сов. что 1. сиэ, тэһэ сиэ; моль проточила одежду таҥаһы көйүүр тэһэ сиэбит; 2. (о текучей воде) дьөлө оҕус, тэһэ оҕус; 3. тех. (на токарном станке) тэстэр, үүттэт, хастар.

килбэһий диэнтэн дьаһ
туһ. [Эллэммит тимирдэри] Биир аалларан килбэһитэр, Иккис үүттэтэн чыскытар. С. Васильев
Нехлюдов …… Неваҕа сылдьар оҥочолор, борохуоттар килбэһитэ дьэрэлиппит эрэһэ долгуннарын одуулаһан, кэҥээбитинэн барда. Л. Толстой (тылб.)

1. аал диэнтэн дьаһ. туһ. Санааҕа ылларар игиинэн аалларар кэриэтэ (өс хоһ.). [Эллэммит тимири] Биир аалларан килбэһитэр, Иккис үүттэтэн чыскытар. С. Васильев
2. Аалар курдук бытааннык сыылларан айаннаа (нэс көлө айанын туһунан). ☉ Ехать очень медленно (обычно о лошади, быке)
   Кини тойонун тэлиэгэҕэ олордон баран, аргыый айаннаан аалларан испит. Н. Заболоцкай
   Василий Данилов түөрт ырыган оҕуһунан от тиэйэ аалларда. А. Кривошапкин (тылб.)
3. көсп. Дьарҕа буолбут, куруук ыалдьар ыарыыттан эрэйдэн. ☉ Страдать застарелой, хронической болезнью
   Ол кыһыныгар ойоҕостотон ыалдьыбытым, онтон ыла сэллик өлүү буолан аалларан ыалдьа сылдьыбытым. Күндэ
   [Ийэлэр] оҕолоро аһааҕыран Ыарыйдаҕына аһынаннар Түүн ытыыллар... Аалларан бэйэлэрэ ыалдьаахтыыллар. Онтон төрүт кыһамматтар. И. Гоголев
   Аҕам уруккута буолбатах, хараҕа-көһө мөлтөөн, онуоха эбиитин аалларан ыалдьар буолан күн-түүн кырдьан иһэргэ дылы. С. Тумат
4. көсп. Ааспат-арахпат ыар санааҕа эмнэр; ханнык эрэ ааспат санааҕа ыллар. ☉ Постоянно страдать от тяжелых дум; иметь неотвязчивые мысли
   Санаатыгар аалларан аанньа утуйбат, аанньа аһаабат-сиэбэт буолан биллэ хоттордо, көтөхтөрдө. Далан
   Аркадий уол муҥнаах, дьэбиҥҥэ сиэтэр тимирдии, сүрэҕин санааҕа аалларар. Р. Баҕатаайыскай
   Сергей итинник иһигэр уруккуттан ааллара сылдьыбыт боппуруоһа бүгүн кэлэн сааһыланан, олоҕун булбутуттан эмиэ да соһуйа, эмиэ да үөрэ санаата. В. Яковлев
   ♦ Хараҕын аалларар — кими, тугу эрэ куруук абааһы көрөр, көрө-билэ сылдьан кыйаханар, абарар (хол., ордугурҕаан, иҥсэрэн). ☉ Постоянно раздражаться, досадовать при виде кого-чего-л. (напр., от зависти, неприязни)
   «Эмиэ мин баайбар хараҕын аалларда!»— Харытыана хаһыытыы түһэр. «Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ». Амма Аччыгыйа
   Ити уонча сүөһүлээхпин, онно хараххытын аалларан эрдэххит дии! Н. Якутскай
   Сир көхсө киэҥ, хараххын аалларыах буоллаххына, атын да оройуоҥҥа халбарыйыллыа! Р. Баҕатаайыскай

сыһ.
