туттул. сыһыан холб. Бу билигин туох эмэ буола, көстө турары суолтатын намтатан, аччатан урут буолбукка эбэтэр инникитин буолуохтаахха тэҥнээн этии. ☉ Ещё и не такое
Манна туох да к эрэхс эни эх суох ха дылы. Маннааҕар буолуох дьоруойдуу быһыылар бааллар ини! Амма Аччыгыйа
[Бэрэссэдээтэл — тутар этэрээт оҕо лоругар:] Эһиги, үөрэхтээх дьон, хойут маннааҕар буолуоҕу оҥоруоххут турдаҕа. Бу хотон тутуута диэн. Н. Лугинов
Өлөрбүт булкун-аскын хаһаанар сыыһа, чугастааҕы ыалларгыныын Байанай маннааҕар буолуоҕу б и эр иэ д и и-д и и …… а һа ансиэн үргэнньиктээн кэбиһиэхтээххин. Далан

туохт.
1. Тугу эмэ инникигэ анаан эрдэ бэлэмнээ, мус (хол., аһы, кыстыыр маһы). ☉ Заготовить что-л. впрок (напр., какую-л. еду, дрова на зиму)
Тииҥнэр мас мутугар хараҕалаан хаһааммыт тэллэйдэрэ түүрүллэ хатан тураллар. Амма Аччыгыйа
Өлөрбүт булкун-аскын хаһаанар сыыһа, чугастааҕы ыалларгыныын үөрэкөтө үллэстэн, аһаан-сиэн үргэнньиктээн кэбиһиэхтээххин. Далан
Күөгэйэр күнүм саҕана уон ынахтанан сылдьыбытым. Онно үстүү бууттаах түөрт саар ыаҕас арыыны хаһаанарбыт. М. Доҕордуурап
2. көсп. Тугу эмэ эппэккэ эбэтэр хойут этиэм диэн бэйэҕэр сөҥүөрэн сырыт (хол., туох эмэ санааҕын, быһаарыыгын, көрүүлэргин о. д. а.). ☉ Не делясь ни с кем, держать что-л. при себе (напр., своё мнение, решение, взгляды на что-л.)
Чэ, оччоҕо бэйэбэр хаһаана сылдьыбыт саппаас биричиинэбин этэбин. Н. Лугинов
Ананий этиэх буолан хаһаанан сылдьыбыт санаатын этэн, сүгэһэрин түһэрбит курдук, чэпчээтэ. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. хазҕан ‘приобретать, добывать’

аат.
1. Бииргэ олорор дьиэ кэргэн (хол., эр-ойох, оҕолор, төрөппүттэр). ☉ Группа живущих вместе родственников (напр., муж с женой, дети, родители), семья
Ойуунускай дьадаҥы ыалга төрөөбүтэ. Суорун Омоллоон
Ыаллар үксүлэрэ сабыс-саҥа дьиэлэннилэр. М. Доҕордуурап
Арай дал диэки оҕус айаатыыр, көөртүм сайылык ыалларын сүөһүлэрэ мустубуттар эбит. Н. Заболоцкай
2. Дьиэ кэргэн дьиэтэ-уота, олорор тэлгэһэтэ, хаһаайыстыбата. ☉ Жилой дом, двор, домашнее хозяйство
Ыраах соҕус ханнык эрэ ыаллар көстөллөрө. Суорун Омоллоон
Уулусса эҥин бэрээдэгэ суох, онно-манна абыр-табыр ыаллар көстөллөр. Эрилик Эристиин
Кинилэр суол ортотугар олорор Мэхээстээх диэн сэниэ соҕус ыалга этэҥҥэ тиийэн кэлэн тохтоотулар. Н. Заболоцкай
3. кэпс. Ыкса-чугас олорор, доҕордоһор дьиэ кэргэн (аймахтыы буолбатах). ☉ Близкие друзья, соседи
Олбуордарын кытыытынааҕы оту ыалларын тарбыйаҕа сиэн кирдиргэтэ сылдьар. Софр. Данилов
Булкун-аскын чугастааҕы ыалларгыныын үөрэ-көтө үллэстэн, аһаансиэн үргэнньиктээн кэбиһиэхтээххин. Далан
