аат. Архитектураҕа идэтийбит киһи. ☉ Архитектор
Архитектор саҥа тутуу дьүһүнүн тутуллуон иннинэ эрэ буолбакка, оннооҕор эскииһин уруһуйа оҥоһуллуон иннинэ өйүгэр көрөр. ДИМ
Куһаҕан архитектор буорту гыммыт дьиэтин акылаатын көтүрэн көннөрүөххэ сөп. Софр. Данилов
Онтукалара [Тылгыновтар күтүөттэрэ] чахчы да ааттааҕын аанньа, кырдьык, балачча биллэр бөдөҥ архитектор. Н. Лугинов

туохт. Тугу эмэ уустук оҥор, күчүмэҕэй, судургута суох гын; кыһанан, үчүгэйдик, ураннык оҥор. ☉ Выполнить какую-л. ручную работу старательно, красиво, усложняя её деталями
Дьөгүөрдээн кэргэнэ — саҥаһыҥ, Утуйбат, иистэнэ олорор, — Бэлэххэ туттарар таҥаһын Уустуктаан, кыһанан оҥорор. Күннүк Уурастыырап
[Мусуойга] худуоһунньуктар сүүһүнэн хартыыналара, эскиистэрэ, скульптуралара уонна мааман муоһунан уустуктаан оҥорбут үлэлэрэ бааллар. ИОВ ЯК
Бары көтөр кынаттаахтар, Кырдьык, өйдөөх бадахтаахтар... Онтон-мантан буланнар, Оту, түүнү мунньаллар, Уонна олус уустуктааннар, Уйа бэрдин тутталлар. «ХС»

аат.
1. Киһи атаҕын бэрбээкэйиттэн тобугар, оттон сүөһүгэ, кыылга кэлин атаҕын такымыттан уллугар диэритэ. ☉ Голень (человека, животных)
Маайа сототун от хадьымала хайыта кэйэн, атаҕа хаанынан устара. Н. Якутскай
Тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу өрө мэҥийэн кэлээт, …… тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
[Турахин] үрдүк остоох саппыкытын иһигэр илиитин уган сототун тарбанна. Эрилик Эристиин
2. Атах таҥаһын оһо, киһи сототун сабар өттө. ☉ Часть сапога, охватывающая голень, голенище
Кууһума сототуттан быһаҕын сулбу таһыйан ылла. Н. Павлов
Коля …… синньигэс сотолоох этэрбэһигэр сыстыбыт бадарааны бэркэ кичэйэн ыраастыыра. «ББ»
△ Ыстаан, бүрүүкэ киһи атаҕын сабар өттө. ☉ Часть штанов, брюк, покрывающая одну ногу, штанина
Кини …… даба баккытын сотолорун түһэринэ-түһэринэ: «Дьэ, доҕоор, бу хайаларын оҕото кэлэн олороҕунуй?» — диэн ыйытар. Н. Якутскай
Оҕонньор ыстаанын сототун тиэрэн баран, адаархай тымырдаах хатыҥыр баҕайы сототун күн уотугар ититэ олороро. К. Симонов (тылб.)
Ыстааннарын сототун өрө ньыппарынан баран, балайда хаар устун сырсыакаласпыттара. К. Турсункулов (тылб.)