1. Тугу да кистээбэккэ, барытын аһаҕастык, көнөтүнэн; олохтоохтук, сиһилии (кэпсээ, саҥар). ☉ Без утайки, открыто, прямо; основательно, подробно (рассказывать, говорить — с отриц. ф. глагола)
Арааһа, оҕонньордоох атаҕастаабыттар дуу, атыны тугу эмэ оҥороору сананна дуу быһыылаах, сүгүн-саҕын кэпсээбэт. Болот Боотур
Ыйыталаһан көрөбүт да, сүгүн-саҕын тугу да эппэттэр, улахан бөҕө байыаннай кистэлэҥнээх курдук ньимиликээн буолбуттар. П. Егоров
Мин дьээбэ дьон сылдьалларын сэрэйэммин, сүгүн-саҕын хоруйдаабатаҕым. В. Гаврильева
2. Туох да улахан утарылаһыыта суох, улгумнук (тугу эмэ оҥор). ☉ Без сопротивления, безропотно, послушно (делать что-л. — с отриц. ф. глагола)
Илиэһэй бииһин Илэ бэрдэ Сүгүн-саҕын Сүнньүн үүттэппэт Сүдү киһи буолуоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ити ыт аны тайахпытын сүгүн-саҕын биэрбэтэ буолуо. Ону хайдах ылабыт? Р. Кулаковскай
Тимофей Егорович бу кэпсэтии устатыгар төһө да итиигэ-тымныыга кииртэлээн ыллар, сүгүн-саҕын бэринэн биэрбэт быһыылаах. Н. Заболоцкай
△ Буолуохтааҕын курдук; санаа хоту (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Как положено, как принято; по душе, по нраву
Таба, тыа устун көччүйэ, аһыы үөрэнэн хаалбыт сүөһү, эйиэхэ биир да чаас сүгүн-саҕын хам бааччы турара кэлиэ дуо? Н. Заболоцкай
Аны күһүөрү күнүс даҕаны салгын сиигэ элбээн, сөрүүдүйэн от сүгүн-саҕын куурбат. ПАЕ УуАХО
Аһылыкпыт наһаа быстар. Уубут сүгүн-саҕын кэлбэт. «Кыым»

1. аат.
2. Дьахтар кулгааҕын эминньэҕин үүттэтэн баран кэтэр киэргэлэ. ☉ Женское украшение, продеваемое в мочки ушей, серьги
   Хотун дьахтар ытарҕата илибирии-илибирии, чорооҥҥо кымыс аҕалан уунна. И. Гоголев
   Кыһыл көмүс ытарҕатын иэмэҕэ ирбэнньиктийэ оонньоон, өссө ордук тупсарда. М. Доҕордуурап
   Кыһыл, үрүҥ көмүстэн кутан ытарҕа, биһилэх арааһын, дьахтар илин-кэлин кэбиһэрин уо. д. а. оҥороллоро. МАП ЧУу
   △ Сүөһү кулгааҕын үүттээн кэтэрдиллэр тимир, им. ☉ Метка на ухе скота в виде железного кружочка
   Ньирэй кулгааҕар анал сыпсынан нүөмэрдээх ытарҕаны кэтэрдэллэр. СИиТ
3. Сорох сэбирдэхтээх маска үнүгэстэн үүнэн салыбыраан түһэр, ытарҕа курдук сибэкки. ☉ Соцветие в виде серёжек на некоторых деревьях, серёжки
   Хатыҥ лабааларыгар арыт күһүн хойукка диэри ытарҕалар айгыраһан турар буолаллар. КВА Б
   Өрүс иирэ талахтара өҥсүйэн, хайыы-үйэ ытарҕаларын иилиммиттэр. ФВС К
   Бу ытарҕаларын толору иилиммит үрүҥ хатыҥнар күөх лабаалара чуумпура намылыспыттар. ЖЕА ТС
4. даҕ суолт. Тэҥ соҕус, маарыннаһар, үөрэ-дьүөрэ. ☉ Похожие друг на друга, примерно одинаковые, схожие
   Ытарҕа булгунньахтар уус киһи оҥорбутунуу чочоруһан олороллор. М. Доҕордуурап
   Ортоку түһүлгэ таһыгар аргыс үс-биэс кыра ытарҕа түһүлгэлэр бааллар. К. Уткин
   Дьөҥкүүдэ өҥ буордаах ытарҕа алаастарыгар киһи-сүөһү быдан былыргыттан үөскээн олорор. «ХС»
   ♦ Күнүм-ыйым ытарҕата — күҥҥэ көрбүтүм диэн курдук (көр күн)
   Аттыбар оҕом барахсан, күнүм-ыйым ытарҕата, көрөр хараҕым дьүккэтэ Суланьа аралыйа сырдаан турара. Н. Абыйчанин
   Сүрэҕим ытарҕата көр сүрэх I. Көрөр харах иччитэ, тойон сүрэхпит ытарҕата, хара быар тулаайаҕа биир кыыс оҕолоох этибит. ПЭК ОНЛЯ I
   Көмүһүм оҕотоо, сүрэҕим ытарҕатаа, кэл даа, төрөппүт ийэҕэр. Амма Аччыгыйа
