элээрт диэнтэн хай
аата. Этиһэн элээрдии — Эйгэни эчэтии. Ахсаана Сонтуой
Аммалаан иһэн сөхпүппүт да оччо: айаммыт суола кыһыҥҥылыы тип-тигинэс, барбах элээрдии эрэ. А. Данилов

туохт.
1. Сытыйан-ымыйан, аҕыран киһи сиэбэт туруктан (ас туһунан). ☉ Испортиться, гнить, стать несъедобным (о пище)
Сайыҥҥы куйааска өйүө сыыһа төһө өр бараахтыай? Бииринэн кэмчитэ бэрт буолар, иккиһинэн өр барбакка буорту буолан хаалар. Н. Заболоцкай
Бултуйбут киһи утуйбат баҕайыта. Инньэ гыннаххына булдуҥ-аһыҥ буорту буолуо буоллаҕа дии. Р. Кулаковскай
Уон гектартан кэлбит ол хортуоппуй барыта сиэмэҕэ ууруллубута, кыһынын буорту буолбакка үчүгэйдик туораата. П. Егоров
2. Туох эмэ тэбиититтэн, содулуттан майгы-сигили өттүнэн сатарый. ☉ Испортиться, разложиться (морально)
[Дьаакып:] Ити үчүгэй киһи тахсыах киһитэ буорту буолаары гынна. А. Софронов
Сүрдээх тыл, ити аата, Коля эн быраатыҥ улаханнык буорту буолбут киһи буолла, дьэ. С. Ефремов
3. Күүс таһынан хамсаныыттан, олус ыарахан үлэттэн иһэтин, эчэй, эмсэҕир. ☉ Надорваться (напр., от тяжелой, непосильной работы)
• Чэ, олус үлэнэн тиргиллэн араас ыарыыга ылларыахтара, эрдэ да кырдьыахтара. — Эн бөлүһүөктүүрүҥ курдук буолбатах. Күүһэ кыайар киһи үлэттэн буорту буолбат, — диэтэ Костя. М. Доҕордуурап
Киһини өлөрүү, соруйан кырбаан доруобуйата буорту буолар гына эчэтии, — поезд сууллуутугар тиийиэн сөптөөх дьайыыны соруйан оҥоруу иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ

туохт., кэпс. Ким эмэ илиитин-атаҕын өлөр, эчэт. ☉ Калечить, изувечить кого-л.

I
туохт.
1. Тугу эмэни кэмчилээн, кичэйэн тутун, ороскуоттуургун кэрэй. ☉ Использовать что-л. бережливо, экономно, расходовать неохотно, беречь
[Уйбаан:] Биир кыра оҕуһу сиэбит үһү, атын харыстаатаҕа буолуо. А. Сыромятникова
Төһө да аһыан баҕардар, өйүөтүн харыстаан тыыппат. Н. Якутскай
Уолаттар харчыларын харыстааннар үһүс кылаастаах билиэтинэн айанныырга быһаарыммыттара. Ойуку
2. Туохха эмэ кичэллээхтик, кыһамньылаахтык сыһыаннас, көр-харай, харыһый (хол., төрөөбүт сиргэр-уоккар, айылҕаҕа, бэйэҥ төрүттэргэр). ☉ Бережно относиться к чему-л. (напр., к родной земле, природе, к своим истокам), оберегать, щадить, дорожить
[Арыпыай:] Оҕом бу этэрбэһи үс күн от охсон ылаахтаабыта. Харыстаан, кэппэт этэ. Амма Аччыгыйа
Билбэт дьыалаҕар орооһума ээ. Хата, баран сынньан. Ньиэрбэҕин харыстаа. Н. Лугинов
Соноҕоскун соччо харыстаама, түргэн соҕустук айаннаар. Н. Якутскай
Саха тыаны ис сүрэҕиттэн таптыыр, харыстыыр уонна кимнээҕэр да ордук иҥэн-тоҥон билэр, үөрэтэр. И. Данилов
3. Кими, тугу эмэ туохтан эмэ көмүскээ, күөмчүлээ. ☉ Ограждать, защищать кого-л. от чего-л.
Кини уруккуттан, убай быһыытынан мэлдьи балтын араҥаччылыы, харыстыы сатыыр үгэһинэн, ити бэйэтэ да дьиксинэр ынырык санаатыгар бэлэмнии сатыыр курдук. Н. Лугинов
[Маайыс:] Итинник [албын] дьыаланы эн өйдөөбөккүттэн, түөкүнү хаххалыыр, харыстыыр курдук быһыыланаргыттан олус кыбыстабын. С. Ефремов
4. Ханнык эмэ эчэйииттэн, сүһүрүүттэн быыһыыр көмө, ньыма буол (хол., туох эмэ тэрил, эмп, сэрэтэр дьаһаллар). ☉ Защищать, оберегать кого-л. от травм, повреждений, болезней (напр., о приспособлениях, лекарствах, профилактических действиях)
Туус сүөһүнү үгүс ыарыытыттан харыстыыр. ПАЕ ЭАБ
Хаһыҥ түһэр бириэмэтигэр ууну кутуу оҕуруот аһын хаһыҥтан харыстыырга үчүгэй түмүктэри биэрэр. САССР КОА
Эрбэх дапсыта. Ох саа кириһэ тойон эрбэҕи эчэтиититтэн харыстыыр муос тэрил. СВИ СММТО
♦ Тириигин харыстаа калька., кэпс. — бэйэҥ эрэ иннигин көрүн, бэйэҥ эрэ быыһанар суолгун тобул. ☉ Спасать свою шкуру
Бэйэтин тириитин харыстыы Кутуйах хороонун кэҥэтэр, Буолума кинилиин атастыы: Эйигин кылыыгын кэтэһэр. П. Тулааһынап
Кини бэйэтин тиириитин харыстаан, сымыйа суолга атаҕастанан эрэр киһини көмүскэспэтэх, тыл көтөхпөтөх, дөксө эбиитин сөбүлэһэн биэрбит. С. Никифоров
◊ Харыстаан ааттаа кэпс. — итэҕэл, сиэр-туом быһыытынан сирэй аатын кубулдьутан ааттаа. ☉ Называть когочто-л. заменяющим словом или именем, использовать эвфемизм взамен табуированных слов или имён, оберегая когочто-л. от злых духов (по канонам верования якутов)
Былыр [эһэни] коок диэн харыстаан ааттыыр ааттара. Айыырҕаан. Багдарыын Сүлбэ
Сылгыны харыстаан «үрүҥ сүүрүкпүт» диэн ааттыыбыт. КДьА
[Табын Эбэ диэн алааһы] олохтоохтор өбүгэ саҕанааҕы үгэһинэн харыстаан Хоту Эбэ диэн ханалытан ааттыыллар. «ХС»
II
туохт. Харыһынан туох эмэ устатын кээмэйдээ. ☉ Измерять пядью длину чего-л.
Эһэлэрэ ирбит солоҥдону ылан сүллэ уонна маска тиирэн баран харыстаан көрдө. Болот Боотур

