1) пена, пенка; үүт үрүмэтэ пёнка на молоке; 2) плёнка, корка (напр. ледяная).

I дуть; сөрүүн тыал үрэр дует прохладный ветер; тарбахтарын үрдэ он подул на свой пальцы; саба үр = задуть; чүмэчини саба үр = задуть свечу; үрдэр антах, өҕүрүйдэр бэттэх погов. выдохнешь— он туда, вдохнёшь—он сюда (говорится о бесхарактерном, слабовольном человеке).
II 1) лаять (о собаке); 2) перен. бран. ругаться, лаяться; тугу үрэҕин? что ты лаешься?
III скоблить, счищать (мездру с кожи); инчэҕэй тириини үр = скоблить сырую кожу.

n. cream; үрүмэтий= v. to become creamy

n. wealth; үр харчы n. wealth; үр хамнас n. wealth

1. аат.
2. Кыыймыт үүт сойоругар үөскүүр чараас сымнаҕас араҥа. ☉ Тонкая плёнка или пенка, образовавшаяся при остывании кипячёного молока
   Киирэн баахыла, арыы, үүт үрүмэтин холбуйан муспутун былаакка суулаан, баайан баран, хап-сабар тахсан барда. Суорун Омоллоон
   Мукуйук үүт үрдүттэн үрүмэни илиитинэн кытаахтыыкытаахтыы сиир. Күндэ. Киэҥ айахтаах көһүйэҕэ ыаммытынан үүтү кыынньаран үрүмэтин хомуйаллар. СНЕ ӨОдь
3. Урууларга, малааһыннарга, үөрүүлээх түгэннэргэ анаан бэлэмнэниллэр үүттэн оҥоһуллар сахалыы ас көрүҥэ: үүт аннын оргуйан эрдэҕинэ үрдүгэр чараас бүрүөһүн (хах) үөскүү турарын курдук гына уотун кыччатан, мөлтөх уокка салгыы оргуталлар уонна ол хах тахсан истэҕин аайы уһулан, үүтүн сүүрдэн, көнө түгэхтээх иһиккэ үрүт-үрдүгэр ууран мунньаллар, икки ардыларын ууллубут арыынан сотоллор. ☉ Национальная якутская пища, приготавливаемая из обезжиренного молока в особых случаях: во время кипения молока уменьшают огонь так, чтобы на поверхности молока образовалась пенка
   По мере образования снимают пенку, дают с неё стечь молоку и перекладывают её слоями в посуду с плоским, широким дном, поливая каждый слой топлёным маслом. Подают к столу, свернув рулетом и нарезав на узкие кусочки. Үрүмэ оҥоһуллуута бытаан, уокка үгүстэ сыраллан, буһан-хатан астанар ас буолан сыралаах, үлэлээх, элбэхтик оҥоһуллубат. КЕФ СТАҮө
