туохт.
1. Кумааҕыга эбэтэр атын туохха эмэ ханнык эмэ бэлиэлэри (буукубалары, сыыппаралары о. д. а.) оҥор. ☉ Изображать на бумаге или ином материале какие-л. знаки (буквы, цифры и т. п.), писать
Кууһума ликпууҥҥа үөрэнэн, сахалыы ааҕар, суруйар, сыыппараны билэр этэ. А. Софронов
Суруйан бадаалата олорор харандааһын талыр гына бырахта. Амма Аччыгыйа
Туох да оппот буоллаҕына — Нуул диэни суруйабыт. Күннүк Уурастыырап
2. Суругунан туох эмэ тиэкиһи оҥор, кумааҕыга түһэр. ☉ Составлять какой-л. письменный текст
Аҕаҕар сурукта суруйаар эрэ. Күндэ
Маасаа, тукаам, ыл кинээскэ бырысыанньабын суруйан кулу. М. Доҕордуурап
[Казаков:] Мэ, хата бу кумааҕыга бачча көмүһү ыллым диэн араспыыската суруй. С. Ефремов
3. Суругунан эбэтэр бэчээтинэн тугу эмэ биллэр, иһитиннэр (үһүс сирэйгэ тут-лар). ☉ Сообщать о чём-л. письменно (употр. в 3-м л.)
[Ньукулай оҕонньор:] (уот иннигэр самыытын ититэ олорон, суругу көрөр). Тугу суруйар баҕайылара буолла? Күндэ
[Егор Егорович:] Чэ, аах эрэ, тугу суруйаллар эбит. С. Ефремов
Бастаан манна куорат онно да суоҕа, ол эрээри хаһыаттар бу сиргэ саҥа куорат тутуллуо диэн суруйаллара. И. Данилов
4. Тылынан айымньыта айан кумааҕыга түһэр. ☉ Сочинять, создавать какое-л. словесное произведение. Саха норуотун бастакы ырыаһыта-тойуксута Өксөкүлээх Өлөксөй …… «Өрүс бэлэхтэрэ» диэн поэма суруйбута. Суорун Омоллоон
Дьонугар-сэргэтигэр хайдахтаах истиҥ хоһооннору суруйбутун сөхтүм. С. Федотов
Сэрииттэн кэлэн баран элбэх уочаркалары суруйан хаһыакка, сурунаалга бэчээттэттэ. Т. Сметанин
△ Муусуканан айымньыта ай. ☉ Сочинять, создавать музыкальное произведение
[Таатта мэлэдьиистэрэ] үгүс саҥа мелодиялары суруйбуттара. АҮ
5. Кыраасканан ойуулаан ай, уруһуйдаа. ☉ Создавать произведение живописи
Оҥортообут эскиистэрбин туһанан, мин сэрии кэнниттэн «Сэбиэскэй бартыһааннар» диэн улахан хартыынаны суруйбутум. М. Ефимов
Оҕотун түөһүгэр хам кууһан Олорор эдэркээн ийэни Худуоһунньук имигэс киистэтэ Холуста ньууругар суруйбут. Эрчимэн
Мин худуоһунньук идэлээх эбитим буоллар, үчүгэй да хартыынаны суруйуохпун сөп эбит. «ХС»
6. Туох эмэ испииһэгэр киллэр, кимтуох эмэ ахсааныгар аах. ☉ Внести в какой-л. список, включить в состав когочего-л., записать
[Кириисэ:] Эһигини, бэйэбит дьоннорбут диэммит, ол бэйэбит тэрийэр холкуоспутугар суруйаары таарыйдыбыт. Күндэ
Көлө эттиири итиэннэ киһи биэрэри дьиэнэн сылдьан суруйарга уураахтаабыттар. И. Никифоров
[Вера:] Мин драматическай куруһуокка эйигин суруйуом. С. Ефремов
7. Кимиэхэ эмэ туох эмэ докумуонун толорон биэр. ☉ Выписать, оформить для кого-л. какой-л. документ
Суруйан биэрбит эмтэрэ үтүөрдэр чинчитэ суоҕа, ыарыытын тииһигин мүлүрүтэрэ эрэ. Софр. Данилов
[Солко:] Бэрэссэдээтэл харчыны, бородууктаны абаанса быһыытынан суруйан биэрэр. С. Ефремов
8. Туох эмэ иэнигэр сурааһынна тарт, сурааһынна хааллар. ☉ Провести линию, черту на чём-л., по чему-л.
Кыһын тайҕа тыа быыһынан Туус маҥан тоҥуу хаары Мин сыарҕам ыллыгынан Мас тиэйэн суруйарым. П. Тобуруокап
Оҕонньор кыыныттан быһаҕын ылан хотуур тимирин устатын тухары суруйа тардар. Н. Якутскай
Сулустаах халлааны суруйан Сурулаан түстэ сындыыс. Баал Хабырыыс
◊ Хайа (хайыта) суруй — тугу эмэ көнө сурааһынынан икки аҥыы хайыт эбэтэр оннук көстөр гын. ☉ Разделить что-л., прочертив прямую линию
[Оҕонньор] түннүк тааһын ылан хайыта суруйаат, тус-туспа араартыыр. Н. Туобулаахап
Массыына уоттара хараҥаны хайыта суруйан бу харбыалаһан иһэллэр. «ХС»
Чуумпуран турар күөл ньуурун андаатар хайа суруйан ааста. Я. Козак (тылб.)
ср. бур. зураха ‘чертить’, монг. зурах ‘рисовать, чертить; бороздить; чиркать’, чув. сыр ‘писать, проводить линию’

