скреплённый, сшитый с помощью үүдэһин 1.

скреплять, сшивать что-л. с помощью үүдэһин 1.

1. (действие) өрөн абырахтааһын, үүйүү; 2. разг. (нитки) абырах саба; 3. разг. (заштопанное место) абырах, үүдэһин абырах.

туохт. Үрэллэн, алдьанан эрэр тугу эмэ (хол., иһити) үүдэһининэн туттар, бөҕөргөт. ☉ Скреплять, сшивать что-л. (напр., посуду) с помощью үүдэһин
Күөһү үрэллибэтин диэн үүдэһиннээн кэбиһэллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Иҥнэйбит остуол таһыгар собус-соҕотох олоппос дьаадьайан турарын оҕонньор боробулуоханан үүдэһиннээн кэбистэ. «ХС»
Наарта чаастарын кытаанах тирбэҕэ быанан үүдэһиннээбиттэр. ВС ХД

тыаһы үт. туохт. Элбэхтэ хатыланар, быһыттаҕас сатархай тыаһы таһаар; онуоха майгынныырдык саҥар. ☉ Издавать отрывистые дребезжащие звуки; говорить надтреснутым голосом
Бандьыыттар сааларын тыаһа эргиччи дардыргыыр. Амма Аччыгыйа
Бары үүдэһиннэрэ барыта үрэллиэх курдук дардырҕаан, чуурка тэлгэтиилээх киин уулуссаларынан мас кабиналаах таһаҕас массыыналара сырсыбыттара. Далан

туохт.
1. Сөллөн, үрэллэн хаал (өрүллүбүт, хатыллыбыт, баайыллыбыт туох эмэ туһунан этэргэ). ☉ Распускаться, развязываться, расплетаться
Хатыллыбыт иҥиир сап утахтара, сылаас ууга улам сиигирэн, синньигэс төбөлөрүттэн саҕалаан өһүллэн, үөһэ-аллара түллэҥнэһэн бараллар. Н. Якутскай
Өһүллүбүт суһуоҕу имэрийэ Үөрэммэтэҕэ биһиги муусабыт. П. Тулааһынап
△ Төлөрүйэн хаал, төлө бар, төлөрүтүлүн (тимэх о. д. а. тустарынан этэргэ). ☉ Расстёгиваться, развязываться (напр., о пуговицах, вязках)
Түөс симэҕэ төлөрүйдэ, Өттүк симэҕэ өһүлүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу мин, Үөһээ уолун кытта Үс түүннээх күн охсуһан Үрүт үүдэһиммин өһүллэрэн, Алын тирэхпин алдьаттаран олоробун. С. Васильев
2. көсп. Мөлтөө, мүлүй, мүлүрүйэ быһыытый (тымныы күүһэ мөлтөөһүнүн этэргэ). ☉ Ослабевать (о морозе, холоде)
Кэлин кэмҥэ тымныы арыый өһүллэн, нэдиэлэ тухары хамсаабакка, аймаммакка, ньиргиччи дьэ үлэлээбиттэрэ. В. Яковлев
Хатааһын өһүллэн Ириэһин дьэ кэллэ. Болот Боотур
♦ Күүһэ өһүллүбүт (өһүллэн) — мөлтөөбүт, урукку кыаҕын, күүһүн сүтэрбит (ыалдьан, ыараханнык эчэйэн). ☉ Он ослаб, потерял былую силу (напр., в результате болезни, тяжёлой травмы)
Сыыры өрө дабайан иһэн, эмискэ күүһэ өһүллэн, атахтарын босхо-босхонон үктэнитэлээн, тэлиэс-былаас дайбаталаан ылбыта. Күннүк Уурастыырап
Софрон ойоҕоһун оскуолак үлтү көтөн, тыҥатын таарыйбыт этэ, хаана олус барбытыттан сирэйэ кубарыйан, күүһэ өһүллэн сытара. ССС. Өйдөрө (өйө) өһүллүбүт — буккуллубут, кыайан өйдөөбөт, тобулбат буолбут. ☉ Он ослаб умом