   Эн эрэ буоллуҥ суос-соҕотох, Мин сүрэҕим ытарҕата. И. Артамонов. Ытарҕа буол кэпс. — кими эмэ тула көт, батыһа сырыт (сүнньүнэн оҕону этэргэ). ☉ Не отходить от кого-л., ходить по пятам (обычно о ребёнке)
   Эһэ оҕолоро ийэлэрин икки өттүгэр ытарҕа буола түспүттэрэ. Р. Кулаковскай
   ◊ Иэмэх ытарҕа — наһаа улахана суох, лоппоҕор ньолбуһах сирэйэ сибэкки эминньэҕэр маарынныыр, тиэрбэстии иэҕэн кэтиллэр иэччэхтээх, түгэҕэ суох ытарҕа (сороҕор оҥо быһыы ойуулаах, алаараатынан биитэр икки ойоҕоһунан салбырҕастаах буолар). ☉ Кольцеобразные небольшие серёжки на шарнирах, без подвесок, передняя часть которых имеет выпуклое овальное утолщение в виде лепесточка, серьги-колечки (иногда имеют резной узор и висюльки снизу или с обеих сторон)
   Саҥа үүммүт ахсынньы ый тахсан, арҕаа саҕах үрдүнэн иэмэх ытарҕа буолан ыйанар. Н. Якутскай
   Ийэбит …… кыһыл көмүс иэмэх ытарҕатын кулгааҕын эминньэҕэр иилиннэ, онто күн уотугар кылабачыйа оонньоото. А. Шапошникова. Кутуу ытарҕа — ханнык эмэ тимири (урут алтаны, үксүгэр үрүҥ биитэр кыһыл көмүһү) халыыпка кутан оҥоһуллар ытарҕа. ☉ В старину: серьги, отлитые из какого-л. металла (из меди, серебра или золота). Кыыс кутуу ытарҕалаах. Күн ытарҕата — күн икки ойоҕоһунан көстөр, кустукка маарынныыр толбон. ☉ Радужный блик с правой и левой стороны солнца, побочное солнце, пасолнце
   Сааскы күнүм ытарҕата Орто дойдуга сатыылаата. Саха нар. ыр. II
   Кыһыҥҥы тымныы уоҕа Мүлүрүйэн барыыта Дьэрэлийэ оонньуоҕа Күн кустуктаах ытарҕата. П. Тобуруокап
   Баалыа суохпун эдэр кыыс Киэргэнэргэ баҕатын, Биэриэм эбит тууран ылан Күн ытарҕатын даҕаны. «ХС». Кылдьыы ытарҕа көр кылдьыы. Дьахтар үрүҥ көмүс кылдьыы ытарҕатын кэттэ. Саха ытарҕа- та — сахаларга урут да, билигин да саамай тарҕаммыт мааны киэргэл ытарҕа көрүҥэ: иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар, тапталлан оҥоһуллубут биитэр араас быһыылаах гына кутуллубут ойуулаах-оһуордаах түгэхтээх, элбэх салбырҕастардаах улахан ытарҕа (сахаларга былыр төрүт судургу, таптайан оҥоһуулаах, сороҕор ойуута-оһуора суох буолар). ☉ Якутские национальные серьги, считающиеся традиционным украшением: представляют собой серёжки-колечки из золота или серебра, имеющие кованые или литые массивные подвески с узором или ажурным рисунком и со множеством салбыр- ҕас — висюлек-бубенчиков (в старину были более примитивные кованые медные или серебряные без орнамента, иногда с резным узором)
   Былыр саха ытарҕатын баайдар эрэ ойохторо кэтэллэр этэ. СНЕ ӨОДь
   Кини кэргэнигэр бирилийээн таастаах саха ытарҕата бэлэхтээбитэ. Күрүлгэн. Сүрэх ытарҕата көр сүрэх I. Сүрэҕиҥ ытарҕатын үлэтэ мөлтөөбүт буолуон сөп
   □ Сүрэххэ суон тымыр устун кэлэр хаан аан маҥнай сүрэх ытарҕатыгар кутуллар. ББЕ З. Таптайыы ытар- ҕа — таптайыы ньыматынан оҥоһуллар, хаптаҕай, чараас түгэхтээх ытарҕа. ☉ Серьги с плоскими тонкими подвесками, изготавливаемые способом ковки
   Былыр сахаларга таптайыы ытарҕа киэҥник тарҕана сылдьыбыт эбит. «Чолбон». Түгэхтээх ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар ойуулаах-оһуордаах, элбэх салбырҕастардаах улахан ыйанар киэргэллээх, ыарахан ыйааһыннаах үрүҥ биитэр кыһыл көмүс ытарҕа (аныгылар сороҕор күндү таас киэргэтиилээх буолаллар). ☉ Большие серебряные или золотые серьги с массивной подвеской, разукрашенной узором и множеством висюлек, серьги-подвески (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Салбырҕаһа санныгар тиийэ түһэр түгэхтээх көмүс ытарҕалаах, …… сааһыра барбыт дьахтар төлөпүөнүнэн кэпсэтэ турар. В. Протодьяконов
