туохт. Олус эргэрэн, үрэллиэх курдук буол (хол., дьиэ тээбиринин этэргэ). ☉ Становиться ветхим, ветшать (напр., о домашней мебели)
Түннүк таһыгар муннукка боробулуоха үүдэһиннээх олоппос дьаадьайан турара, аттыгар хампайбыт остуоллаах. «ХС»

көр эдэрчи
Кини бөҕөтаҕа үүдэһиннээх, киппэ сэбэрэлээх, билигин даҕаны бэрт тэтиэнэх эдэрсин көрүҥнээх оҕонньор. Софр. Данилов
Кубархай уҥуох сирэйдээх, хатыҥыр эдэрсин киһи туран кэллэ. Болот Боотур
Соһуйбуттуу көрбүт эдэрсин дьахтар тахсан, сылабаарга уу кутан, тымтык тыыран элэҥнээтэ. Н. Габышев

аат., түөлбэ. Түү истээх, кулгаахтаах, кыһыҥҥы бэргэһэ. ☉ Зимняя шапка на меху с широкими наушниками, малахай
Малахай көп түүтүн быыһынан мин диэки эдэрдик мичээрдээтэ уонна мин төрөөбүт тылбынан: «Мин эмиэ сахабын ээ», — диэтэ. Софр. Данилов
Ийэтэ Чиэнэҕэ улахан киһи буолтун аатыгар оһуордаах-дьарҕаалаах, сиэгэн хаймыылаах күндү саҕынньаҕы, үүдэһиннээх малахайы, үрүҥ таба үтүлүгү тигитэлээн биэрдэ. И. Данилов

аат., эргэр.
1. Алдьаммыты, арахсаары гыммыты үүйэн туттарар чараас ньаалбаантан эбэтэр синньигэс талахтан о. д. а. оҥоһуллубут кэлгиэ. ☉ Узенькие ремешки из тонкой жести или ивы, предназначенные для крепления чего-л.
Ити кэннэ Сөдүөччүйэ ньаалбаан үүдэһиннээх икки хончоҕорго үүт баһан киллэрдэ: «Туохтаах буолан киһилии ыалдьыттатыамый, утаххытыгар бу». Тумарча. Хас да сиринэн үүдэһиннээх улахан чааскытыгар Кылааннаах бэһис төгүлүн чэй куттарбытын Бориска сөҕө көрдө. В. Егоров
2. көсп., кэпс. Киһи уҥуохтарын силбэһэр силгэлэрэ. ☉ Сухожилия, связки
Аҕыс үүдэһиним араҕыста. Саха фольк. Хаар бөҕө баттаан, түөрт үүдэһиним өһүллүбүт киһитэбин. Күннүк Уурастыырап
Күн Эрили обургу, Үрэллибит үүдэһиниҥ үтүөрдүн, ойдубут бааһыҥ остун. С. Васильев
♦ Үүдэһинэ өһүллүбүт көр өһүлүн
Хаар бөҕө баттаан, түөрт үүдэһиним өһүллүбүт киһитэбин. Күннүк Уурастыырап
ср. монг. үдээсэн ‘шнур, нить (которыми что-л. прошито); сшивка’, бур. үдөөһэн ‘шнуровка’

1. аат. Дуйдаммыт чараас сымнаҕас ылтаһын. ☉ Кусок жести, жестянка
   Ити кэмҥэ Сөдүөччүйэ ньаалбаан үүдэһиннээх икки хончоҕорго үүт баһан киллэрдэ. М. Доҕордуурап
   Долбуурга ньаалбаанынан үүйүллүбүт аҕыйах чааскы, кытыйа, мээрэй, быдараах көстөр. Р. Кулаковскай
   Гриша диэн доҕорум кирпииччэҕэ аалан-аалан көмүс курдук килэпэчиппит ньаалбаан сыыстааҕын саҥата суох куду аста. С. Федотов
2. даҕ. суолт. Ньаалбаантан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из жести
   Килэриччи элэйбит былыргы үйэтинээҕи ньаалбаан холбуйаны остуолга уурда. А. Софронов
   Арсения …… былырыын атыыһыттан ылбыт ньаалбаан ньуоскатын хоонньугар угунна. Эрилик Эристиин
   ♦ Ньаалбаан киһи кэпс. — биир сүнньэ суох, санаатын уларыта сылдьар киһи. ☉ Человек, легко меняющий свои убеждения
   [Октябрина:] Итинник ньаалбаан киһи буоллаҕына, кырдьык, атырдьах маһын курдук арахсыам. М. Попов
   ср. др.-тюрк. йалбы ‘плоский’

