дьүһ. туохт.
1. Олус имигэстик тутан-хабан тугу эмэ түргэнник оҥор. ☉ Делать что-л. своими руками ловко, быстро, умело
Дьон охторбут дьылыкына мастарын сүрдээх имигэстик икки өттүнэн суллаан ньылыбыраталлар. А. Фёдоров
Көмүлүөк оһоҕо тигинэччи умайар сылаас дьиэҕэ тахсан, араҕас өрөҕөлөөх соболору хатырыктаан ньылыбырата-ньылыбырата алтан олгуйга буһаран билгитэллэрэ. Н. Кондаков
2. көсп. Иҥнигэһэ суох имигэстик саҥар. ☉ Говорить быстро, без запинки
«Биһигини эппиэттэппэт инигит, оҥорбут дьыалаҕытын бэйэҕит тиискитинэн сүөрэ сылдьыаххыт эбээт», — Дороппуун түргэн-түргэнник саҥаран ньылыбыратта. Айталын

туохт.
1. Кымньыынан оҕус, таһый. ☉ Бить, стегать кнутом, плетью
Тиийэн атын түргэнник сүөрэ оҕуста, мииннэ уонна күүһэ баарынан кымньыылаан кус гыннарда. Суорун Омоллоон
Ананий оҕуһун ойоҕолоон баран кымньыылыы истэ. М. Доҕордуурап
Сыыры түһээт, Өлөксөй атын быһыта биэрэн кымньыылаан, бөтөрөҥүнэн түһэрдэ. В. Протодьяконов
2. көсп. Эмискэ күүскэ ыарытыннар, хаарый. ☉ Схватить, кольнуть (об острой боли); обжечь (холодом)
Талыы обургу [төрөөрү сылдьар дьахтары] быһыта кымньыылаан, улам сотору-сотору кииртэлээн барда. «ХС»
Сытыы тыал сирэйбитин-харахпытын быһыта кымньыылыыр. С. Курилов (тылб.)
3. көсп. Киһини дьигиргэтэр гына сыыһатын-халтытын сытыытык саҥар, хаҕыстык кириитикэлээ. ☉ Остро критиковать недостатки кого-л., так, чтобы ему стало не по себе, стегать (словами)
Уот-кылыс тылларынан салалта итэҕэстэрин быһыта кымньыылаата.  Үлэҕэ нэс оҕус кымньыынан барарыныы, киһи тылынан балай эмэ кымньыылаатаҕына үлэлиир. М. Доҕордуурап
Иккистээн көрдөһөбүн — миигин үлэбэр хаалларыҥ уонна үчүгэйдик кымньыылаан, ирдэбиллэ туруоруҥ, эппиэттэтиҥ. В. Яковлев
Ыыс-бурут Эдьиэйэ эрэйдээҕи быһыта кымньыылыыр. Н. Босиков
4. көсп. Үүр-түрүй, муҥнаа-сордоо (үксүн кыһалҕа туһунан). ☉ Погонять, притеснять, донимать, изнурять (обычно о нужде)
Ол хараҥа батталлаах үйэҕэ Эрэй элбэҕэ дьадаҥы киһиэхэ: Кытаанах дьыл кымньыылыыра, Кырыктаах баай таһыйара. И. Артамонов
♦ Абааһы <быһа> кымньыылаабыт көр абааһы
Ийэм ол эмээхсини Сиэҥкэбитин абааһы кымньыылаабытын бэл тыыннаах гынна диир ээ. Күндэ
◊ Кымньыылыах өттө — уҥа өттө (көлөнөн айанныыр кэмҥэ). ☉ Правая сторона (при езде гужевым транспортом)
Күөлү ааһаат, суолуҥ икки буолуо, ону кымньыылыах өттүгүнэн бараар. СГФ КСТ. Сылгыны дьүһүннүүргэ уҥа эбэтэр хаҥас өттө дэниллибэт. Хаҥас өттүн — аттаныах өттө, уҥа өттүн — кымньыылыах өттө дэнээччи. Сылгыһыт с. Тураҕас [ат] ынчыктыы түһээт, өрө турда уонна кымньыылыах өттүнэн сууллан түстэ. М. Шолохов (тылб.)

1. дьөһ.
2. Төрүөт сыһыанын араас дэгэттээн көрдөрөр. ☉ Выражает причинные отношения с различными оттенками.