3. көсп. Уһун көнө быһыылаах предмет умнаһа, сүрүн өттө. ☉ Основная часть какого-л. предмета, имеющего форму прямой трубы, стержня. Бөппүрүөскэ сотото. Испиискэ маһын сотото
□ Биир испиискэ сототуттан Умайар сүүс балаҕан. И. Гоголев
Дурда иһэтаһа бөппүрүөскэ тобоҕунан …… ыскайдаммыт. Умайбатах да сотолор бааллар. Р. Кулаковскай
△ Үүнэн турар көнө мас, от үүнээйи аллараа лабаата суох, ыраас умнаһа. ☉ Нижняя, лишённая ветвей часть ствола дерева, стебля цветка
[Алаарап] тэтиҥ маҥан, чоруун сототугар сүүһүн сыһыарда. Л. Попов
Уус Мандар кыдаматын өрө тутан, уҥуохтаах от сототун туора ытыран күүтэн турар буолар. И. Гоголев
Сааскы ньургуһуннар күөх түүлээх сотолоро дуоҕаһан, араҕас, үрүҥ сибэккилэрин күн диэки нуоҕаччы ууммутунан, тыалга хамсыы турдулар. П. Филиппов
Хатыҥ мастар үрүҥ сотолоро үчүгэйдик көстөллөр. Г. Угаров
♦ Бурҕалдьы сото көр бурҕалдьы
Буор сирэй! Бурҕалдьы сото, Тоҕо Буордаах сирэйгин кистээтиҥ?! Суорун Омоллоон
Бу буор маҥалай, Бурҕалдьы сото, Босхоҥноон сытан, Босхону аһаан, Буоратта буолбаат? Эллэй. Сото таһа кэпс. — тугум да табыллыбат, эрэйдээхкыһалҕалаах өттө буолан иһэр диэн муҥатыйыы. ☉ Сетование на то, что преследуют одни неудачи, страдания, жизненные невзгоды
«Туох иһин бу күн сиригэр сүөдэҥнээн… Барыта сото таһа» диэн ааспат-арахпат муҥнаах санаа эрийэр. Н. Лугинов
Урут син орто сааһыкка киирсэрэ да, быйыл киниэхэ тоҕо эрэ барыта сото таһа буолан биэрдэ. В. Яковлев. Миэнэ миэнин курдук, сото таһа буолан истэҕэ. Эмиэ тоҕо даҕаны урукку өттүгэр хаста да сууттаммыт хаайыылаахха кэргэн тахсыбытым буолла… «ХС»
Сототунан оонньуур көр оонньоо. Ойуурдаах куобах кэтэҕинэн оонньуур, дьонноох киһи сототунан оонньуур (өс хоһ.). Кууһума оҕонньор кылаатын сиэн баран сототунан оонньуу сылдьар дииллэрэ биэс тарбах курдук биллэр. А. Софронов
◊ Сото бөтөҕөтө көр бөтөҕө I
Уллуҥахтара суол чигдитигэр лаппа тирэнэр буоллулар, сототун бөтөҕөлөрө күүрдүлэр. Амма Аччыгыйа
[Тыаҕа] сылайаҕын, ньилбэктэриҥ быһытталлар, сотоҥ бөтөҕөтө ыалдьар, атахтарыҥ ыарыыллар. Я. Семёнов. Сото кэбис — 1) олорон эрэн биир атаххын биир атаҕыҥ үөһэ уурун. ☉ Положить ногу на ногу (поза непринуждённости или важничанья)
Дыргыччы өтүүктээх бүрүүкэлээх атаҕын үрдүктүк сото кэбиһэн, оргууй биэтэҥнэтэ олордо. Н. Лугинов
[Кэтит Кэтириинэ:] Ити бурдугу тарпакка тоҕо сото кэбиһэн дьоһумсуйан олороҕун? Н. Түгүнүүрэп
[Артур] хара лаахтаах бачыыҥкалаах атаҕын сото кэбиһэн, киэмсийэрдии туттан олорор. В. Протодьяконов; 2) туран эрэн биир атаххын инниҥ диэки босхо үктэн. ☉ Стоя, выставить одну ногу вперёд
Вася ойон туран, аҥаар атаҕын сото кэбиһэн, өлүөр илиитинэн сүрэҕин баттанан, дириҥник сүгүрүйэн нусхайда. Амма Аччыгыйа
Юрий Семёнович сис туттан, сото кэбиһэн туран …… бырайыак макыатын, эскиистэри сирийэн көрдө. Н. Лугинов
[Кулун Куллустуур] Тойоттор иннилэригэр Сото кэбиһэн Дуоҕаллан турунан кэбистэ. ТТИГ КХКК. Сото уҥуоҕа — киһи атаҕын бэрбээкэйиттэн тобугар, оттон сүөһүгэ, кыылга кэлин атаҕын такымыттан уллугар диэри уһун уҥуоҕа. ☉ Большая берцовая кость у человека, животных
Сордооххо сото уҥуоҕа баҕалааҕар дылы (өс хоһ.). Бадаҥ Турахин, туруйа сототун уҥуоҕа умнастаах муос хамсатыгар сэбирдэх табаҕы толору уурунан баран, …… кэпсээн барда. Эрилик Эристиин. Сото хоҥоруута — киһи сототун уҥуоҕун илин кырыыта. ☉ Передняя часть большой берцовой кости человека.
ср. др.-тюрк. йода, тюрк. йода, чода, дьодо ‘голень’

туохт.