Үтүө доҕотторум, ыалларым, бар-дьонум, мустубуккут иһин махтанабын. М. Доҕордуурап
♦ Ыал аайы баар кэпс. — туох да уратыта, дьиктитэ суох, ханна баҕарар баар (киһини этэргэ). ☉ Обычный, ничем не примечательный (о человеке — букв. имеющийся в каждом доме)
Маайа доҕоро ыал аайы баар боростуой киһи. А. Софронов
Сир аайы, ыал аайы баар кыыс, кыыс кыыс курдуга. А. Бродников
Ол эрэ буолуохсут, тимири ыйыстыбыкка дылы буолан, ыал аайы баар киһи эбит. П. Аввакумов. Ыал аатыттан аас — 1) эргэр. Быста дьадай, бэйэҕин кыайан ииттиммэт буол. ☉ Обнищать, разориться, стать несостоятельным
Оҕуһа суох хааллахпытына ыал аатыттан ааһабыт, бараҥҥын үлэлэспитэ буол. Күннүк Уурастыырап; 2) эһин-быһын, өл-сүт. ☉ Перестать существовать как семья
Кини Далбараайаптар ыал аатыттан ааспыттарын, эстибиттэрин истэн, аһыйбыта буолбута. «Чолбон»
Биһиги эстэн, төрөппүттэрбит өлөн-сүтэн, ыал аатыттан ааспыппыт. «ХС». Ыал устун бар (сырыт) эргэр. — быста дьадайан, кыаммат буолан, ыалы кэрий. ☉ Нищенствовать, ходить по миру
Мин ийэ-аҕа диэни билбэтэҕим, киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Дьөгүөрдээн иэспин илтин эрэ, сотору ыал устун барыахпыт дии. Амма Аччыгыйа
Мин уруута-аймаҕа суох буолан, ыал устун барбытым, айаҕым иһин үлэлээн аһыыр хамначчыт курдук сылдьыбытым. «Чолбон». Ыал устун ыыт эргэр. — баарын-суоҕун барытын былдьаан ылан, ыалы кэрийэргэ күһэй, баайын-дуолун эс. ☉ Обездолить, сделать нищим, пустить по миру кого-л.
Ыал устун ыыппыт, онтон уоруйахха укпут — арыгы. А. Софронов
Оҕом Сүөдэр, тарбытыгар таралыйаҥҥын, хааһыбытыгар тотоҥҥун биһигини ыал устун ыыттыҥ. Н. Якутскай
Тулаайах эрэйдээхтэр тойонноро кэлэн үүртэлиирин, ыал устун ыыталыырын күүтэн олорбуттара. «ХС»
◊ Күбэ ыал күөстэнэр киэһэтэ көр күбэ II
Күбэ ыал күөстэнэр киэһэтигэр уруу тэрийбиттэрэ. Ыал аҕата көр аҕа. «Киһи билбэт гына уларыйан хаалбыккын дии», — диэн баран ыал аҕата уолун тыастаахтык сыллаан ылла. И. Данилов
Баҕа санаалаахпыт, хаһан эрэ төннөн Буруо таһааран, төрүөх төрөтөн Ыал аҕата буолан олорор. С. Данилов. Ыал буол — кэргэн тахсан биитэр ойох ылан бииргэ олор, дьиэтэуотта, хаһаайыстыбата тэрин. ☉ Создать семью, обзавестись хозяйством, жить семейной жизнью
Биһиги манна кэлэн, ыал буолан иккиэйэҕин буккураһан олордубут. Амма Аччыгыйа
Бу эдэр киһи үөрэххин бүтэрэн үлэһит буоллаҕыҥ, хаһан ыал буолуох курдуккунуй? М. Попов
Атын дьон оҕолоро кини сааһыгар ойох ылан, ыал буолаллар, оҕо төрөтөллөр. Ф. Захаров
ср. др.-тюрк. аҕыл ‘загон для скота’, алт. айыл ‘дом (семья); юрта; селение’, уйг. аилэ ‘семейство, семья’, авыл ‘аул’, монг. айил ‘группа юрт, селение’