үгүрүөлээ диэнтэн тиэт
көрүҥ [Атынан] эмиэ иннин диэки ыстаннарбыта, мэктиэтигэр үгүрүөлээмэхтээн ылбыта. И. Тургенев (тылб.)

көр үгүрүөлээ
«Оҕом, көр, өйдөөх киһи буолсу, сөпкө эттэ!» — диэн, үөрэн, үгүрэлии түһэр. Күннүк Уурастыырап
Аллараа дойду Атамаана тахсан, үгүрэлии-үгүрэлии, Кэлэн иһэр эбит. С. Васильев

аат. Мас тардыһааччы киһи. ☉ Спортсмен, участник состязания по перетягиванию палки (якутской национальной спортивной игры)
Мэҥэ мадьыныта үс төгүл үгүрүөлүү-үгүрүөлүү түһүтэлээбитэ да, Чогдоон Бөҕө, хамсаабат хара төҥүргэс курдук, тутан баран олорбута. Далан
Атын улуус бастыҥ мадьынылара бириис үчүгэйиттэн, сыаналааҕыттан, күрэхтэһии тэрээһиниттэн, улаханнык астыннылар. «Кыым»

үгүрүөлээ диэнтэн холб. туһ. Тыгын кырдьаҕас дьоно үөрүүлэригэр үгүрүөлэһэ түһэн баран, киһилэрин эмиэ хаххаларыгар хаайаннар ураһаҕа илдьэ баран хаалбыттар. Саха сэһ
1977
Хаһыытаһа-хаһыытаһа халбарыйсыы буолла, Кылана-кылана кырбаһыы кытаатта, Үгүрүөлэһэ-үгүрүөлэһэ өттүктэһии буолла. П. Ядрихинскай

аат. Туох эмэ таһыма, кэриҥэ; туох эмэ кэриҥин, таһымын бэлиэтиир сурааһын. ☉ Уровень, величина чего-л.; линия, черта, по которой проходит уровень чего-л.
Киһи тааһы көтөхпүтүнэн тура эккирээн, үгүрүөлүү түһэн баран, үөһэ илгэн кээспитэ — таас …… лоп курдук урукку кэрэмээнинэн, эмиэ кумахха батары түһэн хаалбыта. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр итинтэн ыла сыыйа баран иһэр тосхоллорун уларытан, сис кэрэмээниттэн быдан намыһаан сытар үрэх диэки киирэн бардылар. Эрилик Эристиин

даҕ.
1. Суон, уйуктаах, бөҕөтаҕа эбэтэр оннук киэптээх. ☉ Крепкий, прочный
Модьу төһүү мас. Модьу быа. Модьу боробуойдаах аан. Модьу илиилээх-атахтаах.  Күөрэгэй [киһи аата] тутуспут мутуга модьу буолан, бөрө иккиһин нэмийэн хадьырыйыан иннинэ, атаҕын ньылбы тардан ылла. Т. Сметанин
Ыт модьу сыабын быһа көтөн миэхэ кэлиэ суоҕуттан эрдийэн, дьиэ айаҕын диэки баран иһэн, аан баттыктааҕын көрөн, тохтоон хааллым. Эрилик Эристиин
Лоокуут …… модьу харылаах, толору быччыҥнаах, эрдиҥи көрүҥнээх төрөлкөй уолан киһи буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Сүгүүгэ-көтөҕүүгэ ордук кыайыылаах, ордук ыараханы уйар, кыайар. ☉ Крепкий, сильный, легко справляющийся с тяжестью, тяжёлой ношей
Доҕорум сүгэһэргэ модьу эбит.  Биир олус бөдөҥ уҥуохтаах, модьу быһыылаах, сүдү улахан киһи турар үһү. Саха фольк. Бу саамай модьу эр дьоҥҥо сөптөөх үлэ этэ. Ч. Айтматов (тылб.)
2. көсп. Бигэ эрэллээх, халбаҥнаабат, кытаанах (киһи ис санаатын этэргэ). ☉ Несгибаемый, непреклонный, твёрдый (о воле человека)
Модьу санаалаах дьон! Көр, туохтан даҕаны соһуйбат, дьу лайбат дьон. Н. Лугинов
Николай Снитко олус инициативалаах, булугасталыгас, халбаҥнаабат модьу санаалаах табаарыс этэ. СБТТ
◊ Модьу атах кө р атах
Били үнүрүүн куттаабыт кыыла …… модьу атах, киэһэни быһа үгүрүөлээн-үгүрүөлээн баран, тотон эмиэ күлэн-салан алларастаан баарта. Суорун Омоллоон
Ойуур иһигэр модьу атах күлэр, үөгүлүүр. Күндэ
Модьу атах куобахтары тутаары, куттаары уһуутуур, алларастыыр. Т. Сметанин
ср. монг. бадьу ‘жать, прижимать’

