1) век, столетие; орто үйэлэр средние века; 2) век, жизнь (человека); үллэр үйэтин, саллар сааһын тухары на протяжении всей своей долгой жизни; 3) время, период; үчүгэй үйэ үүннэ наступило хорошее время; 4) поколение, колено; төрдүс үйэтигэр тиийэ олордо он дожил до четвёртого поколения, он дожил до правнуков.

саас-үйэ тухары испокон веков, во веки вечные; на века.

үйэ-саас тухары навеки, навсегда, на всю жизнь; үйэ-саас тухары доҕордуулар они друзья на всю жизнь.

үйэ-хайа уруулуулар они дальние родственники (соотв. седьмая вода на киселе).

давно, давным-давно; кинилэр хайы-үйэ кэлбиттэр они давно приехали.

1. аат.
2. Сүүс сыл. ☉ Век, столетие
   Сүрэхпэр биирдэ сайан киирдэ Сүүрбэһис үйэм салгына. С. Данилов
   Биһиги саҥа үйэҕэ үктэннибит. В. Протодьяконов
   Онтон ол уон ахсыс үйэ ортотун диэки Киһилээн Куохаан сүрэхтэнэн, аата Микиитэ диэн буолбут. МНН
3. Киһи олоҕун устата, уһуна. ☉ Продолжительность жизни человека, век
   Ким хамсыыр-имсиир, үлэҕэ мускуллар — ол үйэтэ уһуур. Н. Габышев
   Киһи эдэр сылдьан үйэтэ хаһан да бүтүө суоҕун курдук туттар да, киһи олоҕо хараҥҥаччы көтөн элэс гынарын кэриэтэ эбит. Софр. Данилов
   Наһаар оҕонньор уолугар олорон үйэтин барыырдыы, тыа олоҕуттан араҕан, куоракка ньим-бааччы олохсуйда. Дьүөгэ Ааныстыырап
   △ Туох эмэ мал төһө уһуннук баар буолан сылдьарын устата. ☉ Срок годности чего-л. (напр., одежды)
   Оокком, бу таҥас үйэтигэр тиийбэккэ, баран хаалбыта баар. Амма Аччыгыйа
   Бу бинсээги ылан биэрбит киһи, уларса кэттэҕинэ, көстүүмүн үйэтэ уһуо этэ. В. Ойуурускай
4. Ханнык эмэ оһуобай уратыларынан бэлиэтэнэр историческай кэм устата, кэрдиис кэм. ☉ Период времени, эпоха
   Тиэхиньикэ үйэтин киһитэ, авторучкалаах инигин? Н. Габышев
   Аатам уонна электроника үйэтигэр сүлүүдэ олус суолталаах. И. Данилов
   Дьэ, бу космос үйэтигэр Аҕыйах чаастаах айан. Баал Хабырыыс
5. Уруулуу дьонтон утумнанан барар көлүөнэ. ☉ Поколение, колено
   Уруккута биһиги, Үйэттэн үйэҕэ Эһэлээх эбэ саҕаттан Чохчолообут дьоллоох баайдарын, Муспут бойум харчыларын, Халыым хамсык туттараары Халаабыс муҥунан симинэннэр Хайыы үйэҕэ кэлэн Халҕан дьиэли аспыттар эбит. С. Зверев
   «Хабырыыһы кытта биир үйэ арахсыбыт уруу», — диэн [бандьыыттар Хопто уолун босхолоотулар]. Эрилик Эристин. Оҕонньоттор кэпсииллэринэн, биһиги өбүгэбит, элбэх киһи үйэтин анараа өттүгэр, Өлүөхүмэттэн көһөн кэлбитэ үһү. Багдарыын Сүлбэ
6. сыһ. суолт. Тардыылаах түһүктээһин сыһыарыы түһүгүн форматыгар «сааһыгар, хаһан да». ☉ В форме дательного падежа притяжательного склонения приобретает наречное значение «никогда в жизни»
   Бу туохтан үйэтигэр Үөрбэтэҕин үөрэн, Дьокуускайым күн бүгүн Ыллаан-туойан эрэр? Эллэй
   Хаппытыан үйэтигэр быар куустан олорбута суоҕа. А. Сыромятникова
   Аида мыыла диэни үйэтигэр көрбөтөх-билбэтэх буолан, муодарҕаабыта. И. Федосеев
   ♦ Мутугунан быраҕар муҥур үйэ көр муҥур
   Мантыката даҕаны, аҕата бокуонньук мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр мунньаахтаабыт баайын-дуолун кыайан буойа-хаайа тутар дуу, суох дуу? Суорун Омоллоон
   Мутугунан быраҕар муҥур үйэбэр сырыым-айаным дууһабын дуоһуппута, сүрэхпин үөрпүтэ, сүргэбин көтөхпүтэ. «ХС»
   Өлөр үйэтигэр көр өл I. Ээ, кырдьык, дьэ, оҕонньотторбут өлөр үйэлэригэр, кырдьар саастарыгар биирдии үчүгэй ырыаны, ахтыах-саныах курдук, ыллыахтара буоллаҕа дии. Эрилик Эристиин
   Эн кырдьар сааскар, өлөр үйэҕэр соҕуруу дойдуну көрөн хаалыаҥ, бэйэҕин да көрдөрүөҥ этэ буоллаҕа дии. Далан
   Үйэҕин (сааскын) моҥоо көр моҥоо. Мин сынньалаҥнык олорон, талбытынан аһаантаҥнан үйэбин моҥуохпун баҕарабын. А. Сыромятникова
   Ийэлээх аҕата бэлэхтээбит эт мэйиитинэн, таһыттан таммаҕы эбиммэккэ эрэ үйэтин моҥоотоҕо. А. Софронов
   Холкуос бастаан тэриллиэҕиттэн үйэтин моҥуор диэри хонуу үлэһитэ, холкуос биригэдьиирэ этэ. «ХС». Үйэ туолбут — кэм-кэрдии уларыйан, туох барыта төрдүттэн атын буолбут, тиэрэ эргийбит. ☉ Наступили другие времена, всё поменялось, перевернулось с ног на голову
   Ити дьон дьэ тугу дьүүллэһиэхтэрэ-дьүһүннүөхтэрэ үһү. Үйэ туолбута, дьэ чахчы эбит. Болот Боотур
   «Үйэ туолан араас дьон кинээстээннэр. Ити Кынаачай күтүр, дуобат саҕа бэйэтэ, эчи уоҕун-кылынын», — Афанасий Сидоров оҕонньор Еремеев диэки хайыста. М. Доҕордуурап
   Үллэр үйэтигэр (үйэтин туха- ры) — саллар сааһыгар диэн курдук (көр салын I). Билигин кини үллэр үйэтигэр билбитин-көрбүтүн бэйэтин сиэнигэр биэрэр. А. Кондратьев
   Атааннаах-мөҥүөннээх аан дойдуга маннык кырыыстаах хара суор буолан халаастыы сылдьарын саллар сааспар, үллэр үйэбэр итэҕэйиэ суох этим. Е. Неймохов
   Кини үллэр үйэтин тухары үс ынахтан ордук сүөһүлэммэтэх. С. Никифоров
   ◊ Бу үйэҕэ көр бу I
   Бу үйэҕэ сылдьыбыт талаһам этэ. Ону баара кыыһыран титирэстээн мүччү үктээтэҕим дии. М. Доҕордуурап
   [Ааныка:] Ол Мэхээлис оҕонньор хайдах эйиэхэ балыгы ыһыктыбытай? Бу үйэҕэ балык бэрсэн өҥөлөспөт этэ. С. Ефремов
   Былыр үйэҕэ көр былыр. Ол иһин кини обургу үөнэ-күрдьэҕэтэ баппакка, ити былыр үйэҕэ ааһан хаалбыты түбэһиэх ахтар бэйэлээх буолсу дуо? Н. Лугинов
   Кыргыс үйэтэ көр кыргыс. Уоһук, ардыгар, олонхолуу Оһох иннигэр оллооннуур, Былыргы быһылаан, охсуһуу. Кыргыс үйэтин ойуулуур. Дьуон Дьаҥылы. Таас үйэ — киһи-аймах сайдыытын бастакы кэрдиис кэмэ: оччотооҕу дьон туттар сэптэрин-сэбиргэллэрин тааһынан оҥостоллоро. ☉ Каменный век
   «Былыр таас үйэ саҕана, — диэн бэрт ыраахтан саҕалаатым, — бастакы дьон наар эт-хаан көрдөбүлүнэн: тоҥнохторуна — итиигэ тардыһан, аччыктаатахтарына — бултаан аһаан, бэрт судургутук олорбуттара». Н. Лугинов
   Дьон үлэ орудиеларын тааһынан оҥосто сылдьыбыт кэмнэрин бүтүннүүтүн таас үйэтэ диэн ааттанар. КФП БАаДИ
   ср. монг., бур., тув., алт. үе, үйе ‘поколение; сустав; век (эпоха)’