Саныыр санааҥ сайҕаннаҕа, өйдүүр өйүҥ өһүлүннэҕэ, мэйиилээх бэйэҥ мэнэрийдэҕэ. ПЭК ОНЛЯ II
Уулуссаҕа оҕунна, Хаарга таралыйда, Киҥэ-наара кэбэлийдэ, Өйө-санаата өһүлүннэ, Иһэри эрэ ирдэстэ. А. Софронов. Өрөөбүт уоһа (өһө) өһүллүбүт (хоммут уоһа хоҥнубут) — кэпсээнэ-сэһэнэ, ырыата-тойуга тобуллубут, ыпсаран кэпсиир күнэ буолбут. ☉ Отличиться красноречием
Өрөөбүт уоһум өһүлүннэ, Дьэбиннийбит күөмэйим дьэҥкэрдэ. С. Васильев
Этэрикээн баччааҥҥа диэри кимиэхэ да быктарбатах чып кистэлэҥин умнан, өрөөбүт уоһа өһүллүбүт, хоммут уоһа хоҥнубут. П. Филиппов. Өһүллүбэт өс (өс-саас) — хаһан да уҕарыйбат, мөлтөөбөт, уурайбат өстүйүү. ☉ Смертельная вражда, ненависть
Үтүө доҕотторо эдэр саастарын үгэнигэр кыргыһыыга охтон, доҕотторун бу оҥорбуттары утары өһүллүбэт өс-саас уота кини [Дайыыла] сүрэҕин уматта. Д. Таас
[Ииппит суорун оҕотун] өлөрөр айыыта бэрт буолуо, суор аймахха өһүллүбэт өскө-сааска барабын. И. Федосеев. Үүдэһинэ өһүллүбүт кэпс. — кырдьан буорай, бэйэни аанньа кыаммат гына мөлтөө. ☉ Сильно одряхлеть, стать беспомощным (букв. связки его развязались)
Хаар бөҕө баттаан, түөрт үүдэһин өһүллүбүт киһитэбин. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Туох эмэ алдьаммытын оҥор, чөлүгэр түһэр, өрөмүөннээ. ☉ Чинить, починить, ремонтировать, восстанавливать что-л. «Мандаар, ырбаахыҥ алдьаммыт дуу? Устан аҕал эрэ, абырахтаан биэриим»,— диэн мин ийэм куолаһын холкутата сатыы-сатыы эттэ. И. Гоголев
Ньылаарыс төһөлөөх элбэх солууру, чаанньыгы, тимир-алтан иһити үүйбүтэ, абырахтаабыта буолуой?! И. Федосеев
Биир сайын, өйүөлэнэн-тайааланан, тэйиччи үрэххэ быһыт абырахтыы тахсыбыттар. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Олох айгырааһынын, алдьаныытын-кээһэниитин чөлүгэр түһэр. ☉ Восстанавливать нормальную жизнь, разрушенное, расстроенное хозяйство
Сэрии алдьатыытын түргэнник абырахтыы, кини сырҕан баастарын оһоро охсуохха наада этэ. Далан
1922 сыллааҕы сайын Тааттаҕа сэбиэт талаллар, хаһаайыстыбаны, олоҕу абырахтыыр үлэҕэ киирбитинэн бараллар. Бэс Дьарааһын
3. кэпс. Айгыраабыт доруобуйаҕын көннөр; ыалдьыбыт дьоҥҥо үтүө туһалаах буол (хол., санаторийга эмтэнии). ☉ Поправлять свое здоровье; быть полезным для здоровья (напр., лечение в санатории)
[Олох тупсарыттан] Оҕонньор бэйэм Уолбар түспүккэ дылы буолабын, Айгыраабыт үүдэһиммин Абырахтаабыт курдук буолабын. С. Васильев
Атаас, өйдөө көннөрү, Абалаах олус абыраллаах: Араахымалаах дьоннору Абырахтыыр аналлаах. «ХС»
4. Алдьаммыты самалы гынан сап, абыраҕы уур, киллэһиги киллэр. ☉ Класть заплаты, латать. Эргэ тэрэпиискэ дуомунан абырахтаабыт ыстаана алдьаныа суоҕа дуо?
