эрий I диэнтэн хай
аата. Хайа да үлэҕэ …… уһун эрийсии, күһэйсии эрэ кэнниттэн үлэлиирэ. С. Федотов
Тугут үөрэ быстан бараары гынар, ол эрийсиитигэр күн хаһан киирбитин өйдөөмүнэ да хаалаҕын. ИИА КК
Тыраахтары куоттарымаары сүүрүү-көтүү, ыарахан бугуллары кытта эрийсии. Күрүлгэн

I
туохт.
1. Илиигинэн тугу эмэ эргит, эргитэн хамсат. ☉ Поворачивать руками что-л., вращать, вертеть, крутить
Күлүүһүн тылын иккитэ эрийэн, аанын хатаабыта. В. Яковлев
Сүөдэр Сүөдэрэбис туруупканы ылан, нүөмэрдэри эрийэн сырылаппахтаата. П. Аввакумов
Үлэһиттэр кырааны эрийдэллэр эрэ, хоруудаларга көөнньөрбө эбэтэр уу курулуу түһэр. ПДН ТБКЭ
Эдэрчи киһи массыына уруулун барбах эрийэн салайа олорор. «ХС»
2. Туох эмэ тэрил тутааҕын эргитэн үлэлэт (хол., үүт сүүрт, эти бытарыт). ☉ Приводить какое-л. устройство в действие вращением чего-л. (напр., перегонять молоко через сепаратор, пропускать мясо через мясорубку). Сэппэрээтэри эрий
□ Асчыт дьахтар үүт эрийэр, сүөгэйин арыылаан баран кыынньарар. С. Маисов
Эһэ этин эриэппэ луугу кытта эт кырбыыр массыынанан эрийэбит, тумалыыбыт уонна булкуйабыт. БББ
3. Тугу эмэ (хол., буолтаны, биинтиги) чиҥэтэ эргитэн туохха эмэ киллэр, олорт. ☉ Закручивать, завинчивать (напр., болт, винтик)
Массыына чаастарын чинчийэн, Хамсаабыт биинтэни эрийэр. Эрилик Эристиин
Түөрт муннуктуу төбөлөөх анал күлүүһүнэн эрэдэһини эрийэн кытаатыннараллар. ПАЕ ЭАБ
Суруугу эрийэргэ аналлаах мас бүөлэр сахсайан хаалан, истиэнэттэн түһэн хаалааччылар. ДьХ
4. Тугу эмэ тула эргитэн сөрөө, суулуу тут, баан. ☉ Обматывать, обвязывать, обвивать что-л. чем-л.
Сотору кумааҕынан эрийэн куруускаҕа олорпут чүмэчитин төрдүгэһэ умайан күлүбүрээн барар. Суорун Омоллоон
Сототун тула чартаата уонна өрбөҕүнэн ыга баҕайы эрийэн кэбистэ. Л. Попов
Айанньыт …… утуйар таҥаһын түппээккэ эрийэн атын самыытыгар төргүүлэммит. Эрилик Эристиин
Зина аны бэргэһэтин кэтэрдэн баран, сирэйин саалынан тууна эрийбитэ. Ойуку
5. Ким эмэ илиитин биитэр атаҕын араастаан мускуй, эргит. ☉ Выкручивать, выворачивать что-л. (напр., чьи-л. руки или ноги)
Атаҕынан уол атаҕын эрийэн, тиэрэ мэтэрийэн кэннин диэки бырахта. Н. Босиков
Аны илиититтэн уонна атаҕыттан эрийэн, өттүктүү түһэрэн эрэр. «ХС»
6. Араастаан эргитэ хамсат, ытый (хол., буурҕаны этэргэ). ☉ Приводить в круговое движение, задувать, кружить, вертеть (напр., о пурге)
Маһы оҕус кутуругун курдук чороччу эрийэр силлиэ түһэр. Суорун Омоллоон
Таһырдьа таҕыстахха тыал сипсийэр, киһи сирэйин-хараҕын көрдөрбөт, кумахтаах хаарынан эрийэр. С. Васильев
Сааскы халаан уута …… уу отун төрдүнэн эрийэн, ытыйан күөл кытыытын мууһун көҥү дьөлөр. С. Маисов
7. кэпс. Кимиэхэ эмэ төлөпүөннээ, төлөпүөнүнэн кэпсэт. ☉ Звонить кому-л., разговаривать по телефону
Иван Алексеевич пуорду кытта кэпсэтээри эрийэ сатаан кэбиһэр, ким даҕаны эппиэттээбэт. Н. Якутскай
