многокр. от эгдэй=.

эгдэй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Сөмөлүөт аҕыйахтык эгдэҥкэлээт, тохтуу биэрдэ. «ХС»

сыһ. Эгдэйэр гына, эгдэйэн турар курдук. ☉ Так, чтобы что-л. было слегка приподнято (напр., над землёй)
Ойон кэлэн [куулу] эгдэччи көтөҕөн ылан, иһирдьэ аан чанчыгар өйөннөрө уурда. Тумарча
Тэлгэх маһа сиртэн эгдэччи оҥоһуулаах сохсо улахан көдьүүстээх буолуон сөп. ТСКБ. [Өрүс] сааскы кэмигэр киэбин-таһаатын толору киэптээн, үрдүк арҕаһыгар таһаҕас таһар модун ааллары эгдэччи көтөҕөн, доллоһуйа устар. «Чолбон»

сэрбэй диэнтэн холб. туһ. Сэрбэспит, килэспит муҥнаахтар, Өрбөх суумкалана-суумкалана, Оскуолаларыгар сырсаллар. С. Данилов
Хаар чараас буолан, дулҕалар төбөлөрө сэрбэһэн көстөн тураллара. ИКДь
Сибэкки кэриэтэ сэрбэспит Детсаад оҕолорун сиэтэн, Ылааҥы күөх сквергэ кэллибит, Бары да эгдэйэ үөрэн. «ХС»

эгдэй диэнтэн дьаһ
туһ. Дойдубун …… көрө охсуох баҕам түөһүм иһин хайдах эрэ бүтүн бэйэбин өрө эгдэтэр ип-итиинэн толорбута. П. Аввакумов. Ньукулааскы уолу көтөҕөн эгдэтэн таһаарда: «Сүгэбин дуо?» А. Сыромятникова
Оо, үлэ, эгдэтэнкөтүтэн, Эйигиттэн дуоһуйуу ылабын. Р. Баҕатаайыскай

эгдэй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Лааһар инники чэпчэки баҕайытык хааман эгдэҥэлээн иһэрэ. Далан
Кэпсээнэ киирдэр эрэ, уһун илиилэрин быластыы, холбуу охсунан кэбиһэр, туох эрэ итиигэ олорбут курдук эгдэҥэлиир. А. Фёдоров
Арыт аллаах аты миинэн иһэрдии, санна, дабыдала салҕалыар диэри өрүтэ эгдэҥэлиир. Г. Колесов

эгдэй диэнтэн көстө түһүү. Сөмөлүөт эгдэс гынаат, тыаһа суох салгыҥҥа күөрэйэн таҕыста. Софр. Данилов
Байдаров этиһэр сылтах көстүбүтүгэр үөрбүт курдук эгдэс гынна. А. Фёдоров
Остуолуттан бэйэтин көрүҥэр холооно суох чэпчэкитик эгдэс гына туран кэллэ. Тумарча
Мин үөрэн эгдэс гына түспүтүм. П. Аввакумов

аат.
1. Саха балаҕаныгар орон сиһин кытыы модьу маһа (баҕанаттан баҕанаҕа кырыытынан саайыллар). ☉ В якутской юрте: возвышенная закраина нар, сделанная из более массивных брёвен, тянущихся от столба к столбу
Дыбдык оҕонньор …… соһуйан, сыҥаһаттан эгдэйэн иһэн «лах» гына олордо. И. Гоголев
Икки балыстаахпыттан улахана аҥаар илиитигэр лэппиэскэ тутуурдаах сыҥаһаны кэрийэ сылдьар эбит. Н. Заболоцкай
2. Хайа, кытыл туруору түһүүлээх кытыыта, бараныыта. ☉ Уступы в виде ступенек (напр., на склоне горы). Сыҥаһа сыыр. Сыҥаһа хайа.
□ «Онтон маны хайдах дабайабыт?» — аллараттан көрүүгэ, билиитэ оһоххо маарынныыр сыҥаһаҕа тиийээт, Мэхээчээн чаҕыйан аргыһын тохтотто. В. Протодьяконов
Сыыр сыҥаһатыгар турар дьиэ кыараҕас тиэргэнин аҕыйахта үктээн туораата уонна күүлэ аанын аһа баттаата. С. Дадаскинов
◊ Сыҥаһа орон көр орон II
Ньукуу атыыһыт …… сүүскэ бэрдэрбиттии, сыҥаһа ороҥҥо лах гына олордо. И. Гоголев
Сыҥаһа орон Суоруна таастыын Былыыр үйэҕэ Быдаҥҥа көттө. «ЭК»
ср. ДТС йан ‘сторона, бок; бедро’