□ Саҥалаах ээ! Бии дьааһыкпар симэн сытыарар солкобунан абырахтыам этэ дуо? Амма Аччыгыйа
♦ Омурдун абырахтыыр — оҥорон, тупсаран кэпсиир; сымыйа-кырдьык икки ардынан кэпсиир, сымыйалыыр. ☉ Он говорит много выдумывая, прибавляет от себя; отливает пули
Бэйи эрэ, ол Дьэллик биирдэ эмэ сымыйалаата, чэ, муҥ саатар омурдун абырахтаата буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Үксүн омурдун абырахтаан кэпсээн баран, кэнникинэн онтукатын бэйэтэ да итэҕэйбит курдук буолан барар этэ эдэр уолчаан. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Ньиргиэрдээхтик тыаһаа-ууһаа (хол., улахан куорат туһунан); лаҥкыныыр, сатарыыр тыаһы таһаар. ☉ Шуметь, греметь (напр., о шуме большого города); издавать звонкие, раскатистые звуки
Аны ахтар буоллум дуу Аарыгырар куораты, Күһүн мустар доҕордуу, Көрдөөх-нардаах ыччаты? М. Тимофеев
Куолакал тыаһа эҥин араастаан аарыгыран, лыҥкынаан түннүгүнэн киирэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үүдэһиннэрин тыаһынан өрө аарыгыран күүстээх бульдозердар тахсаллар. «Кыым»
△ Айаарар курдук сатархайдык саҥар, ыллаа. ☉ Раскатисто, звонко говорить, петь
Кылаас маҥнайгы дьуһуурунайа Булочкин арааппардаан аарыгырда. Амма Аччыгыйа
Албакыын кырдьаҕас ону [оҕо ыалдьыбытын] көрөн, тиэтэйэн, олоҕор олорон, кыыран аарыгырбытынан барар. Р. Кулаковскай
△ Тыаһаан-ууһаан айдааран, биллэн-көстөн бар-кэл, сырыт (үксүгэр элбэх дьон, суол-иис ньиргиэрин туһунан). ☉ Издавать сильный шум (обычно при многолюдстве, большом движении на дорогах)
Бачча үгүс дьон мустан аарыгырбыт, аалсыбыт сирэ диэтэххэ кимнээҕэр бэрээдэгирбит сиргэ кэлэн тиҥ гына бэрдэрдэҕим ити. Н. Заболоцкай
Лампаарыкы уруккута даҕаны аттаах бөҕө аарыгырбыт, тиҥилэхтээх бөҕө тибилийбит, аатырбыт сайылык этэ. Далан
Ахсым-бардам сырыылаах Аптамабыыл көлөлөр Аарыгыран бардылар. В. Чиряев
2. көсп. Киэҥник, айдааннаахтык сураҕыр (аат-суол туһунан). ☉ Иметь шумную славу, получать широкую известность
Аҕыс халлаан анныгар Аарыгырар ааттаах-суоллаах Алмаасчыттаах, кырсаһыттаах [Сахам сирэ]. Күннүк Уурастыырап
Кини байарыттан, аатасураҕа аарыгыран тарҕанарыттан атыны тугу да санаабат киһи. И. Никифоров
Ааппыт-суолбут олус аарыгырбатар да, син онно-манна биллэр дьон буолуохтаахпыт. Софр. Данилов
3. көсп. Тугунан эрэ уһулуччу чорбой (хол., сүүнэ улаханынан, кэрэтинэн, ураты бэлиэтинэн). ☉ Выделяться среди прочих чем-л. особенным (напр., грандиозными размерами, особой красотой и др.)