Миэхэ мээнэ сыбыытаама, наадыйдаххына дьиэбэр эрийэр буолаар. В. Титов
Суотабай төлөпүөн тэнийэн, хас санаатаҕын ахсын эрийэн бэрэбиэркэлиирэ. ТТК
♦ Кутуругун эрийэн биэр көр кутурук
Тугу баҕарар оҥоруҥ, кутуруктарын эрийэн биэриҥ, арай сир баайыгар эрэ чугаһаамаҥ. «Сахаада»
Сүрэҕин эрийэр көр сүрэх I. Сугун абаҕата куһаҕан, киһи сүрэҕин эрийэр сыттаах. МАА ССЭҮү
Мүөттээх салгын сыта киһи сүрэҕин эрийэр. «ХС»
◊ Хоолдьугун эрий көр хоолдьук
Биһиги кинини, …… аны биирдэ хармааннаатаҕына хоолдьугун эрийиэх буолан сэрэппиппит. Д. Таас. Эрийэ охсуу иис. — ойуу-дьарҕаа сиигэ: чугас-чугас эрийэ тардан биэтилэлии ылыы. ☉ Вид декоративного шва: петельный шов с частыми воздушными петлями. Саха таҥаһын ойуулаан киэргэтэргэ эрийэ охсуу сииги үгүстүк тутталлар. Эрийэ (эриллэ) хат — этэ-сиинэ суох, хаппыт-куурбут, хатыҥыр буол. ☉ Быть очень худым, тощим, сухощавым
Попов эриллэ хаппыт, кыыкынас куоластаах, быыкайкаан киһи. Далан
Кинилэртэн нагааннаахтара эрийэ хаппыт хатыҥыр киһи. И. Никифоров
Уйбаан хатыҥыра, хачаайыта, эрийэ хаппыта ханна бараахтыай. С. Федотов
ср. др.-тюрк. егир ‘прясть, сучить’, тув. ээрер ‘вить; крутить’, монг. эрэх ‘закручивать’
II
туохт.
1. Киһини тугунан эмэ арахпакка олуй-моһуй (хол., ыйыталас биитэр көрдөс). ☉ Дотошно, придирчиво расспрашивать кого-л., выпытывать; настойчиво просить кого-л. о чём-л.
Сэргэчээни, кини ханна баарын эн билэриҥ буолуо диэн, элбэхтик эрийбиттэрэ. Болот Боотур
Уолаттар миигин үчүгэй аҕайдык эрийэн, төрөөбүппүн кэмсинэр курдук гына эттилэр-тыыннылар. Р. Кулаковскай
Кыыс: «Сахаарканы дыбарыаска аҕалтар», — диэн аҕатын эрий да эрий буолар. И. Бочкарёв
2. Туох эмэ дьыалаҕа түбэһиннэр, буруйга тэп. ☉ Впутывать, вмешивать кого-л. во что-л. (напр., в какое-л. дело)
«Хата, ити атынан сылтаан Ураҕаһы [киһи аата] дьыалаҕа эрийиллиэ», — дии саныы-саныы тахсан барда. Күндэ
Куһаҕан дьон сөрөөһүннэригэр эрийэннэр, дьэ, бэркэ да моорук буоллум. П. Ойуунускай
Сайылыгар көһүөн иннинэ иэһинэн эрийэн, эн хара көлөһүҥҥүн иҥэринэр сүбэтин булла ини. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Киһи өйүн-санаатын ытый, арахпакка эрэйдээ. ☉ Причинять кому-л. душевные страдания, мучить кого-л.
Ол эрээри туох эрэ хом санаа кини дууһатын эрийэр. Амма Аччыгыйа
Настааны араас итинник санаалар эрийэллэр. С. Федотов
Төрөөбүт норуотум барахсан Аламай күн тэҥэ амарах, Эгэлгэ эрэй-муҥ эрийэн Ийэлии иһирэх дууһалаах. Айталын
4. көсп., кэпс. Ким эмэ эйиэхэ ылларарын, чугаһыырын курдук эйэргэһэ, оонньоһо сатаа. ☉ Завлечь кого-л., влюбить в себя, вскружить голову кому-л. «Катя, — диэтэ наҕыл куолаһынан, — биир эмэ уолла эрийээр эрэ». М. Попов
Уол улахан дуоһунастаах, саастаах кыыһы Ираиданы, бэйэтэ этэринии, эрийэн ылбыта. Т. Находкина. Олох сүрэҕин, дууһатын барытын, эриэн үөн курдук, ити кыыс эрийэн, хам ылан бүппүт. Сэмсэ