1. аат.
2. Дьон холобурун тардыыта, угуйуута. ☉ Влекущая сила воздействия чужого примера
   Бүтүн дэриэбинэ дьоно тахсан тибийбиттэрэ көҕө диэн, күүһэ диэн, сырсыыта диэн олус да буолар эбит. П. Ойуунускай
   Манна көҕө бэрт. Бары барыта «хаалыма», «куораттыаҥ», «биһигини кытта барыс» дииргэ дылылар. Н. Заболоцкай
3. Туохха эрэ тардыһыы, баҕа. ☉ Влечение, желание
   Мин суруйбут ырыаларбын дьон син сэргэҕэлииллэр ээ, итинэн көх тахсыа. А. Софронов
   [Семен] доҕотторо булт чааһыгар букатын көхтөрө суох эбиттэр. Н. Якутскай
   Сүгүн олорбот көх үөскээн, Сүргэлэрэ көтөҕүллэн, «Эмтээх» муора салгыныттан Эгдэйдилэр, биһи дьоммут. Күннүк Уурастыырап
   △ Күүс-күдэх, эниэргийэ. ☉ Энергия, сила, настойчивость, упорство
   Куппут чэй минньигэс сылааһа, Кулуһун дьиктилээх сылама, Саллыыгын, сылааҕын киэр үүрэн, Саҥа күүс, саҥа көх угуоҕа. Күннүк Уурастыырап
   Көр оонньуу аргыстаах Көх үлэ дьарыктаах Сүрэҕи көччүтэр, Сүһүөҕү мэччитэр. Болот Боотур
   △ Тугунан эрэ уопсай үлүһүйүү, умсугуйан дьарык оҥостон кэрэхсээһин. ☉ Всеобщее увлечение чем-л.
   Сааскы сэргэх саһарҕаҕа Булт көҕө саҕаланна. И. Гоголев
   Тамма уҥуор сүрдээх бултаах үрэхтэр бааллар. Бу дойдуга бултааһын көх уонна үгэс буолан хаалбыт сирэ эбит. И. Федосеев
   Сааскы ыһыы күрэҕин көҕө Түүҥҥү түүлү уймаата. А. Абаҕыыныскай
4. Тугу эрэ саҕалааһын, бачыымы көтөҕүү. ☉ Какое-л. начинание, почин
   Өндөрөй оҕонньор …… эмиэ биэс уон сүүһү суруйтарда, онон көх таһаарбыт дьоннорго иһигэр бэркэ абалана олорор. П. Ойуунускай
   △ Ордук кимээһиннээх, дьулуурдаах, тахсыылаах өттө (хол., оонньуурга). ☉ Инициатива, активность (напр., при игре)
   Оонньуу көҕө син-биир мин өттүбэр оннунан хаалла. Бачча баһыйа ылан бараммын сүүйэр инибин диэн наһаа холкутуйбутум. НСС ОоО
5. даҕ. суолт. Сэргэх, күө-дьаа, сонуну-саҥаны хабан ылымтыа. ☉ Живой, восприимчивый, активный
   [Оскуолаҕа] сорох кылаас бытаан, көҕө суох. Саҥараниҥэрэн биэрбэттэр. Н. Лугинов
   Сайын сайылык аайы Сүпсүһүү, мунньах бөҕө, Күө-дьаа кэрэ баҕайы, Көтөҕүллэр дьон көҕө. Баал Хабырыыс
   Илии үлэтигэр да биһиги үөрэнээччилэрбит көх дьон. «ББ»
   ♦ Көх түһэн көр көҕүс III
   Ол [өйөбүл] суох буоллаҕына, саҥа ыанньыксыт сопхуостан бүтэн барар болдьоҕун эрэ күүтэ, үлэ оҥорумтуотун үрдэтии «мин кыаҕым таһынан эбит» диэн көх түһэн сырыттаҕына, ама, баа буолуо дуо. «Кыым»
   ср. туркм. көк ‘веселый, радостный’, тув. хөг ‘забава, развлечение, веселье’