саас-үйэ тухары — бэрт өрдөөҕүттэн, хаһан да тохтообокко үйэлэр усталарыгар, куруук. ☉ Вечно, испокон веков; во веки вечные
Саас-үйэ тухары Саха хаан аймаҕар, Кэнчээри ыччатыгар Кэрэ кэпсээн буолар Отут суол олоҥхоттон Оҥоһуллубут олоҥхо. П. Ойуунускай
Саас-үйэ тухары кэхтибэт саҥаны, кэрэни айыахпыт. Эллэй
Саас-үйэ тухары токур хотуур түспэтэх, лаҕыыр лаҥха буолан хаалбыт сирдэр. М. Доҕордуурап

көр саас-үйэ
Ама иччитэх нухарыһан тураллара буолуо дуо үйэ-саас тухары маннык ойуурдар, киэҥ толооттор, сырдык үрэхтэр? Амма Аччыгыйа
Оччоҕо мин манна үйэм-сааһым тухары хаалыам дуу? Н. Якутскай
Мин үйэм-сааһым тухары тапталы эрэ үҥэр таҥара оҥостуом, мэлдьи кини эрэ поклоннига буолуом. Н. Лугинов

үйэ-хайа аймах (уруу) — олус ыраах, ардыгар аймах ахсааныгар соччо киллэриллибэт уруу, аймах. ☉ Дальний родственник, седьмая вода на киселе
Кини кэргэнэ Лаглардыыр Аана Яков Гурьев үйэ-хайа аймаҕа. М. Доҕордуурап
Мин ийэбинэн дуу, аҕабынан дуу эмиэ ханнык эрэ үйэ-хайа уруулуу дьоммутугар тиийбитим. Г. Колесов
Чыаппараҕа Түмэппиэйэп Мэхээлэ диэн баар, ити Эмэлдьээттэр үйэ-хайа аймахтара буолуохтаах. «Сахаада»