дьүһ. туохт. Сүһүөххэр ыараханнык уйуттан бэйэҕэр сөбө суох түргэн хамсаныылары оҥорон хаамп. ☉ Тяжело опираясь на ноги, делать быстрые неуклюжие, несообразные с комплекцией движения
Чукчалар кулубалара сааты-сууту умнан куотан, кырыытынан баһыччахтаан тиийэн, ярангаҕа кэтиллэ түстэ. С. Курилов (тылб.)

аат., эргэр. Уруккулуунан 6 былас кыра кээмэйдээх кэбиһиилээх от. ☉ Стог сена по старой системе измерения: менее 6 саженей в окружности
Хаар күөрэ кыдьымах хаһыыга Харааран, барыаран тураллар: Боскуйа от курдук яранга, Таһаҕас тиэйиилээх туркулар. С. Данилов

I 1) берёста || берестяной; туос ураһа берестяная яранга; туос ыаҕас берестяное ведро; туоһу хастаа = снимать берёсту; 2) перен. отметки для прыжков (в национальных прыжках кылыы , ыстаҥа , куобах ) # туос араҕас светло-жёлтый.
II : туос аччык очень голодный; туос бэйэ (или бэйэм , бэйэтэ ) лично он (или я, ты) сам; туос сыгынньах совсем голый, нагой; туос сымыйа чистая ложь.

аат., түөлбэ. Сири хаһан баран, ол үрдүнэн туруоруллубут түннүгэ суох, үөһэнэн үөлэстээх ураһа. ☉ Жилище, основание которого зарыто в землю, а стены возводятся, как у урасы (ураһа), без окон, с отдушиной наверху
Чукчалар ярангаҕа, эбээннэр тордоххо, оттон дьүкээгирдэр чандалаҕа олороллоро. Н. Абыйчанин

дьүһ. туохт. Моойу уһатан хоноччу тутун, ыраах баар туох эрэ аанньа көстүбэти эбэтэр өндөйөөндөйө дьону үрдүнэн көрөрдүү тутун. ☉ Всматриваться вдаль, вытягивая шею; приподнимаясь на носки, смотреть поверх толпы
Үҥсэн ылбыт саҥа эбэтин киэҥ эйгэтин диэки олохтоохтору үрдүлэринэн одуулаан олоодуйан турда. Күннүк Уурастыырап
Хаар анныгар хоммут хара улар олоодуйа көтөн тиийэн, чугас турар тииккэ олоро түһэрин кытта ытан саайда. Амма Аччыгыйа
Сүллүкү эмээхсинэ «яранга» ортотугар хара-аас тэллэххэ дүҥүрүн тутан, ойуун буолан олоодуйан олорор Хаарчааны көрөн, оҕонньорум дии санаан мөхтө. Болот Боотур

аат., эргэр.
1. Бурдук тардар таас, суоруна киин маһын анныгар угуллар төгүрүк быһыылаах кыра тирии. ☉ Кружочек кожи, подкладываемый под стержень жёрнова
Аҕам бурдук тардар тааһын чүөччэрин илдьэ бардым. Е. Макаров
[Сэлиэһинэйи] биир да чүөччэрин хаалларбакка, курупчаакы курдук мээккэ гына тардан аҕалбыттара. Г. Колесов
2. көсп. Кыра соҕус төгүрүк туох эмэ (хол., ырааһыйа). ☉ Что-л., имеющее небольшой размер и круглую форму (напр., поляна)
[Өрүүнэ] уот сиэбит чүөччэригэр умса түһэ сытан дэлби ытаабыт. П. Аввакумов
Ярангалар турбут сирдэригэр хара төгүрүк чүөччэрдэр, көмүллэммит таба уҥуохтарын чөмөхтөрө …… эрэ көстөллөр. «ХС»
Харыйаан ойуур иһигэр баар чүөччэр курдук төгүрүк ырааһыйатыгар тиийэн кэллэ. «Чолбон»