сов. 1. что бэтиннэр, эчэт, булгурут; надломить ветку дерева мас лабаатын булгурут; 2. кого-что, перен. тоһут, самнар; надломить силы күүһүн тоһут.

хаһыаттаа диэнтэн атын
туһ. Үлэтин кыайымына уонна ынах кутуругун эчэтэн бэйэтэ хаһыаттаммыт. М. Доҕордуурап
Анищенко атын да нэһилиэнньэлээх пууннары оптуобуһунан куһаҕаннык хааччыйарын туһунан ый аайы кэриэтэ хаһыаттанар. «Кыым»

туохт. Кими эмэ алҕаска эчэт, тугун эмэ өлөр. ☉ Причинить вред, нанести травму
Туста сылдьан тобугун силгэтин оһоллообута, сайын устата сатаан тустубатаҕа. ССТ
Аһыттан көҥөммүт адьырҕа иккиттэн биирин оҥорор: тыыннааҕын тухары саба ыстанан өлөрсөр, оһоллуур эбэтэр бэйэтэ өлөр. «ХС»

көр эккэлэс II
1.
Эккэ ыт оҕото улааттаҕына, Эйиигин сиэмэх кыылтан Быыһыа суоҕа, үрүмүнэ. И. Гоголев
Дьөгүөр алҕас ыт оҕотун атаҕын быһа үктээн ыйылатта. — Бу барахсаны эчэтээри гынным дии. Куоракка харабыл эрэ буолар ини. — Сордоох наһаа эккэ. И. Егоров

(надо=, надъ=) приставка, суолтатынан: 1. туохтууру үөскэтиигэ туттуллар уонна көрдөрөр: 1) туох эмэ үрдүгэр тугу эмэ эбии оҥорууну, салҕааһыны, хол. надрисовать үрдүнэн уруһуйдаа; надставить салҕаа, уһат; 2) хайааһын предмеккэ бүтүннүүтүгэр тиийбэккэ кыратык тас эрэ өттүн таарыйарын, хол. надломить бэтиннэр, эчэт; надрубить суоллуу кэрчий, суоллуу кэрт; 2. ааттары, даҕааһын ааттары үөскэтэргэ туттуллар уонна көрдөрөр: туох эмэ үрдүнээҕини, туох эмэ таһынаны, хол. надземный сир үрдүнээҕи.

даҕ. Онон-манан токур, араастык токуруйбут; такыччы барбыт. ☉ Кривой, искривлённый (в нескольких местах); скрюченный
Соноҕоһун …… Атахха тэппитэ — Үс сиринэн өҕүллэҕэс, Такыр-бакыр Тайах мас буолла. П. Ойуунускай
Аҕабытын сэриигэ барыан, сааһа тахсыбыт дииллэрэ, онуоха эбии оҕо эрдэҕинэ илиитин эчэтэн, уҥа тарбахтара такыр-бакыр этилэр. П. Аввакумов
[Ала Буркун] таас хайалар тэллэхтэригэр үүммүт такыр-бакыр мастарынан дэйбиир курдук сирбиэтэнэр. И. Данилов