   Түгэхтээх ытарҕа эмиэ дьахтар киэргэлигэр киирсэр. А. Бродников
   Эбэлэрэ саха таҥаһын, түгэхтээх ытарҕатын кэттэ. Күрүлгэн. Хааҕыр (сиэл) ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар ойуулаахоһуордаах, уһун синньигэс элбэх салбырҕастардаах хос-хос сараадыйан түһэр хас да улахан түгэхтээх, ыарахан ыйааһыннаах таптайыы ытарҕа (аныгылар күндү таастаах буолуохтарын сөп). ☉ Серебряные или золотые массивные пластинчатые серьги с несколькими большими, расходящимися веером в несколько слоёв узорчатыми подвесками с удлинёнными висюльками, серьги-грива (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Салбырҕаһын быһыытынан уонна ахсаанынан көрөн урут харыйа ытарҕа, хаҥха ытарҕа, сиэл ытарҕа эҥин диэннэргэ араараллара. ЗФМ ЮИЯ
   Уус Ылдьаана куппут харыйа, хааҕыр ытарҕаларын, бөҕөхтөрүн, араас симэхтэрин көрбүт эрэ киһи барыта хайгыыра. «Кыым». Хаҥха ытарҕа эргэр. — ат ыҥыырыгар маарынныыр икки-үс хос түһэр хаптаҕай түгэхтээх таптайыы ытарҕа. ☉ Массивные пластинчатые серьги с двух-трёхъярусными плоскими привесками, напоминающими вьючное седло
   Түгэхтээх ытарҕа салбырҕаһа хайдаҕыттан сиэл ытарҕа, хаҥха ытарҕа, харыйа ытарҕа диэннэргэ арахсар эбит. СНЕ ӨОДь
   Былыр хаҥха ытарҕаны улахан баайдар ойохторо эрэ кэтэллэрэ үһү. «Чолбон». Харыйа ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар, харыйаҕа маарынныыр быһыылаах хаптаҕай түгэхтээх, уһун синньигэс чуораанчыктыы кутан оҥоһуулаах биитэр хаптаҕай бытархай салбырҕастардаах, оҥо быһыы ойуулаах улахан үрүҥ эбэтэр кыһыл көмүс ытарҕа (билиҥҥилэр сорохторо күндү таастаах буолаллар). ☉ Серьги-колечки с плоскими подвесками в виде ёлки с мелкими плоскими или литыми объёмными висюльками-колокольчиками и резным узором (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Кини кыһыл көмүс харыйа ытарҕаны, хас да биһилэҕи таһааран эрин иннигэр уурар. Н. Якутскай
   Айыыда бэстилиэнэй малын — үрүҥ көмүс биһилэҕин, харыйа ытарҕатын уо. д. а. …… көмүс тутар маҕаһыыҥҥа туттарбыта. В. Протодьяконов
   Бүлүү улууһун П.Х. Староватов аатынан мусуойугар харыйа ытарҕа харалла сытар. НБФ-МУу СОБ. Хоолдьук ытарҕа эргэр. — түгэҕэ суох ытарҕа. ☉ Серьги без подвесок. Дьахталлар сахалыы таҥастаахтар, сорохторо хоолдьук ытарҕалаахтар. Саха сэһ
5. Чоху ытарҕа — иэмэх ытарҕа көрүҥэ: чохуга маарынныыр бөлтөйөн тахсыбыт лоппоҕор (сороҕор ойуулаах-оһуордаах) сирэйдээх, түгэҕэ суох улахан ытарҕа. ☉ Большие кольцеобразные серьги (иногда с узором), передняя часть которых имеет сильно выпуклое утолщение, напоминающее водяного жука (чоху), массивные серьги-колечки
   Нараҕаннаах Лоокуукка кыһыл көмүс чоху ытарҕаны кэтэрдэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Ыаҕас ытарҕа — олус улахан, ыарахан ыйааһыннаах үрүҥ биитэр кыһыл көмүс саха ытарҕата. ☉ Большие массивные серебряные или золотые якутские серьги
   Кэтириис кулгаахтарыгар ыаҕас ытарҕалара эйэҥэлээн ыллылар. Л. Попов
   ср. тюрк. ысырга, ызырҕа ‘серьга’

аат.