I
туохт.
1. Эмискэ туора ыстан, туораан таҕыс, эбэтэр суолу-ииһи бутуйан куот, сас. ☉ Вдруг увернуться, нырнуть в сторону, запутав след, укрыться
Бандьыыттар ханан эмэ төттөрү бургуйан манна тиийэн кэллэхтэринэ да көҥүл. Болот Боотур
Кини [тайах] адьас көнөтүк, иннин хоту барбакка, араастаан бургуйан куота сатыырга санаммыт быһыылааҕа. Далан
Мин тыынан таҥнары устабын. Иннибэр таҥара дьиэтэ көһүннэ, соччо ырааҕа суох эбит, үрэҕим төттөрү бургуйда, таҥара дьиэтэ көстүбэт буолла. М. Пришвин (тылб.)
2. Туох эмэ (хол., уу) аннынан, түгэҕинэн сырыт. ☉ Быть, находиться, обитать под чем-л., в толще чего-л. (напр., воды)
[Икки атахтаах] Муораны түгэҕинэн Муутака балык курдук Бургуйа сылдьар буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өрт уота тиит мастаах, халыҥ көтөҕөлөөх тыаҕа алларанан бургуйан сир кырсын, көтөҕөнү сиэн, мас силиһин батыһан күрүөһүлээн куотаары сордуур. ФВС К
♦ Бургуйар куордаах фольк. — куотар санаалаах, үгэстээх. ☉ Неуловимый, легко ускользающий. Босхо бастардаах, Боҕуйар сүһүөхтээх, Бургуйар куордаах Бороҥ урааҥхай аймахтарын Мудан элбэх буолуон туһугар Кырдьык, кэлээри гыммыт нии! Саха фольк.
II
туохт. Синньигэстик өрө тыккыраан таҕыс (буруо туһунан). ☉ Клубиться, тянуться вверх (о тонкой струйке дыма)
Ыраах саҕахха Буруо бургуйар, Соҕотох яранга Сыыр үөһэ турар. С. Данилов
Урут ол-бу алаастар быыстарыттан сэниэтэ суохтук бургуйан тахсар соҕотох буруолар, ырааппакка эрэ, буруйан сүтэн-өһөн хаалаллара. Г. Нынныров
Кырдьаҕас биир оҕонньор Саҥа хаата тутар, Эмээхсинэ уот оттор, Күрэҥ буруо бургуйар. Т. Сметанин