4. даҕ. суолт. Чараастык долгуннуран, дьирибинээн эбэтэр эбирдэнэн көстөр (хол., долгун). ☉ Тонкий, перистый, с мелкой рябью (напр., о поверхности воды, волнах)
   Тыы анныттан үрүҥ көмүс үрүмэ долгун оонньоон тахсан истэ. М. Доҕордуурап
   Кыра да салгына суох ылааҥы күҥҥэ күөлүм үрүмэ долгуннара үрүҥ көмүс уубун уйгуурдуом диэн сэрэммиттии, оргууй үрүлүйэн күлүмүрдүү оонньуу сытар буолаллара. П. Филиппов
   Өлүөнэ эбэ иэнэ Үрүмэ көмүстүү күлүмнээн Бу күргүөмнээх үлэни, бу сандаарар кэскили Көрөр, Көҕүлүүр курдуктар. С. Васильев
   ◊ Баҕарах үрүмэ — үрүмэттэн оҥоһуллар ас көрүҥэ: киэҥ айахтаах намыһах туой баҕарахха үүтү оргутан (үрүмэтэ тахсыбат буолуор диэри), үрүмэтин уһулан үрүт-үрдүгэр ууран оҥоһуллар ас. ☉ Вид национальной якутской молочной пищи: от үрүмэ отличается используемой для приготовления посудой (специальный глиняный горшок с широким верхом — баҕарах), а также тем, что слои молочной пенки промазывают сметаной
   Баҕарах үрүмэ, арааһа, киэҥ айахтаах намыһах туой күөскэ — баҕарахха оҥороллоруттан ааттанара буолуо. КЕФ СТАҮө. Бурдуктаах үрүмэ — үрүмэттэн оҥоһуллар ас көрүҥэ: мөлтөх уокка оргуйа турар холбуллубут үүккэ бурдугу таммалатан буккуйуллар, үрдүгэр тахсыбыт күүгэнниҥи үрүмэни уһулан сойутуллар уонна лапса курдук быһан сиэниллэр (оннук үрүмэ тахсыбат буолуор диэри үүтү оргута тураллар). ☉ Вид национальной якутской молочной пищи: от үрүмэ отличается тем, что в молоко добавляют немного муки
   Үс атахтаах туой баҕаччахха үүтү кыынньаран бурдуктаах үрүмэ оҥорбуттара олус минньигэс буолара үһү. КЕФ СТАҮө. Сүнньүөх үрүмэ — үрүмэттэн оҥоһуллар ас көрүҥэ: үрүмэ аҥаар кытыытыгар арыыны ууран баран эрийэн кэбиһэллэр (оччоҕо ортотугар арыылаах үрүмэ буолар). ☉ Вид национальной якутской пищи из молока: үрүмэ, свернутое со сливочным маслом в виде рулета. Үрүмэ былыт — чап-чараас курдары көстөр былыт. ☉ Тонкие, почти прозрачные облака
   Киэ7эрбит күн чараас үрүмэ былыт быы7ынан өлбөөрөн көстөр. Тумарча
   ср. тюрк. өреме, өрөмө ‘пенка на кипяченом молоке; сливки’