1. Кумааҕыга эбэтэр атын туохха эмэ ханнык эмэ бэлиэлэри (буукубалары, сыыппаралары о. д. а.) оҥор. ☉ Изображать на бумаге или ином материале какие-л. знаки (буквы, цифры и т. п.), писать
Кууһума ликпууҥҥа үөрэнэн, сахалыы ааҕар, суруйар, сыыппараны билэр этэ. А. Софронов
Суруйан бадаалата олорор харандааһын талыр гына бырахта. Амма Аччыгыйа
Туох да оппот буоллаҕына — Нуул диэни суруйабыт. Күннүк Уурастыырап
2. Суругунан туох эмэ тиэкиһи оҥор, кумааҕыга түһэр. ☉ Составлять какой-л. письменный текст
Аҕаҕар сурукта суруйаар эрэ. Күндэ
Маасаа, тукаам, ыл кинээскэ бырысыанньабын суруйан кулу. М. Доҕордуурап
[Казаков:] Мэ, хата бу кумааҕыга бачча көмүһү ыллым диэн араспыыската суруй. С. Ефремов
3. Суругунан эбэтэр бэчээтинэн тугу эмэ биллэр, иһитиннэр (үһүс сирэйгэ тут-лар). ☉ Сообщать о чём-л. письменно (употр. в 3-м л.)
[Ньукулай оҕонньор:] (уот иннигэр самыытын ититэ олорон, суругу көрөр). Тугу суруйар баҕайылара буолла? Күндэ
[Егор Егорович:] Чэ, аах эрэ, тугу суруйаллар эбит. С. Ефремов
Бастаан манна куорат онно да суоҕа, ол эрээри хаһыаттар бу сиргэ саҥа куорат тутуллуо диэн суруйаллара. И. Данилов
4. Тылынан айымньыта айан кумааҕыга түһэр. ☉ Сочинять, создавать какое-л. словесное произведение. Саха норуотун бастакы ырыаһыта-тойуксута Өксөкүлээх Өлөксөй …… «Өрүс бэлэхтэрэ» диэн поэма суруйбута. Суорун Омоллоон
Дьонугар-сэргэтигэр хайдахтаах истиҥ хоһооннору суруйбутун сөхтүм. С. Федотов
Сэрииттэн кэлэн баран элбэх уочаркалары суруйан хаһыакка, сурунаалга бэчээттэттэ. Т. Сметанин
△ Муусуканан айымньыта ай. ☉ Сочинять, создавать музыкальное произведение
[Таатта мэлэдьиистэрэ] үгүс саҥа мелодиялары суруйбуттара. АҮ
5. Кыраасканан ойуулаан ай, уруһуйдаа. ☉ Создавать произведение живописи
Оҥортообут эскиистэрбин туһанан, мин сэрии кэнниттэн «Сэбиэскэй бартыһааннар» диэн улахан хартыынаны суруйбутум. М. Ефимов
Оҕотун түөһүгэр хам кууһан Олорор эдэркээн ийэни Худуоһунньук имигэс киистэтэ Холуста ньууругар суруйбут. Эрчимэн
Мин худуоһунньук идэлээх эбитим буоллар, үчүгэй да хартыынаны суруйуохпун сөп эбит. «ХС»
6. Туох эмэ испииһэгэр киллэр, кимтуох эмэ ахсааныгар аах. ☉ Внести в какой-л. список, включить в состав когочего-л., записать
[Кириисэ:] Эһигини, бэйэбит дьоннорбут диэммит, ол бэйэбит тэрийэр холкуоспутугар суруйаары таарыйдыбыт. Күндэ
Көлө эттиири итиэннэ киһи биэрэри дьиэнэн сылдьан суруйарга уураахтаабыттар. И. Никифоров
[Вера:] Мин драматическай куруһуокка эйигин суруйуом. С. Ефремов
7. Кимиэхэ эмэ туох эмэ докумуонун толорон биэр. ☉ Выписать, оформить для кого-л. какой-л. документ
Суруйан биэрбит эмтэрэ үтүөрдэр чинчитэ суоҕа, ыарыытын тииһигин мүлүрүтэрэ эрэ. Софр. Данилов
[Солко:] Бэрэссэдээтэл харчыны, бородууктаны абаанса быһыытынан суруйан биэрэр. С. Ефремов
8. Туох эмэ иэнигэр сурааһынна тарт, сурааһынна хааллар. ☉ Провести линию, черту на чём-л., по чему-л.
