энньэҥнээ диэнтэн тиэт
көрүҥ. «Оннук, сөбө эбэтээ, оннук», — Даадалай Дабыыдабыс сөбүлэһэн уһун сыҥааҕа энньэҥнээмэхтээн ылар. И. Егоров

халыгыраа диэнтэн хай
аата. Хаастар кумахха элиэтээн, биир кэм халыгыраһыы бөҕө буолла. В. Протодьяконов
Дьэ эбэтээ, күһүҥҥү үөр хаастыы халыгыраһыы буола түспэт дуо?! А. Сыромятникова

ыймаа диэнтэн бэй
туһ. Ким да оҕотун сир симэҕин курдук иитэн таһааран баран, арыгыһыкка биэриэн баҕарбат, ким да арыгыга ыймаммыты ылыан эмиэ баҕарбат. А-ИНА ДьБО
Ойууҥҥа уһуйуллан, Мэнэриккэ бэлиэтэнэн, Ытык дьылҕа ыйааҕынан Ынырыктаах ыарыыга Ыйманарбын ылыныах буоллуҥ эбэтээ! «Чолбон»

саҥа алл. Өрөгөйдөөһүн дэгэттээх сэтэрээһини көрдөрөр. ☉ Выражает злорадство с оттенком торжества
Иҥсэлээх буулдьа дьэ, арай Өр кинини батыһар, Долгун быыһыгар Ньукулай Көстүбэт буолар... — Аһаай! Өлөрдүбүт диэн Өрөгөйдүү куоталлар. С. Данилов
«Аһаай эбэтээ! Дьэ бэринниҥ дуо?» — диэн, хаһыытаан сатарытаат, алта батыйа илиилэрин модун күүстэрин муҥутуурунан охсон кууһуннарда. Д. Апросимов

модальное сл. 1) выражает совершение действия после длительного ожидания наконец, наконец-то; дьэ , өйдөөтө ээ наконец-то он понял; дьэ , тиийдилэр наконец они приехали; дьэ эбэтээ ну, наконец-то, вот наконец-то; дьэ эбэтээ , биһиги да кыайдыбыт ! наконец-то, и мы (это) одолели!; 2) выражает презрение, отвращение: дьэ киһи ну и человек; дьэ сүгэ ну и топоришко; 3) усиливает повеление, просьбу, желание ну; давай(те); дьэ , илдьиҥ ну, ведите; дьэ , үлэлиэҕиҥ давайте работать; дьэ , кзпеээ ну, рассказывай; 4) подчёркивает высказываемую мысль: дьэ , бэйэм да итинник саныыбын да, я и сам так думаю; дьэ , мин бардым ну, я пошёл; дьэ , итинник вот так; дьэ , билигин маннык а теперь вот что; 5) в диалоге употр. в кач. вопр. сл.-предложения и (выражает повышенный интерес к происходящему: мунньахха сырыттым .— Дьэ? я был на собрании.— Ну?; 6) усиливает знач. нек-рых модальных сл. и межд.: арай дьэ а вот; дьэ хата вот наоборот; бэйэ дьэ ! ну постой, ну погоди I; дьэ онон и следовательно; дьэ өлүү эбит ! ох, наказание!; оо дьэ ! ох!; дьэ дуо (или дуу ) ну вот (тогда); дьэ дуо , оччоҕо биһиги үлэлиэхпит да үлэлиэхпит ну вот тогда-то мы и поработаем # дьэ туран и вот, ну вот; дьэ туран бараллар и вот они идут дальше; дьэ уонна и после (всего) этого; кини билигин үлэһит , дьэ уонна хайдах күн ортотугар диэри утуйа сытыаҕай он сейчас работает, где же ему спать до полудня.

1. аат. Күн сиригэр баар гынааччы, айан үөскэтээччи (үксүгэр итэҕэлгэ — таҥара эбэтэр аҕа туһунан). ☉ Творец, создатель (обычно в верованиях — о боге-творце, часто ирон. — об отце)
   Айбыттан аналлаах айаатыыр илбиһим олоппокко сордоон, ойоҕоспор оонньоон тамахпын илитэн ыллыырым эбэтээ! П. Ойуунускай
   Өбүгэлэр үҥкүүлэрэ үөдүйэн, Төрүттэр үҥкүүлэрэ төгүрүйэн, Айбыттар үҥкүүлэрэ араалланан, Сэттэ омук сэгээк ырыата эйээрдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тоойуом, чэ даа, барыах. Били айбытыҥ букатын, чэ кыайыаҕа. А. Сыромятникова
2. даҕ. суолт. Күн сиригэр баар гыммыт, айан үөскэппит. ☉ Создавший, сотворивший. Айбыт аҕа. Поэт айбыт ырыалара. Норуот айбыт номохторо
   □ Мин бардым горняк-үлэһит Айбыт куоратын туойаары, Тэбиий, тимир эрдииһит, Дэбилит дьэҥкир бааллары! Эллэй
   — Махтал! — диибин. — Барҕа махтал Миигин айбыт айылҕабар, Ытыыр, күлэр, уйадыйар Тэбиэс сүрэхтээн айбыккар. С. Данилов
   Кэбис, кэбис, айбыт аҕа сүрэҕэ Таас буолбатах эбит. И. Гоголев
   ♦ Айбыт (таҥара) <бэйэтэ> билэр — ким да билбэт; киһи билэр кыаҕа суох (ону таҥара эрэ билиэн сөп; үксүгэр ыйытыыга, хоруйга тут-лар). ☉ Никто этого не знает, никому неведомо (соотв. бог его знает, один бог знает)
   Оҕонньорго уолуттан …… ыарахан дьааһыгы уонна туох эрэ суулаахтары аҕалбыттар. Онно туох-туох баарын айбыт бэйэтэ билэр. Болот Боотур
   Былыр-былыргыттан кыһыл көмүс былдьаһыгар төһө элбэх иирсээн, төһө үгүс өлөрсүү буолбутун айбыт бэйэтэ билэр. «ХС»
   Кинилэр онно тугу кэпсэппиттэрин айбыт таҥара эрэ билэн эрдэҕэ. И. Гоголев