   △ Ким эмэ кини туһугар эппиэти сүгэр предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, состояние, в отношении которых кто-л. несет ответственность (за)
   Түүлээх иһин биһи бары тэҥҥэ эппиэттээ инибит. Н. Габышев
   Инньэ гынан, мэхэнисээтэрдэри, дьиҥинэн, үүнүү иһин эппиэттэтэр кыах суох. П. Егоров
   △ Хайааһын кини туһатыгар оҥоһуллар предметин бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, в пользу которых совершается действие (за)
   Дьокутаакка хандьыдааттар иһин бэйэлэрин куоластарын биэрдилэр. «Кыым»
   Биһиги куруутун эһиги иһин «ыалдьыахпыт». «Кыым»
   △ Ханнык эмэ хайааһыҥҥа сылтах, олох буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на лицо, предмет, являющиеся поводом, основанием для какого-л. действия (за)
   Итиннигиҥ иһин этэллэр эбит. Эллэй
   Бу хотоҥҥо туох буруй иһин ким кинини уган кэбиспитин букатын билбэт этэ. Эрилик Эристиин. Табаарыс Аласов, бойобуой үтүөлэриҥ иһин командование аатыттан баһыыбата тут. С. Ефремов
3. Толуйар сыһыаны көрдөрөн, туох эмэ атыыта-төлөбүрэ буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар (атастас, атыылаа, төлөө, биэр, ыл курдук туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражая возместительные отношения, употребляется при указании на лицо, предмет, в пользу, взамен которых совершается действие (за)
   Оттон эн ол сүөгэй иһин тугу биэрдиҥ? С. Ефремов
   Айахпыт иһин тугу эмэ үлэлэтиҥ. Эрилик Эристиин
   Бэрсибит килиэбим иһин мин бэлэх эрэйбэппин. Т. Сметанин
4. Сорук сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ким-туох туһугар оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Указывает на лицо, предмет, ради которых совершается действие
   Өрөгөйдөөх олох иһин, Өрө күүрэн дьулуста. Күннүк Уурастыырап
   Саҥа кыайыылар иһин иннибит диэки! Т. Сметанин
   Дьолго, көҥүлгэ туһаайар Робсон ырыатынан норуот эйэ иһин турунна. А. Абаҕыыныскай
5. Быһаарыы суолталаах тыл холбоһуктарыгар быһаарыы сыһыанын көрдөрөр, быһаарар уонна быһаарыллар тыллары холбуур. ☉ В определительных сочетаниях, выражая определительные отношения, соединяет определяющее слово с определяемым (за)
   Кыһыл буулуур атын миинэн, туундара устун Көҥүл иһин сэриигэ көтүппүтэ. Эллэй
   Инньэ гынан, ыстарааччы хамнаһа мэхэнисээтэр хамнаһыгар тэҥнэспит, хаачыстыба иһин эппиэтинэс үрдээбит. П. Егоров
   Саҥа дьоллоох, көҥүл олох иһин охсуһуу саҕана, …… саа уоһугар миигин туруора сылдьыбаттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
6. ситим т. суолт.
7. Сорук салаа этиини холбуурга туттуллар (сүнньүнэн, аат туохт., даҕ. ааттары кытта тут-лар). ☉ Употребляется для присоединения придаточного предложения цели к главному
   Табаарыс хамандыыр! Түргэнник дьону өрүһүйэр иһин, дьаһалла ылыахха. Эрилик Эристиин. Дьон бастыҥнара, аан дойдуга көҥүл, эйэ кыайарын иһин охсуһаллар. А. Федоров
8. Төрүөт салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточного предложения причины к главному
   Ээ, кэммитинэн олоробут, арай кыра уолбун, баҕарара бэрдин иһин, оскуолаҕа ыытаары гынабыт. А. Софронов
   Куһаҕан сураҕы аҕалбыттарын иһин, кинилэргэ өстүйэ саныырым. И. Гоголев
   Икки сыллааҕыта уолум Эрбантей күрээн хаалбытын иһин …… тойонум Атен төбөбүн үлтү сынньан кэбиһэн, таас дьүлэй буолан хааллым. Эрилик Эристиин
   Кэргэнэ Суоппуйа, эрэ сүрэҕэ суоҕуттан уонна күнүүһүтүн иһин, биир кыыһын илдьэ арахсыбыта. М. Доҕордуурап
   △ Толуйуу суолталанар. ☉ В некоторых контекстах имеет возместительное значение
   Оҕус мөссүөнүн алдьаппытын иһин, атыыры ордук буруйдааҕынан аахпыттар. Амма Аччыгыйа
   Бэһиэлэйэ суоҕум иһин, миигин бырастыы гынар инигин. Т. Сметанин
   Сулууспалыыргыт иһин махтанабын. М. Шолохов (тылб.)