Кыһын тайҕа тыа быыһынан Туус маҥан тоҥуу хаары Мин сыарҕам ыллыгынан Мас тиэйэн суруйарым. П. Тобуруокап
Оҕонньор кыыныттан быһаҕын ылан хотуур тимирин устатын тухары суруйа тардар. Н. Якутскай
Сулустаах халлааны суруйан Сурулаан түстэ сындыыс. Баал Хабырыыс
◊ Хайа (хайыта) суруй — тугу эмэ көнө сурааһынынан икки аҥыы хайыт эбэтэр оннук көстөр гын. ☉ Разделить что-л., прочертив прямую линию
[Оҕонньор] түннүк тааһын ылан хайыта суруйаат, тус-туспа араартыыр. Н. Туобулаахап
Массыына уоттара хараҥаны хайыта суруйан бу харбыалаһан иһэллэр. «ХС»
Чуумпуран турар күөл ньуурун андаатар хайа суруйан ааста. Я. Козак (тылб.)
ср. бур. зураха ‘чертить’, монг. зурах ‘рисовать, чертить; бороздить; чиркать’, чув. сыр ‘писать, проводить линию’

I
аат. Дьахтар, үүтүнэн иитээччи тыһы харамайдар эмиийдэрин тумуга. ☉ Сосок (у женщин, самок млекопитающих)
Биир кытарах ынахтаахтара эмиийин чопчуларын үлүтэн, уолбута ыраатта. Н. Якутскай
Евгения эмиийдэрин чопчутун сууйда, оҕотун ылла. С. Дадаскинов
[Ыт оҕолоро] ийэлэрин эмиийин чопчутун уоппутунан, оттон сорохторо сири тиҥсириҥнэһэ, төттөрү-таары мучумааннаһа сылдьаллар. Р. Кулаковскай
♦ Сүрэҕим чопчута көр сүрэх
Ол эрээри соҕотох оҕолоох киһиэхэ сүрэҕин чопчута — кыысчаана буолара саамай сөптөөҕө. М. Попов
Миэхэ сүрэҕим чопчута Костигым сыысчаана олус күндү, кинини эрэ көрүөхпүн баҕарарым. «ХС»
ср. тюрк. топчы, бур. тобшо ‘пуговица’, монг. товч(ин) ‘пуговица; сосок; пуля’
II
аат. Саас күн уотуттан хаар ууллан таммалыы туран мууһуран тоҥмута. ☉ Обледеневшая при стоке в виде удлинённого конуса вода, сосулька
Муус устар кэрбэгэйдээтэ, буукка үрдүттэн чопчулар таҥнары унньулустулар. Н. Заболоцкай
Саас муусуката! Ол — муус ууллан, чопчу-чопчу буолан, көөрөттөн тохтор эбит. Н. Габышев
Көмүс чопчу кыаһаанынан Муус устарым уһунна. Таллан Бүрэ
◊ Муус чопчу — чопчу II диэн курдук
Дьиэлэр, ампаардар сарайдарыттан муус чопчулар хойдон, уһаан, соноотор-соноон, таҥнары мөлбөйөн киирэн испиттэрэ. Н. Заболоцкай
Күүлэ күн диэки өттүгэр уп-уһун муус чопчулар таҥнары ыйаммыттар. П. Аввакумов
Муус чопчута уһун буоллаҕына — саас уһуур. «ББ»
III
аат. Үксүгэр көмүстэн кутан оҥоһуллар кыра бөкүнүк киэргэл. ☉ Литая (в основном из золота, серебра) маленькая деталь для украшения в виде горошины
[Былыргы дьахтар таҥаһын симэҕэ] күөгү, чопчу, кымырдаҕас, тордуйа, тыҥырах диэн көмүс ойуулаах буолара. С. Боло. Арыылаах кымыһын чопчу көмүстээх чорооҥҥо толору кутан …… көрүстэ. С. Зверев
Алтан чопчулары, салбырҕастары ХVII — ХVIII үйэлэргэ …… киэҥник кута сылдьыбыттар. НБФ-МУу СОБ
ср. тюрк. топчы, топшу, бур. тобчи, томши, монг. томчи ‘пуговица’
IV
аат. Ата илик сибэкки. ☉ Почка цветка, бутон
Вишнёвай мас үнүгэстэрэ тыллыахча аҕай буолан, чопчулара кытарбыттар, сибэккилэнээри төбөлөрө туртайтаабыттар. Н. Якутскай
Саас, ньургуһун сибэккитэ өссө ситэ ата илигинэ, сибэкки чопчутун быһа тардан ылан, сибиэһэйдии дьарҕалаах сирдэригэр бааналлара. МАА ССЭҮү
Сибэкки тулата сибэкки чопчутун ис, кэбирэх чаастарын ардахтан, тымныыттан уонна күн сыралҕаныттан харыстыыр. КВА Б
V
аат. Чуораан көҥдөйүн иһинэн хамсаан, охсуллан тыас таһаарар тимир сүнньүөх. ☉ Металлический стержень, производящий звон ударами о стенки колокола или колокольчика, язык, язычок
Аны кинилэр билигин былаайаҕа суох дүҥүр, чопчута суох чуораан, тыла суох аарык буолбуттара. Далан
Графиня остуолга элэктэриичистибэ чуораан чопчутун баттаан кэбиһэр. Л. Толстой (тылб.)