Өлүөнэ эбэ барахсан, төһө да тунал маҥан хаардаах мууһунан бүрүлүннэр, син киэҥинэн, кэрэтинэн абылыы, аарыгыра сытар буоллаҕа. БИ СТ
Суон буруолаах, суостуганнаах оһохтоох Алаһа бараан дьиэ Алыс ааттааҕа Аарыгырбыт эбит. П. Ойуунускай

туохт.
1. Туох эмэ хоччорхойу, хаппыты сымнатаары илдьи сыс, мэһий, имит. ☉ Толочь, мять, разминать что-л. жёсткое, твёрдое
Ону истэ-истэ кырдьаҕас эмээхситтэр, таба хаппыт силгэтин ыстаан мүлүктүү-мүлүктүү тириини эллииллэр. Н. Якутскай
Үрүҥ туойу эллээн баран хатардахха хайдыбат, кыбыс-кытаанах буола хатан хаалар. И. Данилов
Куҥ эти сууйан, силгэтин ылҕаан, кыра гына кырбастаан баран, ас өтүйэтинэн эллииллэр, ол кэнниттэн лапса курдук гына кырбыыллар. Дьиэ к.
2. Маһы суор, чочуй, таҥастаа. ☉ Обработать дерево, выстрогать нужную форму
Сэргэни Ырыа Ылдьаа үс төгүрүк сылы быһа таҥастаан, эллээн чочуйбута. Н. Лугинов
Хаптаһыҥҥа сырылаан, Хабырынар устуруус: Кыҥаан эллиир дьуххалаан, Кылбарытар мындыр уус. Р. Баҕатаайыскай
Урукку курдук тутууну аҥаардас сүгэнэн эллээн суоруу уурайда. Тутуу үлэтигэр тиэхиньикэ күүһэ туттуллар буолла. «Кыым»
3. Тимири кытардан баран таптай, балталаа. ☉ Ударами молота придавать раскалённому докрасна металлу какой-л. вид, ковать
Элбэх да тимири Оҕонньор эллээтэ, Үс түүннээх үлэтин Түмүгэ кэллэ дьэ. Эллэй
Онон сиикэй соҕус тимири эллээн, таптайан охсуллар. ПАЕ ЭАБ
Таһыттан киллэрбит тимирдэрин кыһа бэлэһиттэн туртаччы кытардан таһааран, холбуу эллээн батырҕатта. С. Васильев
4. көсп. Олох араас ыарахаттарыгар мускуллан бус-хат, кииллий, ыарахаттары эрдээхтик туораа. ☉ Становиться нравственно крепким, стойким, выносливым, закаливаться, мужественно переносить испытания
Кини эн курдук эмиэ Долгуйбат тоҥ туруктаах буоллун, Этиҥ, чаҕылҕан, силлиэ Эллээн кииллиппит эттэннин! П. Тобуруокап
Эрэй-муҥ эллээбэтэх, олус көнө сүрүннээх киһи тосторо түргэн быһыылаах. Э. Соколов
Олох барахсан үөһүгэр уктан, уһааран, Өлбөт үөстээн, имитэн эллээбитэ, Оҕо сааска үлүскэн үлэ, суткураан Инчэҕэй талахтыы эрийэн эрчийбитэ. «Чолбон»
♦ Эмньигин эллээ — иннин ыл диэн курдук (көр илин I)
[Күн Толомон Ньургустай оҕобут] Биһиги тойон иччибитин хаҥылын сыһытан, эмньигин эллээн, дохсунун солбонутан, эргичийэн кэлэр күҥҥэр уол оҕонон уруйдуох этибит. ПЭК ОНЛЯ III
[Кулун Куллустуур:] Күн Толомон Ньургустай удаҕан, Мин диэтэх киһини Бигэ үүдэһиммин айгыратан, Эмньикпин эллээн туран Эр гынаары Эргитэн аҕалбыта баара. ТТИГ КХКК
ср. тур. елле ‘касаться руками, трогать; щупать’, тюрк. эл, чув. ал ‘рука’, монг. элдэх ‘выделывать (кожу); раскатывать (тесто)’, бур. элдэхэ ‘мять; возделать (землю)’