туохт., кэпс.
1. Дьалты буолан, туора хааман биэр, бар (кимтэн-туохтан эмэ күрэнэрдии). ☉ Незаметно уходить, отходить в сторону, убираться прочь (убегая от кого-чего-л.)
Дьэ, хотуой, мантан быыс булан дьаадьыйдаххына эрэ табыллар буолла. Уорбалаан эрэллэр. П. Филиппов
Бу киһини кытта өссө салгыы кэпсэтэр туһата суоҕун билэн, дьаадьыйа хаамтым. В. Ойуурускай
Кини [үөрэнээччи] ыарырҕатар уруогун үөрэтиэ суоҕа, туох салла саныырыттан дьаадьыйан биэрэ сылдьыа. ЧКС ОИиСТ
2. көсп. Туохтан эмэ туора тутун, кыттыһыма. ☉ Держаться в стороне от кого-чего-л., избегать, сторониться когочего-л.
Ыччат холкуостан дьаадьыйарыгар оскуола ордук буруйдаах дии саныыбын. Софр. Данилов
[Чокуурап:] Солко [киһи аата] эн дьаһалгынан эмиэ үлэттэн дьаадьыйа сылдьар. С. Ефремов
Маннык быһыыга-майгыга Софронов хаһыат үлэтиттэн дьаадьыйан биэрдэҕинэ сатаныах курдук буолбута. «ХС»
ср. монг. дьайирла 'уклоняться'
та суох кураанах дьаадьайан туран хаалар. «Кыым»
Түннүк таһыгар муннукка боробулуоха үүдэһиннээх собуссоҕотох олоппос дьаадьайан турара. «ХС». Тэҥн. дьоодьой, дьөөдьөй

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., иһити) кыҥнары тут. ☉ Наклонять что-л. набок
Уҥа илиитигэр тутан турбут куруускатын уот үс өттүгэр иҥнэрэн ас кутта. П. Филиппов
Хобочук ньаалбаан үүдэһиннээх чааскытын иҥнэрэн, итии чэйин бүлүүһэҕэ куттан дьалкыһытан иһэн, биллэрик түннүккэ сыстан, эҥээргэ тиийэн эрэр дьону батыһа көрөн дьэбидийбит. П. Аввакумов
2. көсп. Күүскүнэн ньүдьү балайдык саба баттаа-үктээ; алдьат-айгырат; өлөрсүтэр. ☉ Разрушать, уничтожать, расстраивать (посредством грубой силы)
Икки атах аймаҕын Этин сэймэктииргэ, Кэрдэн кэйгэллииргэ Илбиһирэн турбут, Иҥнэрэр эрэ идэлээх Түөкүн бииһин сэриитэ …… Түөкүннүү түрбүөтээн түспүтэ. Саха фольк. Алтан Харах онтон кыһыйан-абаран, Болтоһуну иин курдук иҥнэрэн баарта үһү. Күннүк Уурастыырап
Орто дойду дьолун тохтордулар, төрүүр оҕо уйатын түҥнэрдилэр, иитэр сүөһү күрүөтүн иҥнэрдилэр. Ньургун Боотур
Киһи төрдүн иҥнэрбит дьоннор. «ХС»