VI
1. сыһ.
1. Хайдах баарынан, чуо; сөрү-сөпкө, сөп түбэһэр курдук. ☉ Точно, определённо (напр., знать)
Булт баар сирин биһиэхэ чопчу кэриэтэ ыйан биэрэрэ. И. Гоголев
Билигин субу саманнык ыарыылааххын диэн чопчу этэр күчүмэҕэй. Софр. Данилов
Костя онно тоҕо сэрэниэх тустааҕын кини бэйэтэ даҕаны чопчу билбэт. Н. Заболоцкай
Никон Алексеевич киһи санаатын көрбөккө да, истибэккэ да олорон, чопчу таайар этэ. ВНЕ НЭНь
2. Чуо-бааччы, оруобуна туһаайан. ☉ Прямо, прямиком, напрямик
Билбэт киһим миэхэ чопчу хааман кэлэн илиитин биэрбитэ. И. Гоголев
Хаартыскалар аннынааҕы суруктары ааҕан-ааҕан баран, эйигин чопчу ыйда. Софр. Данилов
Милииссийэ ханна баарын билэрэ, онон чопчу сүүрэн тиийбитэ. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Туохха эмэ сөптөөх, сөп түбэһэр. ☉ Чёткий, ясный, конкретный, точный
Аркадий [эскиистэри] бэрт өр дьиппинийэн олорон көрдө да, туох да диэн чопчу быһаарыыны биэриэн булбата. Н. Лугинов
Ханна баҕарар буоларын курдук, үлэҕэ чопчу былаанынан салайтарабыт. Дьону үөр. Олоххо бэйэҕэ чопчу сыалы туруорунуохха наада. ЭБЭДьА
◊ Чопчу түс — туох эмэ сымнаҕаска батары, тимирчи түс. ☉ Упасть, погрузившись во что-л. мягкое (напр., в снег)
Толомон халыҥ, сымнаҕас окко чопчу түһэн сытта. Софр. Данилов
Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, Сапсынан, лыах ойуутун түһэрэрбит. Чэчир-76
Сылайбыт, быстыбыт табалар эрэйдээхтэр дириҥ сымнаҕас тоҥууга чопчу түһэн, бэйэ-бэйэлэригэр сыстыстылар. МС Т
ср. монг. тов ‘ясный, отчётливый’

I
аат.
1. зоол. Ыыраахтаах туйахтаах, кэбинэр, үүтүнэн иитиллээччи харамай. ☉ Олень (как представитель млекопитающих животных). Хотугу таба
□ Хотугу табалар, син эмиэ кураайы истиэптэр уонна кураайы куйаардар хамсыыр харамайдарын курдук, аһылык көрдөөн, киэҥ сирдэринэн сылдьалларыгар тиийэллэр. СМН АҮө
Таба — эгэлгэтэ суох кыыл, төгүрүк сылы быһа туундараҕа мэччийэн аһыыр. КЗА АҮө
2. Көп түүлээх, адаархай муостаах хотугу дьиэ сүөһүтэ. ☉ Домашний северный олень. Табаны сылгылаа. Таба сыарҕата. Табалары ыыталаа. Табаны миин
□ Сыарҕалаах табалар таһыгыраһан киирэн эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Ураһаттан соччо ырааҕа суох сиргэ биһиги табаларбыт аһыы сылдьаллара. Т. Сметанин
Өр да буолла мин таба Ньуоҕутун туппатаҕым. С. Данилов
3. кэпс. Бултанар дьиикэй кыыл. ☉ Дикий промысловый олень
Сыл сылыгар тэҥ буолбат. Арыт кэтээн муҥнанан баран, биир даҕаны табаны бултаабакка төннөллөрө. Н. Якутскай
◊ Буур таба — сиппит эбэтэр кырдьаҕас көлүллэр улахан атыыр эбэтэр аттаммыт таба. ☉ Старый, большой, обычно холощёный олень
Чэҥкээйини соспут буур таба бастаан барбыт. Амма Аччыгыйа. Дьиикэй таба — кыыл
1.