I
туохт.
1. Салгынынан илгий, сайа оҕус, тыалыр. ☉ Веять, нести струи воздуха, дуть (о ветре). Эти-хааны дьэгдьитэр эмтээх салгын үрбүтэ, — Көмүс өҥнөөх долгунум Күндээрийэ түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
Муус кырыа дьиэбит оһоҕун Уотун тыал саба үрэр. Эллэй
Хотуттан кимиэллээхтик үрэр тымныы тыал кини сүрэҕин-быарын ортотунан сайан киирэрэ. И. Федосеев
2. Айаххынан салгын күүстээх сүүрээнин таһаар. ☉ Выпускать ртом сильную струю воздуха, дуть
Бэҕэһээ киэһэ холумтаныгар күлүнэн көмпүт уоттаах чохторун хардаҕас төбөтүнэн арыйаарыйа, мас оттон, тымтыгынан күөдьүтэн, үрэн сирилэттэ. А. Софронов
Мөлтөөн иһэр уот төлөнүн наһаа күүскэ үрэн, умуруоран кэбиһиэххин эмиэ сөп. Амма Аччыгыйа
Горну Чүөчээски бастыҥ доҕоро Марат үрэрэ, оттон барабааны Петя уол тыаһатара. Суорун Омоллоон
♦ Үрдэр антах, өҕүрүйдэр (эҕирийдэр) бэттэх көр өҕүрүй
Бу киһи Тура-олоро дьороһуйбут, Киирэ-тахса биэрэстэммит, Үрдэр антах, Өҕүрүйдэр бэттэх киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эн кинини ситэ билбэт эбиккин. Кини — салайааччыга саһыллыы ньылаҥнас, оттон биһиэхэ — торҕон бөрө. Кинилэргэ үрдэр антах, эҕирийдэр бэттэх, биһиэхэ — кур төҥүргэс. С. Федотов. Үрүллүбүт хабах курдук «хоос» гынна — өрүкүйэн, омуннуран баран уостан хаалла. ☉ Легко и быстро остыть, внезапно обмякнуть, сдуться. Киһибит эмискэ үрүллүбүт хабах курдук «хоос» гынна
◊ Үрэр саа көр саа
Тимир суол тилигирээтэ, Тэлигирээп тэһииргээтэ, Тэлэпиэн тэбиэһирдэ, Тэргэн саа тигинээтэ, Үрэр саа үлүһүйдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Үрэр да саанан ытарга ааттаах баарым. УАЯ А
др.-тюрк., тюрк. үр
II
туохт.
1. Быстах-быстах, төлүтэ барар курдук бүтэй саҥаны таһаар (ыт туһунан этэргэ). ☉ Издавать лай, лаять (о собаке)
Мууһунан утаҕын ханнаран баран, туран истэҕинэ, Түргэнэ үрэн тоҕо барда. Суорун Омоллоон
Таһырдьа Дьүкэ биир тыынынан лоҥкуначчы үрээт, уурайан хаалла. Болот Боотур
Алааска киирдилэр, ыал ыта Ыраахтан үрэ тоһуйда, Утуйбут дьиэлээх соһуйда. Дьуон Дьаҥылы
2. көсп., үөхс. Кими эмэ үөх, саҥар, мөх. ☉ Грубо выражать своё недовольство, браниться
«Үксү үрбэккэ олор, эмээхсиэн!» — Сыллай Луха, кыһыл сирэйэ үллэ түһээт, бардьыгынаан тоҕо барда. Амма Аччыгыйа
[Баабыла:] Мин үөрэҕэ суохпун да, суобаһым эйигиннээҕэр ыраас. [Сүөкүлэ:] Суобаһа суоҕу миигин булаҥҥын үрэ тураҕын дуо? И. Гоголев
«Соххор, эн баҕас үрбэккэ тур! Эн соҥҥун биһиги сарбыйан сиэбиппит дуо?!» — Дайыыла ыххайан дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
♦ Ыт үрбэт, киһи көрбөт буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр киһи I)
Уол оҕо барахсан, Ыт үрбэт, киһи көрбөт буолан баран, Түөрт үрэх баһыттан биирдэригэр Дьоло тосхойор, Быйаҥа быгыалыыр, Кэскилэ кэтэһэр кэмэ кэлиэҕэ. Саха нар. ыр. II
др.-тюрк., тюрк. үр
III
туохт. Тириини таҥастыырга бэлэмнээн субатын эбэтэр түүтүн үрбэнэн кыһыйан ыраастаа. ☉ Скоблить, счищать (мездру с кожи) специальным орудием үрбэ. Инчэҕэй тириини үрэр
□ Ыстапаанньыйа суол ааныгар олорон тирии үрэр. Күндэ
Андаатар тириитин үрэр (ыраастыыр) мас эмиэ туспалаах. «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. сүр ‘сдирать, стягивать’

туохт. Кыра да соҕуһу (хол., кыыһырсыыны) күөттээн, үлүннэрэн биэр. ☉ Раздувать что-л. (напр., ссору), подстрекать кого-л. на что-л. (напр., на что-л. неблаговидное)
Эһиги манна, кыараҕас сиргэ, булкуһа олорор буолаҥҥыт, туой ити курдук буоһата суохтан сылтах ыла ылаҕыт, кыра, мээнэ дьыалалары, үрэн-тэбэн барар үгэстээххит. А. Софронов
Биирдэрэ сэмээр туора туран Ыраахтан кэтэһээччи, Ымаҥнаан, көх-нэм буолан, Үрэнтэбэн биэрээччи. С. Тарасов
Тыл хонноҕуна төлөрүйэрэ уустук. Уон оччонон омуннаан Үрэн-тэбэн биэрэллэр. «ХС»