I
1. даҕ.
1. Киһи ылынар, киһи санаабытын, толкуйдаабытын курдук. ☉ Верный, точный, правильный
[Сатараал:] Бу эмиэ сөп тыл. Суорун Омоллоон
Ээ, дьэ, маладьыас, сөп сылтаҕы булбуккун! Н. Якутскай
Хата, бу сөп этии буолаарай. М. Доҕордуурап
Арбатскай үлэһит, майгы-сигили өттүнэн ыраас уонна аһара сөп киһи. ПБН БЭДь
2. Тэҥнээх, холоонноох. ☉ Равный кому-л. в чём-л., соответствующий, подходящий кому-чему-л.
Дьахтар даҕаны син сүрдээх курдук сананара да, киниэхэ сөп киһи түбэстэ. Ньургун Боотур
Төрөппүккэ сөп наҕараада. Р. Баҕатаайыскай
«Холбоһоргутугар саамай сөп дьоҥҥут», — диэт, Яков Ананий илиитин бобо харбаан ылла. М. Доҕордуурап
2. сыһ. суолт.
1. Олус элбэҕэ да, аҕыйаҕа да, улахана да, кырата да суох, ордук-хоһу буолбатах. ☉ Довольно, достаточно, в достаточной степени, порядочно
Кини бэйэтигэр сөп эттээх-сииннээх, саар тэгил уҥуохтаах, арбайбыт хойуу баттахтаах аҕамсыйа барбыт киһи. Л. Попов
Сайынын хаһыҥныыр хаҕыс дьыл Үүнүүгэ кэхтиини аҕалар. Сөп ардах, сөп куйаас — оннук сыл Быйаҥа хоппоҕо баһыллар. Р. Баҕатаайыскай
Онно көрдөхпүнэ, Миронов хатыҥыр, сөп уһун, көнө уҥуохтаах, ол гынан баран төбөтүн кыратык иҥнэрэн туттар этэ. Багдарыын Сүлбэ
Эмискэ быһа түспэт сөп түргэнинэн сыыйа тэбэн айаннаабыппыт. «ХС»
2. Аҕыйаҕа, кырата суохтук, киһи мыымматын курдук (сөбүн ф-ҕа тутлар). ☉ До некоторой степени, немало, порядком (употр. в ф. сөбүн)
Бачча тухары сөбүн ыаллаһан олордубут. Амма Аччыгыйа
Мин даҕаны сөбүн көҥүл-босхо сырыттым. Болот Боотур
Сөбүн биир сиргэ хаайтаран олордо. «ХС»
3. эб. суолт. Саҥарааччы этиллибиккэ сөпсөһөн этэр хардата. ☉ Выражает согласие говорящего со сказанным кем-л. (соотв. ладно, да, хорошо)
Саамай сөп! Бара охсуохха! Амма Аччыгыйа
Онуоха биирдэрэ: «Чэ, сөп», — диэн сөбүлэспит. Суорун Омоллоон
«Сөп!» — диэтэ кыыс аргыый аҕай. Н. Заболоцкай
[Саввин:] Сөп, табаарыс хамбаат, барытын толоруом. С. Ефремов
4. аат эб. суолт.
1. Этиллэр хайааһын буолуон сөптөөҕүн көрдөрөр (туохт. төрүт. ф-гар уонна -тах сыһыар-х аат туохт. туохт. түһүккэ турар ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает возможность, допустимость действия, о котором говорится (употр. с начальной ф. гл. и ф. вин. п. прич. на -тах; можно)
Барытын булуохха сөп, табаарыстаар. Амма Аччыгыйа
Итинник хотойдорго эрэниэххэ сөп. Софр. Данилов
Киниттэн киһи элбэххэ үөрэниэн сөп. «ХС»