4 диэн курдук. Быйыл сайын Индигиир уонна Дьааҥы өрүстэр икки ардыларыгар халыҥ үөрдээх дьиикэй табалар бааллара билиннэ. «Кыым». Көтөл таба — айаҥҥа сиэтиигэ иһэр сыарҕалаах таба (үксүгэр хас да таба субуруччу сиэтиллэр). ☉ Олени, привязанные друг к другу и идущие за санями
Биэс уонча көтөл табанан уонна уучаҕынан …… айаннаатылар. Н. Габышев
Маҕаһыынтан аһыүөлү сыарҕа уйарынан хас эмэ көтөл табанан тиэйэн барар. Н. Босиков
Семён Семёнович …… сүгэн иһиэн ыарырҕаан, бэрдээнин көтөл табатын ындыытыгар ыга кэлгийбитэ. Н. Апросимов. Кыыл таба көр кыыл
1.
4 Оту-маһы, көлөлөрүн кытта, эбэтэр туундараҕа көрөр кыыл табаларын, бултуур кырсаларын кытта кэпсэтэр үгэстээхтэр. Н. Якутскай
Хоту дойду тыатын бу кырыыстаах үөннэрэ кыыл табалары, тайаҕы, бэл диэтэр эһэни кытта хааннарын уулаан өлөрбүт түбэлтэлэрин мин элбэхтик көрөр этим. Н. Заболоцкай
[Ичээнэп] Оннооҕор бугуһуйбут кыыл таба үөрүн туут хайыһарынан ситэрэ. А. Кривошапкин (тылб.). Соххор таба эргэр. — сүүрэн кэлэн уҥа атаххынан тирэнэн, биирдэ ыстанан икки атаххар тура түһүү (атах оонньуута). ☉ Подвижная игра-состязание северных якутов: участник с разбега отталкивается правой ногой, делает прыжок и приземляется на обе ноги, сдвигая их и стараясь удержать равновесие. Таба бараах көр бараах. Таба көһө — уон-уон икки биэрэстэлээх сир. ☉ Оленья миля, равная десяти-двенадцати вёрстам. Сир ырааҕын-чугаһын «ыт көһө», «таба көһө», «сатыы көс» диэн эмиэ кэмнииллэр
□ Ыт көһө таба көһүнээҕэр быдан ыраах. Н. Якутскай. Таба хомурдуос — кэрэ дьүһүннээх бөдөҥ, буортута суох хомурдуос бииһэ. ☉ Жук-олень
Биһиги дойдубутугар таба хомурдуос диэн бэртээхэй бөдөҥ, туох да буортута суох хомурдуос сэдэхсийдэ. ББЕ З. Таба чыычааҕа — көхсө күллүҥү күрэҥ, өрөҕөтө кыһыллыҥы үрүҥ өҥнөөх барабыай саҕа ырыа чыычаах. ☉ Каменка (певчая птичка). Суума таба (таба суумата) — суума II диэн курдук. ☉ Оленье стадо
Элбэх оҕо буолан эҥин араас өҥнөөх таастары таба суумата гынаары хомуйдубут. Н. Тарабукин (тылб.). Таҥара табата — 1) дьиикэй кыыл таба. ☉ Дикий олень
Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо балтыбын Таҥара табатын курдук Таҥыннаран намылытыҥ. П. Ойуунускай
Таҥара табатын курдук таҥнан-таҥнан бараннар, Улахан уулусса устун Ол дьүөгэлэр хаамсаллар. С. Данилов; 2) мараал, кулааһай былыргы аата. ☉ Старое название благородного оленя (изюбра, марала)
Тапталлаах туундарам дьапталҕа тааһыгар Таҥара табата муостарын аалбыта. Р. Баҕатаайыскай
ср. др.-тюрк. тевэ ‘верблюд’, нан. тоок ‘олень’, монг. токи ‘лось’
II
сыһ. Сыыспакка, бэргэнник. ☉ Метко, точно. Таба ыт. Таба бырах. Таба оҕус
△ Уот харахха, сөпкө, сөрүсөпкө. ☉ Верно, безошибочно, правильно
