческой)
Кыыс [хотонтон] тахсан кэллэ уонна хаҥас быыс кэннигэр тиийэн, дириҥ далай санааны саныы олордо. Эрилик Эристиин
3. көсп. Бүппэт, эстибэт (күүс, кыах туһунан). ☉ Неиссякаемый, неистощимый (о мощи, силе)
Биһиги дойдубут Бараммат баайдаах, Барҕа далай күүстээх. Т. Сметанин
Ийэ буорбут чэлгиэниттэн Төһө бурдук үүнэр да - Оччо далай күүстээхпит Фашист бииһин эһэргэ. И. Чаҕылҕан
♦ Далай акаары көр акаары
Хайа далай акаары, хайа кыйам мэмээл аны биэс уон сыл иһигэр аахпат, суруйбат буолуоҕай. П. Ойуунускай
Эбэн этэн ис, Даллаҥныырыҥ аанньа Далай акаары, Көбүөхтүүрүҥ аанньа күөх киһиргэс. «ХС»
◊ Куораан далай (далаан) ытыс (илии) көр куораан
[Абааһы уола] Айыы бухатыырын куораан далай ытыһынан икки атаҕын икки ардыттан ылла да, үрдүк былыт оһуутуттан өрө быраҕан кууһуннарда. Ньургун Боотур. [Сатамматах сирэйдээх киһибит] Кураанах тиит быһаҕаһын саҕа Куораан далаан илиилээх эбит. Саха фольк. Күөх далай - уу эйгэтэ, уу иһэ; дириҥ күөл. ☉ Водная среда, водное пространство; глубокое озеро
[Сабыйа Баай хотуннаах] Кыыстаах уол оҕолорун Кыбынан олорон Күөх далай уутунан Көйө сууйдулар. П. Ойуунускай
[Хабырыыһы] былыр үйэҕэ күөх далай түгэҕэр дьуоҕаран баран, үөр буола сырыттаҕа диэн тойоннообуттар. И. Гоголев. Чөҥөрө далай - түгэҕэ биллибэт чүөмпэ. ☉ Глубокий, бездонный омут
[Чупчуруйдаан] Чурумчуку харытын Тордуоҕунан хаптарда, Чөҥөрө далай диэки Дьулуруппутунан барда. Эллэй
монг. далай, тюрк. талуй