2. Этиллэр хайааһын оҥоһуллуохтааҕын буолуон сөп дэгэттээх көрдөрөр (туохт. төрүт. ф-гар уонна билиҥҥи кэмнээх аат туохт. тард. ф-ларын кытта тут-лар). ☉ Выражает необходимость совершения действия, о котором говорится, с оттенком возможности (употр. с начальной ф. гл. и притяж. ф. прич. наст
вр.; нужно). Оту утары күрүөлээн иһэргэ сөп. Амма Аччыгыйа
Тиэтэйдэххэ сөп. «ХС»
Кыра оҕо итини билбэтэ сөп. «ХС»
♦ Сөбө көстүө — ким эмэ тугу эмэ оҥорбутун иһин эппиэттиир кэмэ кэлиэ. ☉ Он ответит за это, получит по заслугам
Үрдүк тойоҥҥо ити быһыытын биллэрдэр кини да сөбө көстүө этэ. Н. Неустроев. Оччоҕо бу түүн мин сөбүм көстөр да ини… Амма Аччыгыйа
[Саһааннаах] өстөөхтүү дьайыыларын туһунан арыйа сатаан эрэбит, кини да сотору сөбө көстүөҕэ. Эрилик Эристиин. Сөбүн көр (көрдөр) — кими эмэ өйдүү-саныы сылдьар курдук кэһэт, тутан биэр. ☉ Проучить как следует кого-л., дать хорошую взбучку кому-л.
Дьэ, атаспын, эйигин баҕас, оттон сөпкүн көрдөҕүм. Суорун Омоллоон
Бэйикэй, булларбын эрэ сөпкүн көрдөрүөм, куттаммыт эрэйбин иэстиэм, аны түүнү быһа көрдөтөн муҥнаабат оҥоруом. Софр. Данилов
Мин үҥсүөм — эһиги үрүҥ сүнньүгүтүн көннөрүөхтэрэ, сөпкүтүн көрүөхтэрэ! Е. Неймохов. Сөбү кытта сырыт — тустаах санаата суох буол, барыларын кытта сөбүлэһэр, сөпсөһөр аакка сырыт. ☉ Не имея собственного мнения, быть согласным со всем и всеми
— Эн тоҕо наар төттөрүтүн этээччигиний? — Бары сөбү кытта сырыттахпытына, тутуспутунан тугу эрэ алҕаһаан кэбиһиэхпит. Мөккүөр, утарсыы баара үчүгэй. У. Нуолур. Сөбүн ылла — улаханнык кэһэйдэ. ☉ Получить по заслугам, понести наказание, схлопотать
Кини баарына кураанах тылынан толунуон баҕарбыт киһи сөбүн ылара. ЛВ МТА
Ханнык баҕарар салайааччыны кытта кэпсэтэригэр кини тэрилтэ бастыҥ дьоннорун туһунан ыйытарын хаһан да умнубат буолара. Ону билбэт хаһаайыстыбанньык сөбүн ылара. ОТК
«Манна ытар табыгаһа суох, олбуорга тахсыах, эн онно сөпкүн ылыаҥ», — диэтэ. «ХС»
◊ Сөп буол — тугу эмэ гынаргын, оҥороргун дуоһуйан тохтот, уурат. ☉ Довольствоваться чем-л., удовлетвориться
[Кэргэним] хорсунум, хотойум эн бар диэн баран, биирдэ уураан ылбытыгар сөп буолан, бу эгдэйэн кэлэн хааллым. Суорун Омоллоон
Аныгы киһи уонсүүрбэ куһу өлөрөн баран уоскуйбат. Сорохтор сүүһү да өлөрдөхтөрүнэ уоскуйбаттар, сөп буоллум диэбэттэр, бара тураллар. Далан