Мин этэр тылбын таллан таас оройгунан таба оройдоо эрэ! Ньургун Боотур
Учуутал киһи эн таба ааттаар. Оттон үөрэҕэ суох киһи алҕаһаатаҕым буолуо. Амма Аччыгыйа
Симон Романович, эн миигин таба таайа сыстыҥ. Н. Лугинов
◊ Таба көр — (кими, тугу эмэ) бэлиэтии көр, хараххар хатаа; болҕой. ☉ Замечать, примечать; принимать во внимание
Оҕонньор Микиитэни дьэ таба көрдө. Амма Аччыгыйа
Мин — сөмөлүөт түннүгүнэн маҥан массыынаны таба көрбүтүм. Далан
Киһи таба көрөр таҥаһа диэн субу баар. М. Попов. Таба көрбөт — килбигийэн, саатан, кыбыстан сирэйин-хараҕын кистиир, киһини утары көрбөт. ☉ Прятать лицо, глаза (от стыда, неловкости, стеснения)
Аадаҥ соргута самнан, дьон сирэйин таба көрбөт буолан, туох да саҥата-иҥэтэ суох атын сир диэки барда. Күннүк Уурастыырап
Дьон хараҕын таба көрбөт буолбут, ыардык күлүгүрбүт Баанча салҕалас илиитинэн мотуорун собуоттуу сатыыр. Л. Попов
Сиидэрэп киһини таба көрбөт, сирэйэхараҕа суула өспүт, дьиэтигэр киирэн хаҥас диэки олордо. Күндэ. Таба тут — 1) илиигинэн тутан ыл (туох эрэ сүгүн туттарбаты). ☉ Стараться ухватиться за что-л. (напр., за что-л. скользкое)
Оттон-мастан тутуһа сатыыбын да, таба тутар аат мэлигир. И. Сосин; 2) наадалаах, көрдүүр киһиҥ баарыгар түбэс. ☉ Застать на месте кого-л. нужного
Симон холкуос зоотехнигын, кэлэн иһэн, таба тутан көрсүбэтэҕэ, эр киһи буолуо дии санаабыта, онто дьахтар этэ. Л. Попов
Кырдьык да, куһаҕан, биир снайперы таба туппат диэн. Т. Сметанин; 3) тугу эмэ тобул, тобулан таһаар. ☉ Сообразить что-л., додуматься до чего-л.
Биир тылы таба туппакка Эппит-тириибит баранар. С. Данилов
Татаар тыллаах таба эппэтин (ньаҥсайбатын) көр татаар I. Татаар тыллаахха таба ньаҥсатыма! Өксөкүлээх Өлөксөй
Охтооохтон охтума, саалаахтан самныма! Уоттаах харахтаах утары көрбөтүн, татаар тыллаах таба эппэтин. Ньургун Боотур. Таба олорбот буол — субу-субу кэлбар, сүпсүлгэннээх, аймааһыннаах буол. ☉ соотв. не сидится на одном месте
Булумдьу улаатан баран, биир сиргэ таба олорбот буолбута. Л. Попов
Бу кыыс убайа кэлбититтэн ыла өйө-санаата уларыйда, дьиэтигэр таба олорбот буолан хаалла. А. Софронов
Аҕам буоллаҕына дьиэтигэр биирдэ да таба олорбот. С. Ефремов
Таба тайан көр тайан. Субу илииҥ иһигэр баар, кэбирэх да суолу таба тайанан булбакка, сыра бөҕө быстааччы. Күннүк Уурастыырап
Ол хара баҕаны таба тайаммыт киһи таптыыр аһын аһыан, талбыт таҥаһын таҥныан сөп. Хата оннук баҕа ылбычча көстүбэт үһү. Н. Павлов
Бэрт өр өрө-таҥнары мэскэйдэнэн, кураанах иһиттээх таҥкынаан бараммын, моонньоҕонноох сири киэһэлик таба тайанным. Сэмээр Баһылай. Таба тү- бэс — ким, туох эрэ баарыгар баар буол; кимиэхэ, туохха эрэ табыллан түбэс. ☉ Застать кого-что-л.; оказаться в нужном месте в нужный час, повезти кому-л. в чём-л.