1. туохт.
2. кэпсээ диэнтэн бэй., атын. туһ. Ыраас таптал туһунан үгүс да кэпсээн кэпсэммитэ, үгүс да ырыа ылламмыта буолуоҕа. Суорун Омоллоон
   [Кыыс] остуоруйаҕа кэпсэнэр кыһыл көмүс муостаах табалыы, биирдэ көстө түһээт, мэлийэн хаалбыта. Н. Лугинов
   Үлүйэртэн өһүллүбүт Үүдэһиннээх бу дьоннор — Кыайыыларын кэпсэммэт, Кырдьык, сэмэй да дьоннор. Р. Баҕатаайыскай
   Кистэлэҥмитин билсэбит эрээри саха киһитин үгэһинэн кэпсэнэ барбаппыт. ВВ ТТ
3. Бэйэҕин киһиргэнэн саҥар, кэпсээ. ☉ Хвалиться, нахваливать себя
   Кини: «Мин моҕотойу тыыннаахтыы тутуом», — дии-дии кэпсэнэ истэ. Суорун Омоллоон
   Илья Васильевич сураһар дьоҥҥо бэйэтин буҕаалтыр курдук кэпсэнэр. Н. Габышев
   «Ити аата, били баайдар кырган бүтэрдибит диэн кэпсэммит бассабыыктарын илиилэригэр былаас киирдэҕэ», — диэбитэ кини. Эрилик Эристиин
4. буолб. ф-ҕа даҕ. суолт. Тылынан сатаан этиллибэт. ☉ Неописуемый
   Сатаан кэпсэммэт, кыайан хоһуллубат кэрэ Талба өрүс. Амма Аччыгыйа
   Дьэ манна мин маҥнай көрүстүм Уһуктуу кэпсэммэт үөрүүтүн! Баал Хабырыыс
   [Күһүн] Кэпсэммэт кэрэ туспалаах. Баал Хабырыыс

аат.
1. Туох эмэ кытыытынан дьураалыы бүүрүк. ☉ Кайма, кант
Эйигин санатан, Ыалыкы хара Хаймыылаах кыната Туртаҥныы хаалла. С. Данилов
Үрдүгэр хара хаймыылаах кыһыл таҥастар таҥнары ыйаммыттара. П. Тобуруокап
Сэрбиис кыһыл көмүс хаймыылаах. В. Протодьяконов
2. Таҥас эбэтэр атах таҥаһын кытыытынан таҥаһынан, түүнэн эбэтэр атын матырыйаалынан тигиллибит синньигэс дьураалыы бүүрүк. ☉ Узкая полоска ткани, меха, мягкого материала, нашитая по краю одежды или обуви, оторочка
Анфиса үрүҥ түү хаймыылаах түүппүлэлээх. Н. Габышев
Үрүҥ куруһуба хаймыылаах баартыктаах официантка тиийэн кэллэ. С. Дадаскинов
Ийэтэ Чиэнэҕэ …… сиэгэн хаймыылаах күндү саҕынньаҕы, үүдэһиннээх малахаай бэргэһэни тигитэлээн биэрдэ. И. Данилов
3. көсп. Туох эмэ тулата, кытыыта. ☉ Окрестность, край чего-л.
Ол толоон Хара тыа Хаймыылааҕа эбитэ үһү. С. Васильев
Иннибитигэр хара ойуур хаймыылардаах туртайан көстөр толооннор ыраахха диэри нэлэһийэн көһүннүлэр. С. Окоёмов
Аллара хайыр таас хаймыылаах муора дьалкыллар. Н. Островскай (тылб.)