1. Мэйиитэ, көрөр-истэр уорганнара баар киһи, сүөһү этин-сиинин сүрүн миэстэтэ, бас; тоноҕоһо суох харамайдарга — билгэ уорганнара, айахтара баар илин өттүнээҕи туспа миэстэлэрэ. ☉ Голова (человека или животного)
Чооруос чыычаах төбөтө кыһыл ээ. Амма Аччыгыйа
Төбөбөр кус сымыыттаабыта, өлөр суолтан бөрө быыһаабыта. Т. Сметанин
Олохтоох ыал ыалдьыты балык төбөтүнэн күндүлүүллэр. Н. Габышев
2. Туох эмэ, синньээн бүтэр уһуга (хол., тарбах, тиит оройо). ☉ Зауженный, заострённый конец, верхушка чего-л.
Тарбахтарын төбөлөрүнэн остуолу тоҥсуйбахтаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киирэн эрэр күн тиит төбөтүттэн арҕаа түннүгүнэн өҥөйөн дьэс алтанынан истиэнэҕэ сыдьаайда. М. Доҕордуурап
[Ытык сэргэтин] маһа синньигэс — быһар төбөтө уон биэс сэнтимиэтир холобурдаах. Багдарыын Сүлбэ
3. Үүнээйи (хол., бурдук, сибэкки) үөһээ куоластаах, тыллар, сиэмэлэнэр өттө. ☉ Верхняя часть растения (напр., злаков хлеба, цветов) с колосьями, цветками, семенами, головка
Бурдук, төбөтө астаннаҕына эрэ, ас буолар (өс хоһ.). Буолак саҕатыгар үүммүт икки сибэккиттэн биирдэстэрин төбөтө быстан, төрдүгэр түһэн сытар. Суорун Омоллоон
4. Киһи ороҥҥо сыттанар, бастанар өттө (тард. ф. тут-лар.). ☉ Изголовье
Түүнүн атаҕар туора биир оҕону, төбөтүгэр туора биир оҕону, улаҕатыгар биир оҕону, иннигэр биир оҕону уктан сытара. С. Васильев
5. Сүөһү ахсаанын ааҕар кээмэй. ☉ Единица счёта скота, голова
781 кулуну ылар былааннааҕын 1020 кулуну ылан, 289 төбөнөн аһарда. ТССКС
Ынах сүөһү өлүүтэ 420 төбөнөн аччаата. «Ленин с.». [Ыанар ынах] билигин былаантан …… 975 төбөнөн аҕыйах. «Кыым»
6. көсп. Туох эмэ (хол., ыстатыйа, тиэкис) аата; айымньы (кинигэ) чааһа, түһүмэҕэ, баһа. ☉ Название, заголовок какого-л. текста (статьи); глава (книги)
Кинигэҕэ кулуттар тустарынан сыалай төбө анаммыт. Эрчимэн
Ааспыт төбөҕө Болот Арбатскай үлэтин туһунан «эмиэ хаалларабыт дуо» диэн санаан аһарбыта баара. В. Яковлев. Хаһыат аҥаарыттан саҕаланар «Неофициальная часть» диэн төбөнөн тахсыбыт матырыйааллар ордук интэриэһинэйдэр. «Саха с.»