Биир да булчут киниэхэ таба түбэспэтэҕэ. Суорун Омоллоон
Биһиги бу киэһэ ыстаансыйаҕа кэлэр-барар пуойаһы кэтэһиэх, онтон таба түбэһэн, баҕар, барсан хаалыахпыт. Эрилик Эристиин. Таба үктэн (үктээ) — атах иминэн тугу эмэ бул, туохха эрэ сөпкө түбэс; халтараантан эбэтэр олус долгуйууттан тирэҕэ суох буол (буолб. ф-ҕа); ахсымнаан биир сиргэ сүгүн турбат буол (ат, соноҕос туһунан — буолб. ф-ҕа). ☉ Нащупать ногами что-л. (вслепую), наткнуться на что-л.; еле стоять на ногах, не имея твёрдой опоры (напр., при гололёде или от сильного волнения, болезни — при отриц. ф.); не стоять спокойно на одном месте (о ретивой лошади — при отриц. ф.)
Кыһынын киһи таба үктэммэт халтараана. Н. Якутскай
[Сүөдэр] биир сиргэ таба үктэммэт буола салҕаластаан киирдэ. Амма Аччыгыйа
Силлибит уос суолу таба үктүүр-үктээбэт курдук тэлиэс-былаас хааман Сиидэрэптээх диэки баран истэ. Күндэ
Ол барахсан [соноҕос] көрөн-истэн тэрбэлдьитэн, биир сиргэ таба үктэммэккэ, өрө ходьоҥолоон ат ахан оҕото этэ. И. Федосеев
Хараҥаҕа ыллыгы таба үктэннибит. Н. Габышев. Таба хаамп — хаама сылдьан түбэһэ түс, булан ыл (үксүгэр дэҥҥэ, түбэлтэҕэ). ☉ Набрести, наткнуться на что-л., обнаружить кого-что-л. (обычно случайно, неожиданно)
Ойууру ортолоон, Куобах хороонун Таба хааман [булчут айа тарта]. А. Софронов
Тыа устун онно-манна сүүрэкэлээн оҕуспун көрдөөтүм да, таба хаампатым. Н. Неустроев
Тайҕа муҥура суох киэҥ, биһигини ким таба хаамыай? Амма Аччыгыйа
Таба харбаа (харбат) көр таба тут. [Манньыаттарым] түһэн истэхтэринэ харбыалаһан көрдүм да, биири даҕаны таба харбаабатым. П. Ойуунускай
Муҥнаан-муҥнаан дьэ таба харбаата, саһарчы буспут дьаабылыкалары быһыта тыыталаан аллара ыыталыыр. Эрилик Эристиин
Киэҥ сырыылаах тойооску буолуо, таба харбатыа суоҕа. В. Протодьяконов. Таба ыллар — таба тут диэн курдук. Муҥха хараҕа силиннэҕинэ, мунду да таба ылларбат
□ Уруһуйдар, эскиистэр аайы ханнык эрэ чуолкайа суох күлүгэ баар эрээри, дьиҥ көрүҥүн таба ылларбакка муҥнаабыт. Н. Лугинов
Быйылгы үрүҥ хаар үрдүгэр таба ылларыа суох этибит. Эрилик Эристиин. Таба этит — ким эмэ ис санаатын, баҕатын сөпкө таай, сөпкө өйдөө (ону бэйэтигэр эт, биллэр). ☉ Верно угадать, определить чьё-л. сокровенное желание, намерение, попасть в точку (сказать об этом или дать знать)
Устин Устинович, таба этитэн, күлбүтэ, бэл, куолаһа сымнаабыта. Р. Баҕатаайыскай
Доропуун оҕонньор, итиннэ үөһүн таба этитэн, саҥата суох мичик гынан аһарда. Н. Заболоцкай
◊ Таба суруйуу — литературнай тыл нуорматын тутуһан суруйуу, арпагыраапыйа. ☉ Правописание, орфография
Таба суруйууга үөрэтиини кытта тылы сайыннарыы үлэлэрин дьүөрэлиир ордук табыгастаах. ПНЕ СТ. Таба тирэн — биир сиргэ тирэхтээхтик үктэнэн тур (үксүгэр халтархайга, ньылбырхайга — буолб. ф-ҕа, мэлдьэх. этиилэргэ тутлар). ☉ Крепко, твёрдо стоять на ногах, иметь надёжную опору, устоять на чём-л. скользком (обычно употр. в отриц. ф., отриц. оборотах)
Тэбээри, охсоору гыммытым, муус чэҥҥэ таба тирэммэккэ, тас иэмминэн лас гына тиэрэ таһылла түстүм. П. Ойуунускай
Биир сиргэ таба тирэнэн туруо суох буолан, уоту тула эргийбэхтии сылдьыбыт. Амма Аччыгыйа