туохт.
1. Алдьанан хайаҕастан, тэһэҕэстээх буол. ☉ Быть проткнутым, пробитым чем-л.; продырявиться
Онто да суох этэрбэһэ тэстэн, эрэй бөҕөнү көрдөрөн иһэр. Амма Аччыгыйа
Сороҕор сымыыт тэстибэккэ бэрт уһуннук эрэйдээччи. Аргыс-1
Сүгэнэн аҕыйахта охсорун кытары муус тэстэн, уу быччас гынна. А. Кривошапкин (тылб.)
2. Алдьаммыт сиринэн, хайаҕаһынан туох эмэ убаҕас таммалаа. ☉ Течь, протекать. Сарайбыт муннугунан тэстибит. Ампаардарын үрдэ күүстээх ардахха тэһиннэ
□ [Ардахха] отуута тулуйбата, тэстэн таммалаан тобурҕатан барда. Н. Якутскай
Уокка турар тумсунан тэстэр чаанньыгын аҕалан, үүдэһиннээх буор чааскыга чэй кутта. Суорун Омоллоон
♦ <Икки ардыларынан, ардыларыгар> уу тохтубат (тэстибэт) көр икки I
[Уйбаныаптар] иккиэн биирдии сиппит уоллаахтара уу тэстибэт доҕордуулар. Амма Аччыгыйа
Далбаахап оҕонньор кинилэр аҕаларын кытта былыр-былыргыттан икки ардыларынан уу тэстибэт үөлээннээх атастыылар. Р. Баҕатаайыскай
Оҕо эрдэхтэриттэн икки ардыларынан уу тэстибэт дьүөгэлиилэр. Н. Лугинов. Өһө тэһиннэ (тобулунна) көр өс II. Киһилэрэ кэнникинэн өһө тэһиннэ, сэһэргиирэ дьэ киирдэ. <Туох буолан (имнэнэн)> үөһэ тэһиннэ сөбүлээб., кэпс. — аһара ньыла көтөр, үчүгэй буола сатыыр киһини сөбүлээбэккэ, үгэргээн этии. ☉ Выражение, обозначающее притворную приветливость, чрезмерную лесть
[Байбаралаах Балбаара:] Обургу туох буолан үөһэ тэһиннэҕэй? И. Гоголев
Бу үйэҕэ ыҥырбат этилэр дии, аны туох имнэнэн үөстэрэ тэһиннэ? Р. Баҕатаайыскай
Даша сөбүлээбэтэх хараҕынан Ипатийы хатыылаахтык көрдө: «Дьэ, көнньүөһүҥ көннө, үөһүҥ тэһиннэ дии». М. Доҕордуурап. Тэстэн турар <сир> — олох чугас (сир). ☉ соотв. в двух шагах, рукой подать
Хаастаах быһа бардахха бу тэстэн турдаҕа. Далан
Алдан онтон курдары түстэххэ, адьаһын тэстэн турар сир. «ХС»
[Уолчаан] хайанан быһа түстэҕинэ, дьонноро баар сирдэрэ тэстэн турар. А. Кривошапкин (тылб.). Уу тэстибэт гына (уу тэстибэтинэн) — 1) ыпсаран-хопсорон, лоп бааччы, киһи өйүгэр түһэр гына (саҥар, кэпсээ). ☉ Ладно, складно, логично (говорить, рассказывать)
Уу тэстибэтинэн саҥарар киһи (өс хоһ.). Киһи сатаан аккаастаабат гына, уу тэстибэтинэн этэн кэбистэ. Р. Кулаковскай
Сибиэтэни адьас уу тэстибэт гына ыпсаран көмүскээбитэ. П. Аввакумов
Бастыҥ үлэһиттэр суруктарынан бигэргэтэн, уу тэстибэт гына чиҥэтэн биэрбит. «ХС»; 2) дьып-дьап курдук, ханан да дьиэгэ суох гына (оҥор, тут эҥин). ☉ Очень аккуратно, точно (строить и т. д.)
Оронноро уу тэстибэт гына ыпсарыллыбыт, устуруустаммыт. А. Данилов. Үөһэ тэстэр — туохтан эмэ олус астынар; санаата кэлэн оҥорор. ☉ Становиться очень довольным; делать что-л. с удовольствием
Хасхаан хараҥа буолуута ордук үөһэ тэстэн кэпсээччи. Далан
Эмээхситтэр үөстэрэ тэстэн былыргыларын түөстүлэр. Н. Апросимов
Хатылаан ыллаатахтарына Артур үөһэ тэстээччи, өссө улаханнык доргутааччы. В. Башарин. Үөһэ (өһө) тэстэр <суола> — ким эмэ олус астынар кэпсэтиитэ, сэһэргэһиитэ. ☉ Излюбленный предмет его разговора; любимый конёк
Салгыбакка сэһэргэһэр, сэргэхсийэр, үөһэ тэстэр суола. «Кыым». Харах тэстэринэн — аһара түргэнник. ☉ Слишком быстро
Сэһэргэһэ аргыый айаннаабакка, харах тэстэринэн көтүтэбит. Далан
Саа эстэр тыаһын истээт, …… дьоно өссө ордук уолуйаллар, харах тэстэринэн бараллар. Н. Якутскай
Иһин өрө салаабыт амырыын ыарыыны аахсыбакка, тайах иннин хоту хараҕа тэстэринэн ыстанна. ЭКС ТБТ