9. Төннүктүүр салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительного придаточного предложения к главному (несмотря на то, что; хотя; хоть)
   Орунбаевтар баттыгас диэн тугун тус-туспа арааран билбэтэхтэрин иһин, кинилэр өйдөрүгэр Муссерен сыспыта баар. Эрилик Эристиин
   Ээ, оттон оннугун иһин, эмээхсиэн, аныгы оҕолор, ийэ, аҕа этэрин истибэттэр. С. Ефремов
   △ Утарар-төннүктүүр суолталанар. ☉ В некоторых контекстах имеет уступительнопротивительное значение
   Харах уута тохтубутун иһин, Турар оту тосту түспэт. Эллэй
   Ону билигин кэмсиммитим, илиибин-атахпын кыраммытым иһин, аны кэлэн Аанчыгым мин үөрбүтүм иһин, күлбэт, кыыһырбытым иһин, саҥарбат, тылбын истэрэ биллибэт. Суорун Омоллоон
   Үөрбүтүн иһин, күлбэт, кыыһырбытын иһин саҥарбат, тиэтэйбитин иһин, сүүрбэт ааттаах нэс киһи. М. Доҕордуурап
   △ Үксүн ама, да, төһө да, хайдах да диэн курдук эбиискэлэри, сыһыан холбоһуктары кытта туттуллар. ☉ Часто употребляется с модальными словами, частицами типа ама, да, төһө да, хайдах да
   Учуутал тойон, эн уордьаны да ылбытыҥ иһин, аанньа ахтар үһүө. Н. Неустроев
   Ама мин бу түҥнэстибитим иһин, син дьахтар курдук этим буолбаат! А. Сыромятникова
   Маша үөрэҕэ төһө да кыратын иһин, Ламма нууччаларын кытта бииргэ орооһон үөскээбит буолан, нууччалыы балай да үчүгэйдик билэр. М. Доҕордуурап
   Хайдах да ытаабыт иһин, Хантан кэлэн харах уута халбаһы буолуой?! Т. Сметанин
10. Усулуобунай-утарар сыһыаны көрдөрөн, салаа этии хайааһына оҥоһуллуоҕун, тутаах этии ис хоһооно мэһэйдиир усулуобуйа буоларын көрдөрөргө туттуллар (кэлэр кэмнээх аат туохт. салайар). ☉ Выражая условно-противительные отношения, указывает, что возможному совершению действия, выражаемого сказуемым придаточного предложения, препятствует, мешает то, о чем говорится в главном предложении (чтобы - управляет прич. буд
    вр.). Бэйэбэр ымсыырыахтарын иһин, эмиэ да үөрэҕим суох, дьүһүммүнэн да соччо кыраһыабай курдук аахпаттара буолуо. П. Ойуунускай
    Доҕоор, эн көрсүөххүн баҕарбытыҥ иһин, ол киһи эйигин көрсүөн баҕарбат ээ. Софр. Данилов
    Үчүгэй үлэлээх тырахтарыыһы бириэмийэлиэҥ иһин, онуоха үбүҥ суох. П. Егоров
11. Төрүөттээх содул сыһыанын көрдөрөн, тутаах этиигэ этиллибит салаа этиигэ бэриллэр санааҕа төрүөт, содул курдук ананан буолбутун көрдөрөр (үксүгэр хомойуох иһин, сөҕүөх иһин курдук сыһыан холбоһуктар суолталарыгар чугас сыһыан дэгэттэнэр; кэлэр кэмнээх аат туохт. салайар). ☉ Употребляется для присоединения придаточных причины или следствия к главному предложению (часто имеет модальный оттенок знач., близкий к семантике модальных сочет. хомойуох иһин, сөҕүөх иһин; управляет прич. буд
    вр.). Күлүүгэ барыан иһин, алҕас саҥаран кэбистэ.  Болугур оҕонньор дьиктиргиэн иһин, дьоно түүнү быһа соторусотору оһохторугар маһы симэн оттоллор. Н. Якутскай
    Бу айылаах буолуом иһин, атым сүтэн хаалбыт этэ. Эрилик Эристиин
    Ситэ дьулатыан иһин, ханна эрэ, кырдьык, массыына мэрилээмэхтээн баран, өрө куугунаансурулаан ааста. Н. Заболоцкай
    тюрк. үчүн, ичин