7. көсп. Туох эмэ (хол., үрэх) синньигэс саҕаланар өттө, уһуга. ☉ Верховье (реки)
Үрүйэ төбөтүгэр, үрэх баһыгар бүкпүт баайдар. Амма Аччыгыйа
Массыына систэн биһиги үрэхпит төбөтүгэр киирдэ. Далан
Манна Улуу Үрүйэ төбөтө тиксэр. ПИС СТС
8. көсп. Киһи өйдүүр, толкуйдуур дьоҕура, өй. ☉ Ум, сознание человека
Төбөҕө араас санаалар элэҥнэстилэр. Н. Лугинов
Элбэх төбө үчүгэй, хотуулаах, тобулумтуо буолуохтаах. Н. Габышев
Эппиэт Байыкка төбөтүгэр бэлэм этэ. Н. Заболоцкай
♦ Муннун төбөтүн <да> быктар- бат — биирдэ да сылдьан, көстөн ааспат. ☉ соотв. и носу не казать
Биирдэ эмэ, саатар, муннугут төбөтүн быктарбаккыт дуо, Эһиги, ити хотоҥҥо? «ХС»
Төбө (бас) абыраҕа көр абырах. Төбө абыраҕа барахсан ханна тиэрпэтэҕэ, тугу оҥорботоҕо баарай. И. Егоров
Төбөҕөр хатаа — өйгөр хатаа диэн курдук (көр өй). Быданнааҕы да суолу киһи төбөтүгэр хатаан сылдьар буолар эбит. «ХС»
Төбөҕөр (баскар) ытыар көр бас II. Өскөтүн эһигини Уралец хамаандалыырын көҥүллээхтэхпинэ, кини барыгыт төбөҕүтүгэр ыттыаҕа. ОТК
Итинник киһини өрөр таһаардахха, …… төбөҕөр ыттыа. «ХС»
Дьахтары төбөлөрүгэр ытыарбыт эр дьоннор эрэйи көрөллөр, тоойуом. П. Ламутскай (тылб.)
Төбөҕүн (баскын) абырахтан көр бас II. Сорохторо «төбө абырахтанар» арыгыны аҕалан, онтон эмиэ …… айманан-сайманан барыахтара. Болот Боотур
Ким сүүс, ким биэс уон кыраамынан төбөлөрүн абырахтанаабырахтана, аһаан иһэллэр. Н. Босиков
Төбөҕүн (баскын) сыс (төбөҕүн сыстар) көр бас II. [Тойотторго] экчи кииринимэ, төбөҕүн сыстарыма. А. Фёдоров
Киһи төбөтүн сынньыма, мискийимэ. НАГ ЯРФС II
Дьокутааттары барыларын төбөлөрүн сыстылар быһыылаах. «ХС». Төбөҕүн үлэлэт — мээнэ буолбакка, өйдөөн-дьүүллээн тугу эмэ гын, толкуйдаа. ☉ соотв. работать головой
Манна төбөнү үлэлэтиэххэ наада. «ХС»
Төбөҕүн холбоон — баскын холбоон диэн курдук (көр бас II). [Кини] дьахтар көмөлөһөөрү гыммытын аккаастаммыта. Алла Лазаревтыын төбөлөрүн холбообуттара. Далан
«Махынаасыйаларга» биир буола түһэн, төбөлөрүн холбууллара. Р. Баҕатаайыскай. Төбөҕүттэн мат — олус улаханнык накаастан. ☉ соотв. лишиться головы
Быть сурово наказанным. Дьэкиим биллэр эрэ, төбөҕүттэн матарыҥ чахчы. Н. Заболоцкай. Төбө иччитэ — сиэрэ суох улахан төбө; оннук төбөлөөх; олус ырбыт-дьүдьэйбит. ☉ Чрезмерно большая голова; большеголовый; сильно исхудавший
[Бөрө] уҥуохтаах тириитэ эрэ ордон хаалан, быһар быһаҕаһа бүтүннүү төбө иччитэ буолбут. Р. Кулаковскай. Төбөҥ бүтүн эрдэҕинэ калька. — тутуллан накаастана иликкинэ. ☉ Пока голова цела
Төбөҕүт бүтүн эрдэҕинэ, Төннө туруҥ, түөкүттэр! Эллэй
Төбөҥ оройунан түс көр орой II. Туоскун төрдө-төбөтө биллибэт чөҥөрө чүөмпэ кэриэтэ үлэҕэ төбөтүнэн түспүт быһыылааҕа. Софр. Данилов
Үлэҕэ төбөм оройунан түспүтүм. М. Доҕордуурап
Эрэдээксийэ күргүөмнээх олоҕор бастакы күммүттэн төбөбүнэн түспүтүм. НАГ ЯРФС II. Төбөтө буһарар калька., кэпс. — барыны бары үчүгэйдик ырыҥалаан быһаарар. ☉ Голова варит у кого-л.
