сыһ. Үчүгэйдик, олус, аһара, олус үчүгэйдик. ☉ По-доброму, хорошо, весьма, очень. Үтүөтүк быһыылан
□ Айыы таҥараны үтүөтүк итэҕэйэр. ПЭК СЯЯ

1. даҕ.
2. Олус үчүгэй, эриэ дэхси үчүгэй. ☉ Прекрасный, превосходный, очень хороший
   Биирдэ уһулуччу үөрүүлээх үтүө киэһэ буолла. Амма Аччыгыйа
   Ол киэһэ, дьэ, кырдьык даҕаны, үтүө да кэпсэтии тахсыбыт эбит диэн, билигин саныыбын. А. Сыромятникова
   Саҥа киирбит үтүө дьиэбит Саргы киинэ буолуохтун, Кинини ким мин дьиэм диэбит Кэрэ кэскил буолуохтун. И. Эртюков
3. Туох баар үчүгэйи, этэҥҥэ буолууну эрэ кэрэһэлиир (эҕэрдэҕэ тут-лар). ☉ Несущий благо, добро, благополучие (приветствие). Үтүө күнүнэн, күндү доҕоттоор!
   □ Үтүө тыл баайдааҕар күндү (өс хоһ.)
   Үтүө тылларыҥ иһин сиртэн-халааҥҥа диэри махтал буолуохтун! Н. Габышев
   Үтүө айаны, дьоллоох олоҕу баҕарабыт. «ХС»
4. Дьоҥҥо чугас, үчүгэй, киһилии майгылаах. ☉ Делающий добро другим, душевный, отзывчивый. Үтүө да дьоннор мустубут эбиттэр
   □ [Сэмэнчик:] Дээдэм, аһыммыккар баһыыба! Эн үтүө киһи буолаҥҥын бачча тухары дьон буолан олордохпут дии. П. Ойуунускай
   [Барахсаанап:] Эрэнэбин, эн үтүө, аһыныгас санааҕар. С. Ефремов
   Кырыктаах киһи кылгас үйэлээх, үтүө санаалаах киһи үчүгэй, үгүс кэнчээрилээх. А. Кривошапкин (тылб.)
5. Баай-тот, өҥ (сир-дойду). ☉ Благодатный, приносящий довольство (о земле)
   Дьөгүөрдээн куолутунан үтүө ходуһалартан барыларыттан аккаастанара. Амма Аччыгыйа
   Биһиги Сахабыт сирэ киэҥ даҕаны, хайдах курдук үтүө сыһыылар, алаастар, үрэхтэр баалларый? А. Фёдоров
   Үтүө күөл онно ходуһаҕа бэрт киэҥ сири ол отчут уолаттарыныын охсон килэһиппит. «ХС»
6. кэпс. Ама соҕус, арыый үчүгэй (хол., ыалдьан баран үтүөрэн эрэр киһини этэргэ). ☉ Сносный, удовлетворительный, приемлемый (о самочувствии)
   Ыарыһахтары, кистэл буолбатах, үтүө соҕус буоллулар даҕаны, таһаарарга күһэллэллэр. «Кыым»
   Нина үтүө буолан эрэр. Сотору оскуолабар барыам диир. КИИ СТ-2
7. аат суолт.
8. Киһини үөрдэр, киһиэхэ туһаны эрэ аҕалар туох эмэ, туох эмэ өҥө. ☉ Добро, благодеяние, то, что приносит пользу
   [Дьэкиим — Маарыйаҕа:] Үчүгэй, баһыыба. Кэнники намнум буолан бараммын бу үтүөҕүн тугунан эмит төлүөм. А. Софронов
   Үгүс үтүөнү, үчүгэйи биһиги ааспытын, биитэр суох буолбутун кэннэ эрэ биирдэ өйдүүбүт, ардыгар. Н. Лугинов
9. Киһиттэн үчүгэйдэрэ, бастыҥнара, талыылара. ☉ Лучший из лучших
   Уҥуохтаах көнөтө, дьүһүннээх үтүөтэ, кырдьык даҕаны бухатыыр моһуоннаах, быһый быһыылаах киһи кэлэн бар дьоҥҥо үстэ сүгүрүс гынна. П. Ойуунускай
   Улахан тутууларга үксүгэр дьон үтүөлэрэ, дьиҥнээх патриоттар кэлэллэрэ. И. Гоголев
   Үһүйээн өссө хамначчыт уол киһи үтүөтэ эбитэ үһү диэн кэпсиир. Далан
   ♦ Үтүө быар түөлбэ. – улаханнык күлсүү-салсыы, күлэн лаһыгыратыһыы. ☉ Громкий смех, дружный хохот (букв. замечательная печень).
   ◊ Үтүө аат көр аат I
   Аҕабыт үтүө аатын алдьатымаҥ, ытык этин киртитимэҥ, тэпсимэҥ. П. Ойуунускай
   Ол курдук, туох үтүө ааппар, эн миэхэ куккун туттардаҥый? Г. Нынныров. Үтүө төрүттээх эргэр. — ааттаах-суоллаах, биллэр-көстөр төрүттээх. ☉ Благородный, знатного происхождения
   Куорат сахаларын маҥнайгы мунньаҕар, үтүө төрүттээхтэр мунньустар дьиэлэригэр В.В. Никифоров кэнниттэн Максим биһиги тахсаммыт тыл эппиппит. П. Ойуунускай
   Сүөдэр Бэһиэлэйэп «үтүө төрүттээх кырдьаҕас оҕонньор». Амма Аччыгыйа
   Үтүө төрүттээхтэр үрдүбэр түстүлэр, Кулуттар чугуҥнуу турдулар. А. Бэрияк
   ср. др.-тюрк. ейдү ‘хороший, добрый; хорошо’