сыһ. Арыттаахтык «сартсурт» гына тыаһаан. ☉ Производя отрывистые шаркающие звуки. Сар-сур хааман кэл
□ Хаппыт ынах этэрбэстээх атаҕынан сар-сур үктэнэн, өрө татыакалана турда. Амма Аччыгыйа

I
даҕ. Хара ардайдаах сиэллээхкутуруктаах бороҥ эбэтэр күрэҥниҥи (сылгы дьүһүнүгэр); бороҥ, күрэҥ (сорох кыыллар дьүһүннэригэр). ☉ Тёмно-серый или сероватый с чёрной гривой и хвостом (о конской масти); тёмно-серый, серый, бурый (о масти, окрасе животных)
Суола биллибэт сур соноҕос баар үһү (тааб.: тыы). Хаардаах оттор быыстарынан сур күүдээх сүүрэкэлээн сүтэр. Амма Аччыгыйа
Кэннин хайыһан көрбүтэ, сүүнэ улахан сур бөрө аһыылара туртайбытынан кинини эккирэтэн субуруйан иһэр эбит. Т. Сметанин
ср. тат. соры, уйг., алт., каракалп. сур ‘серый’, кирг. сур ‘голубой (о масти лошади)’
II
тыаһы үт. т. Туох эмэ эмискэ сууллан, сиҥнэн түһэр (хол., буор көһөҥөтө) эбэтэр туох эмэ сүр түргэнник, тыастаахтык көтөн сурулаан ааһар тыаһа. ☉ Подражание звуку, возникающему при резком обвале большой массы чего-л. сыпучего (напр., глыбы земли); подражание звуку, издаваемому проносящимся, пролетающим мимо предметом
Саамай кэнникинэн үрдүк уҥуоҕар, көмүрүөлээх суон куолаһыгар дьүөрэлии оргууй аҕай сур-сур тэбинэн …… Тиихээн Чугуусап дьэргэйэн иһэр. Э. Соколов
ср. кирг. шур, шур-шур ‘подражание громкому шмыганью носом’, телеут. чур ‘шум, крик, звук’, бур. сур ‘стук’

биирдэм тыас. туохт. Биирдэ тоҕо сууллан, сиҥнэн түс; эмискэ түргэнник сурулаан аас, сурулаан хаал. ☉ Обвалиться, осыпаться с характерным звуком; быстро и шумно пронестись мимо, умчаться с шумом
Күн Эрбийэ бухатыыр соҕотохто халлаан улаҕатын диэки сур гынан хаалла. Ньургун Боотур
Муус чопчулар биирдиилээн лыҥкынаан тохтоллор, хас да сур гына түһэр. Н. Габышев
Биирдэ эмэ «Тойота», «Мерседес» массыына ситэн сур гынан ааһар. Күрүлгэн

сыһ. Кыратык суугунаан, сурдьугунаан иһиллэр тыастаахтык. ☉ Издавая негромкое шуршание, производя шорох
Тула туох да тыас-уус суох. Аргыстара барбах сур-сар буолаат, хаптайбыттара ыраатта. П. Тобуруокап
Кэтириис сытта быһыылаах, сур-сар, тас-түс тыаһаан бүттэ. П. Аввакумов
Мичиҥниир Микииппэр охсуллубут окко сур-сар үктэнэн биһиэхэ кэлбитэ. «ХС»

I серый, бурый (о масти животных); сур ат бурая лошадь; сур бөрө серый волк; сур күүдээх серая мышь; сур кырынаас серый горностай.
II подр. звуку, возникающему при моментальном обвале, провале, скольжении сыпучих тел, с силой проносящегося, пролетающего предмета; дьиэ буора сур гына түстэ сверху с шуршанием посыпалась штукатурка; аттыбынан кус сур гынан ааста мимо меня с шумом пронеслась утка; сууллар сулус курдук сур гынан хаалла фольк. он умчался со свистом, как метеор (о богатыре).

1) писать; харандааһынан суруй = писать карандашом; сурукта суруй = писать письмо; өйтөн суруй = писать сочинение; 2) проводить линию; царапать (острым предметом); хаптаһыны тоһоҕонон суруй = царапать доску гвоздём # ууну суруй = а) говорить чепуху; б) заниматься чем-л. бесполезным (букв. писать по воде).

v. to write; сурут= v. to make write; сурук n. writing, letter [jiruğ]; сурук-бичик n. alphabet