Утуйуу уота оттулунна, Оһох умайан күллэ-салла. Сорох сөп буолан сынньанар, Олорон тииһин анньынар. «ХС». Сөп буолабуола — кэмиттэн кэмигэр, тохтуу-тохтуу. ☉ Время от времени
Устан иһэн сөп буола-буола тохтоон уот оттон, тыыгын ыаһыыгын. Н. Габышев
Өлөөнө иһиллии сатыыр. Дьонноро суугунаһаллар, сөп буола-буола таһырдьа тахсан киирэллэр. С. Васильев
Кэпсиирин быыһыгар сөп буола-буола ааптар кыра лирическэй киллэһиктэри, туспа лоскуйдары кыбыталыыр. «ХС». Сөп буолла — туох эмэ саҕаланара эбэтэр бүтэрэ кэллэ, уолдьаста. ☉ Настала пора (начаться или завершиться чему-л.)
Оонньуу-күлүү Оройо аһыллыан сөп буолла! П. Ойуунускай
Доҕоор! Турууһуккун, халлааммыт сырдаан эрэр, турарга сөп буолбут. А. Софронов
Николай Филиппович ытыалыырга сөп буолла дии саныыр. И. Бочкарёв. Сөп түбэс — туохха эмэ оруобуна буол; туохха эмэ тэҥнии, дьүөрэлии буол. ☉ Соответствовать, подходить чему-л. по каким-л. признакам
Сааһа да онуоха сөп түбэһэр. Софр. Данилов
Бу этиитэ Ойуунускайга бэйэтигэр олус сөп түбэһэр. Суорун Омоллоон
Бурхалей ылан эргэ бараан бэргэһэни кэтэн көрбүтэ, кини бааччахтаах төбөтүгэр сөп түбэстэ. Эрилик Эристиин
[Вера:] Суох, мин кырдьыкпын этэбин, Сибиэтэ. Мин майгыбар Захар сөп түбэспэт. С. Ефремов
ср. тув. чөп ‘правильно’, алт. дьөп ‘согласие, совет’, бур. зүб ‘верно; верный’, монг. зөв ‘правильный, верный’
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы сөбүлэһиитин, сөбүлээһинин көрдөрөр. ☉ Выражает согласие, одобрение говорящего (ладно, хорошо)
Сөп. Мин сөбүлүүбүн. Амма Аччыгыйа
Сөп, чэ сирдиибин. Суорун Омоллоон
Сөп, бу бардым. Эрилик Эристиин
Таһаарбыт буоллаххына, сөп. С. Ефремов
△ Интонация көмөтүнэн толкуйга түһүү, кыйаханыы уо. д. а. дэгэттээх буолуон сөп. ☉ В зависимости от интонации, с которой произносится, может выражать различные оттенки (раздумье, раздражение и т. п.)
Сөп, сөп! Сэрэнэн-сэрэнэн баччаҕа тиийдэҕим! Амма Аччыгыйа
Сө-өп! Дьэ билигин ону быһаарар инниттэн тугу гыныахтаах этибитий? В. Яковлев
III
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, сө- диэн саҕаланар олохторго сыстар: сөп-сөрүүн. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на сө-: сөп-сөрүүн ‘очень свежий, прохладный’
Ып-ыраас, сөп-сөрүүн ууга астыныахтарыгар диэри умсаахтыыллара. Н. Лугинов
Салгын ып-ыраас, сөп-сөрүүн уонна дьэҥкэрэн олорор. А. Бэрияк
Сөп-сөрүүн ампаарга Соҕотох сытабын. Баал Хабырыыс