туохт.
1.
эрий I диэн курдук. Биир кэм хаар өрүкүйэр, тибии тибэн эрийэр-буруйар. Н. Якутскай
2. Көнө буолбакка, эрийэ-буруйа буол, эрийэ бар. ☉ Быть волнистым, извилистым, изгибистым
Өлөөн өрүс ононманан эрийэн-буруйан, хайалары быыстарынан өҕүллэҥнии субуллар. ВВ ЫСЫ
Алаһыай …… онон-манан араастаан эрийэн-буруйан, сүүһүнэн сээннэри бэйэтигэр тиһэр. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ судургуну араастаан уларыт, уустугурт. ☉ Усложнять что-л.; запутывать кого-л.
Эгэлгэ санаалаах Эрийэн-буруйан, Эриэккэстээн, эгэлгэлээн Тэрийэр да буолар эбит! С. Зверев
Абаҕыыныскай …… нуучча бэйээттэрин эрийэн-буруйан суруйар араас пуормаларын туттара. Софр. Данилов
Маастардар араастаан киирэн-тахсан, эрийэн-буруйан, …… ардыгар сыыһа-халты үктэтэн, сүүйэр балаһыанньаланаллар. «Кыым»

туохт., кэпс. Кими эмэ тугунан эмэ кыһарый, араастаан олуй-моһуй. ☉ Вынуждать кого-л. делать что-л., принуждать кого-л. к чему-л.
Биһиги кинини эрдэттэн эрийэн-моһуйан, ыраах айаҥҥа сырытыннарар санаалаахпыт. Н. Лугинов
Бэркэ эрийэнмоһуйан ыйыталастахха, аатыгар эрэ хардарар. «ХС»
Айаан эрийэн-моһуйан эппит тыллара киниэхэ тугу эрэ күөдьүтэллэр. «Чолбон»

туохт.
1. Араастаан эрийэ хамсат, эриллэҥнэт. ☉ Крутить, вертеть что-л. (напр., о сильном ветре)
Сүөдэр аргыһа ыксыыр, …… сонун оноотун алын бүүрүгүн эрийэр-мускуйар, тэпсэҥниир. Н. Якутскай
Силлиэ иһиирэ-иһиирэ …… иинэҕэс бэстэри уонна бэрдьигэстэри арааһынайдаан сахсыйар, эрийэр-мускуйар. И. Никифоров
Киллэм кырдалга талах маһы эрийэ-мускуйа күүстээх тыал куһуура ыйылыыр. «ХС»
2. көсп., кэпс. Туох эрэ дьыаланы соруйан муннар, араастаан бутуй. ☉ Вносить путаницу в какое-л. дело
Эн киниттэн дакаастабыллары модьуй, эрий-мускуй, оччоҕо иккиттэн биирин чуолкайдыаҥ. Р. Баҕатаайыскай
Хайдах да эрий-мускуй, эмиэ да быһаччы буруйа суохха дылыгын, эмиэ да ончу ыраас буолбатаххын. Н. Лугинов
Аны дьиэбэр кэлэн эрийэн-мускуйан бардылар. Хомус Уйбаан
3. көсп. Кими эмэ улахан кыһарҕаҥҥа киллэр, араастаан кыһарый (хол., олоҕу этэргэ). ☉ Подвергать различным испытаниям кого-л. (напр., о жизни)
Оо, олох киһи муҥнааҕы эҥинэ-эгэлгэлээн эрэйдээн, эрийэн-мускуйан уустук да буоллаҕыҥ. С. Маисов
Итинник эдэр дьону олох эрийэн-мускуйан хаһан эмэ син үөрэтиэ. ФВН ТС
Вера Михайловна бэйэтин олох эрийбит-мускуйбут, харыстаабатах киһитэ. ПНИ АДХ
△ Санааҕа-онооҕо тэп, дууһаны эрэйдээ. ☉ Стать душевной мукой, мучить кого-л. чем-л. (о проблеме)
Биир боппуруос олус эрийэрэ-мускуйара, түүн-күнүс даҕаны өйүттэн-санаатыттан арахпат этэ. ПДИ КК
4. көсп., кэпс. Араастаан уларыт, уларытан тутун (хол., тылы). ☉ Перебирать, отбирать, сортировать (напр., слова)
Кини саха лоп-бааччы, чуолкай тылын араастаан мунньараҥнатан, эрийэн-мускуйан саҥарыахтаах. Амма Аччыгыйа
Саха тылын олох саҥа ирдэбиллэригэр түбэһиннэрэн, эрийэн-мускуйан туттар тоҕо табыллыа суоҕай? «Кыым»
Сэргэй Баһылайап тылы-өһү эрийэн-мускуйан туттуута …… өргө дылы уос номоҕо буолбута. П. Тобуруокап

1) крутить, вертеть; закручивать, завинчивать; гайканы эрий = закрутить гайку; булгу эрий = открутить, свернуть (напр. кран, голову курице); 2) обвивать, обматывать, наматывать; быаны маска эрий = намотать верёвку на палку; быанан эрий = обмотать что-л. ремнём; 3) перен. мучить; кыһалҕа эрийбитэ его мучила нужда; 4) перен. впутывать, вмешивать кого-л. (напр. в какое-л. дело).

v. to twist, turn; эрилин= v. to twist, turn, be twisted, turned