сыһыан холб. Ким эмэ атына эбитэ буоллар киһи баҕарбытын хоту буолуо, сылдьыа этэ диэн баҕа санааны көрдөрөр. ☉ Выражает сожаление говорящего о том, что кто-л. поступил не так, как хотелось бы
Үтүө айылааҕа буоллар, киһилии дьон кэккэтигэр сылдьыан сөптөөх эдэр киһи ыһыктыннар ыһыктынан иһэрин көрүөххэ ыарын ааһан, түктэри. МАС ТК

даҕ. Күүтүүлээх, күндү (ыалдьыт). ☉ Долгожданный, дорогой (гость)
«Үтүө-мааны ыалдьыттар киирэн ааһан иһиҥ, күндү ыалдьыт буолуҥ», — киирэр ааҥҥа сахалыы таҥастаах кыргыттар дьоннорун уруйдуу-айхаллыы көрсөллөр. П. Филиппов

аат. Уопсастыба, дьонсэргэ билинэр гына ким, туох эмэ оҥорбут үтүө быһыыта, туһата. ☉ Общественно-полезный поступок, достойный уважения и общего признания, заслуга
Киһини сааһын тухары махтаннарар үтүө-өҥө төһө харчыга турарынан буолбат, хаһан уонна хайдах оҥоһуллубутунан буолар. Амма Аччыгыйа
Өскөтүн биһиги национальнай култуурабыт, чуолаан ойуулуур ускуустубабыт сайдыытыгар дьиҥнээх үтүөлэрин-өҥөлөрүн иһин кимнээҕи чорботон бэлиэтиир буоллахпытына, Е. Шапошников аата үгүстүк ахтыллааччылартан биирдэстэрэ буолуон сөптөөх этэ. Эрчимэн
Кэлэктиип үлэтэ тупсарыгар элбэх сыратын биэрбит, Ленин уордьанын кавалера ыччат наставнига С. Григорьев үтүөтэ-өҥөтө улахан. «Кыым»
♦ Үтүөҕүн-өҥөҕүн сууй — туох баар үчүгэйи, туһалааҕы оҥорбуккун барытын сотон кэбис. ☉ Перечеркнуть былые заслуги каким-л. неблаговидным поступком
Биирдэ мүччү үктээн үтүөтүн-өҥөтүн барытын сууйда. НАГ ЯРФС II

1. 1) очень хороший, прекрасный, превосходный, замечательный, отличный; үтүө киһи замечательный человек; үтүө дойду прекрасная страна; үтүө сааһа его лучшие годы; үтүө ат биир кымньыылаах , үтүө киһи биир тыллаах посл. доброму коню достаточно одного удара кнутом, у хорошего человека — одно слово; үтүө биэттэн абааһы кулун төрөөбүтүгэр дылы погов. (и) от хорошей кобылы рождается жеребёнок-урод (соотв. в семье не без урода); 2) уст. благородный, знатный, почтённый || знать; нэһилиэкүтүөлэрэ знатные люди, знать наслега; үтүө төрүттээх киһи человек благородного происхождения; 3) добрый || добро || доброта; үтүө баҕа доброе пожелание; кини үтүөтэ умнуллуо суоҕа его доброта не забудется; 4) заслуга; сэриигэ үтүөлэрин иһин наҕараадаланна он награждён за боевые заслуги; боевой үтүөлэрин иһин медаль медаль за боевые заслуги; 5) сносный || сносно; легче, лучше; ыалдьара үтүө буолла ему полегчало (букв. болезнь его стала легче); 2. употр. в знач. усил. частицы, выражает сильную степень признака: эрэй үтүөтүн эрэйдэнним я узнал, почём фунт лиха.

a. good, benevolent, kind, noble; үтүөр= v. to become better, recuperate; үтүөмсүй= v. to put on airs, pretend to be noble