1. даҕ.
2. Кэбэҕэстик өйдөнөр, оҥоһуллар, толоруллар, уустуга суох, боростуой. ☉ Легкодоступный для понимания, выполнения, несложный, нетрудный
   Оҕонньор чөмчөкөтүн иһигэр буһаран таһаарбыт былаана сүрдээх судургу буолла. Амма Аччыгыйа
   Кэриэс хаалларыам эйиэхэ Мин судургу муудараһы: Киһилии буолаар киһиэхэ, Таптаар дууһа ырааһын. С. Данилов
   Аан бастаан тэлэн айанныыр суол куруутун ыарахан, оттон төннөр суол төһөҕө да чугас, судургу. Далан
   Ол да буоллар судургу кэпсэтии туох да түмүгэ суох хаалбата, син булан түмүгүн быһаардылар. Эрилик Эристиин
3. Атыттартан туох да уратыта суох, көннөрү. ☉ Ничем не выделяющийся, обыкновенный
   Ас түннүккүн. Сырдаата, Үүннэ судургу сарсыарда. Н. Харлампьева
   Долгутта ити кэрэ, Бэрт судургу түбэлтэ, Ийэм миигин хаһан эрэ Ити курдук сыллыыр этэ... И. Гоголев
   Суруйбутум буолуо сүүһүнэн Судургу автографтарбын. И. Федосеев
4. Ураты киэргэтиитэ, тупсарыыта, уустугурдуута, дэгэтэ суох, боростуой. ☉ Безыскусный, незамысловатый, невычурный
   Судургу баҕайы уонна сирийэн көрдөххө, дьэ дьиэ да дьиэ! [оскуола бырайыага]. Кылаабынайа, кыра да уустугурдуута, соһуччута суох судургу баҕайы. Н. Лугинов
   Яранга иһигэр киирбиппит — Барыта өскүөрү, судургу: Тулалыы тилийэ тэлгэммит Көп тэллэххэ олоруу. С. Данилов
   Бу ырыа наһаа судургу, дорҕооннор дэхсилэһиилэрэ букатын суох ырыата. В. Короленко (тылб.)
5. Уустуга суох, боростуой састааптаах. ☉ Элементарный по составу, простой
   Рифмаҕа биирдии тыл дьүөрэлэһэр буоллаҕына, ол судургу рифма буолар. ВГМ НСПТ
   Форматынан көрөн түһүгү (падеһы) төрүт уонна ойоҕос, судургу уонна тардыылаах диэн араарыллар. ВИП СТПС
6. Көнөтүнэн сылдьар, киитэрэйэ, сирэй көрбөҕө суох. ☉ Открытый, бесхитростный, нелицемерный
   Ууһут ат курдук судургу киһи (өс хоһ.). [Хаамарап] кимиэхэ да туох да куһаҕаны саныыры билбэт, судургу киһи. А. Фёдоров
   Георгий Осипович көнө, судургу майгылааҕа, туохтан эмэ хомойдоҕуна онтун тута биллэрэрэ уонна «эн оннук-маннык этиҥ» диэн сыһа-соһо сылдьыбат этэ. ВНГ ГОПХ
   △ Ону-маны уустугурдары сөбүлээбэт, айгыстымтыата суох. ☉ Неприхотливый, бесхитростный
   Кинилэргэ, ыраатар дьон быһыытынан, ас-өйүө тэринэр суох, судургу дьон. Эрилик Эристиин
   Биһиги сорохпут улдьаабытыгар тэптэрэн уонна кини судургутунан туһанан, дьиэтигэр, наадыйдыбыт да, хаһан баҕарар көтөн түһэр үгэстээхпит. СДТА
   △ Кэнэнниҥи өс киирбэх. ☉ Простодушный
   Силтэһин курдук биир тылы сатаан саҥарбат кэнэн, судургу киһиэхэ өссө түбэһэ илигэ. Күннүк Уурастыырап
   Олус көнө, кэнэн, судургу, оннук-маннык диэн саҥарбат-кэпсээбэт, үлэтэ булт эрэ курдук буолар. Саха фольк. [Маня:] (күлэр). Оо, дьэ уол да бөҕөҕүн ээ. Эчи судургутун, эчи кэнэниҥ бэрдин. С. Ефремов
   2
   сыһ. суолт., көр судургутук. Миигин мунньахха тиэтэтэллэр, эн наадаҕын судургу эттэргин. М. Доҕордуурап
   Тэрэнтэй ити ыйытыытыгар Мөрүөн балачча саҥата суох олорбохтоон баран, судургу хоруйдаата. Д. Таас
   Үөлээннээхтэрэ утары кэпсэтиигэ судургу Охоноон диэн ыҥыраллар. «ХС»
   ◊ Судургу этии тыл үөр. — холбуу этииттэн арааран, биир туһаан уонна кэпсиирэ ситиминэн үөскэтиллэр этии. ☉ Простое предложение
   Холбуу этиигэ киирэр хас биирдии судургу этии бэйэтэ тутаах чилиэннэрдээх. ПНЕ СТ
   Судургу этиилэртэн холбуу этиини оҥорон, үөрэнээччилэр судургу уонна холбуу этии уратыларын түргэнник билэллэр. СОТТЛ
   ср. монг. сидурҕу ‘прямой, откровенный, искренний, корректный, честный’