сыһ.
1. Ньаҕаччы, быһыытатаһаата уларыйыар диэри; туһаттан тахсыар диэри (сымнаҕас эттик туһунан). ☉ В бесформенную массу, в лепешку (превратиться, разбиться и т. д.)
Бу абааһы кыыһа кийиити ат илдьи тэпсэн өлөрбүт. Саха фольк. Кини кэтэҕин сүгэтигэр ойуун били уоһун бэргэтин илдьи анньан ааспыт быһыылааҕа. Күннүк Уурастыырап
Этэрбэстэрин [оҕолор чалбахха] илдьи кэстэхтэринэ, сорохтор ийэлэрэ ол этэрбэстэрин быатынан иэннэрин таһыйаллара. «ХС»
Бу хорууну быһа ааһар суолу көлөһө илдьи кэспит. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Бытарыйыар диэри, үлтү. ☉ Вдребезги
Сидьиҥ үөн этин Сэнэрээт илдьи тэптэ, Сотолорун уҥуоҕа дьуолка буолла, Харыларын уҥуоҕа хайыр буолла. Саха нар. ыр. III
Бүлүмүөттэр үгүрүөлүү түһэллэрин кытта …… олбуор мастара илдьи кумахтанан түһэллэр. Эрилик Эристиин
3. Тырыта-хайыта (тыыт). ☉ В клочья (разорвать)
Кутуйах илдьи тыыппыт эргэ нэгин курдук. Суорун Омоллоон
Ыт илдьи ыстаабытын курдук тырыттан хаалбыт баккытын алдьаммытынан тобугун тарбыыр. Эрилик Эристиин
△ Быһыта-тырыта, ибилитэ барыах курдук. ☉ Так, что вот-вот разорвется (от сильного ветра - о ткани)
Сотору бырааба үрдүгэр тэлээрбит кыһыл знамя оннугар маҥан былаах ыйанан, тыалга илдьи сахсылла турбута. М. Доҕордуурап
4. Олус күүскэ, күүһүҥ олох эстиэр диэри (сылай). ☉ Чрезвычайно, до смерти (устать)
Күнү-күннүктээн соло булбакка мөхсөн тахсыбыт дьон илдьи сылайбыттара. В. Яковлев
Биир күнү быһа сыҥнаран, Бэттиэмэлээх пиэрмэтигэр Тиийдилэр илдьи сылайан, Ньиччи сытыйан ыччаттар. Ф. Софронов
5. Киһи иилэн ылбат гына, быдьардык, уһуннук (мөх, этис). ☉ Сильно, мерзко (браниться), окончательно, вдрызг (разругаться)
Эрбин кытта илдьи этиһэн Сынньыллар идэлээх, Ыалларбын кытта Ыыстаһар кыдьыктаах Буолуох бэйэм турдаҕа. Саха нар. ыр. II
Улахан уолаттар Инилэрин иилэн ылбатынан Илдьи этэн, Аччыгыйынан аналлаан, Кырбаары гынан, Кыйдаан кэбистилэр. А. Софронов
Дьиэлээх тойон Дьэбин уоһуйда …… Ийэлэрин сэмэлээн, Илдьи мөҕө олордо. С. Васильев
♦ Илдьи сытый кэпс. - өй-санаа, майгы-сигили өттүнэн буорту буол, сатарый. ☉ Морально разлагаться, развращаться
Илдьи сытыйбыт буржуазнай сабыдыаллааһыны утары охсуһуохтаахпыт.  Аһынан-таҥаһынан хааччыналлар, Араһыйаттан, быһыыта, «арахсаары» гыналлар. Ити буолар буортулааһын, Илдьи сытыйбыт омуксуйааһын. С. Васильев. Илдьи сытыйан кэпс. - тугу да туһалааҕы гыммакка, үлэлээбэккэ (сытан, олорон таҕыс). ☉ Совершенно ничего не делая, ничем полезным не занимаясь (лежать, сидеть). Дьиэтигэр илдьи сытыйан сытар. Илдьи тэбис - 1) элбэхтэ сырыт, барытын кэрий. ☉ Исходить вдоль и поперек (какую-л. местность, море и т. д.)
Дэлэҕэ да саха булчуттара Хотугу муустаах акыйаантан Охотскай муораҕа, Чукоткаттан Хоотуҥкаҕа диэри тэнийэн сытар киэҥ куйаардары киэптии хаамыахтара, иһэх гынан илдьи тэпсиэхтэрэ, иҥэн-тоҥон туран тиһэх үрүйэтигэр диэри аат-суол иҥэриэхтэрэ дуо? И. Данилов; 2) өлөр-өһөр, суох оҥор, имири эс. ☉ Уничтожить (полностью, до основания, окончательно)
Эрэттэр, имнэри эһиҥ фашистары, Илдьи тэпсиҥ: сор-муҥ, сэрии уйатын! Т. Сметанин
Эрдэ ииннэммит ийэлэр, аҕалар иһин, Илдьи тэбис фашист сүрэҕин! Т. Сметанин. Илдьи тэбээ кэпс. - омуннуран, тохтообокко, биир тыынынан кэпсээ. ☉ Выложить все сразу, одним залпом, на одном дыхании (напр., все новости)
Ыйытыам эрэ кэрэх, тугу билбиттэрин-көрбүттэрин барытын илдьи тэбээн кэбиһэр адьынаттаахтар. И. Гоголев
ср. орд. илдьи 'много; очень, весьма'