Дьүһүнэ бүрэтин көрүмэ — төбөтө буһарар. НАГ ЯРФС II. Төбөтө саахынаата кэпс. — төбөтө куугун-хааҕын буолла. ☉ Шумит в голове
Тыастан-уустан төбөм дэлби саахынаата. НАГ ЯРФС II. Төбөтө төкүнүйэр — өлөрүллэр, суох гыныллар. ☉ Быть убитым, уничтоженным (букв. голова покатилась)
Төһө эрэ дьонум Төбөлөрө төкүнүйэр?!! П. Ойуунускай
Төбөтө (өйө, мэйиитэ) хамсаабыт — өйө (төбөтө, мэйиитэ) хамсаабыт диэн курдук (көр өй). Бу киһи туох үлүгэрдээҕин айманна, төбөтө хамсаабыт дуу? Төбөтө ыаҕастаах (тордуйалаах) уу курдук <дьалкыҥнас> — баһа ыаҕастаах уу курдук <дьалкыҥнас> диэн курдук (көр бас II). [Томмот] хамсаатар эрэ, төбөтө тордуйалаах уу курдук дьалкыҥныы түһэр. Софр. Данилов
[Маша] төбөтүгэр ыаҕастаах уу дьалкыҥныырга дылы. «ХС». Төбөтө ыалдьыбат — туох эмэ туһунан долгуйан, санаан, толкуйдаан, кыһаллан көрбөт. ☉ соотв. голова ни о чём не болит
[Кинээс хамначчыттара аччыктыылларын туһунан] төбөтө ыалдьыбат эбит. Н. Заболоцкай
Былыр кыһынын төбө ыалдьыбат гына оттууллара. С. Никифоров. Төбөтө ыараата — утуйуон олус баҕарда, наһаа утуктаата. ☉ Сон одолел (букв. голова стала тяжёлой)
Айакка, төбөтө ыараата, уута кэлбитэ бэрт. Н. Заболоцкай. Төбөтө эргийэр — туохтан эмэ олус дэбдэйэр, киһиргиир, тугу да дьиҥнээхтик өйдөөндьүүллээн быһаарбат буолар. ☉ Утрачивать способность здраво рассуждать, трезво относиться к окружающему, сильно бахвалясь (соотв. голова вскружилась у кого-л.)
Хайҕана эрэ түстэллэр, төбөлөрө эргийэр Төбөттөр син элбэхтэр. М. Ефимов. Таба итинтэн төбөтө эргийбитэ, киэбиримтэҕэй буолбута. Эвен фольк. Төбөтүгэр таҕыста — мэйиитин эргитэн барда, холуочутта (арыгы туһунан). ☉ соотв. ударило в голову (о водке, вине)
Арыгылара төбөлөрүгэр тахсан, …… Коляны хайҕаан таҕыстылар. Болот Боотур
Сокууската суох испиттэрэ арыгылара төбөлөрүгэр тахсан барар. Н. Якутскай
Бүгүн испит аһыы уута төбөтүгэр тахсан уонна ити тылтан тэбиэһирэн, дьэ буолан турда. С. Никифоров. Төбөтүгэр түс- пэт (киирбэт) — 1) хайдах да кыайан өйдөммөт, өйгө хатаммат, баар буолбат. ☉ соотв. не идёт, не приходит на ум кому-л.
Бу түүн онтон атын өй төбөтүгэр киириэ суох быһыылаах. Софр. Данилов
Быһаара сатаата да, төрүт төбөбөр түспэт. НАГ ЯРФС II; 2) киһи кыайан өйдөөбөт, ылыммат, өйгө баппат. ☉ Никак не укладывается в голове
Оо, тукаам, мин төбөбөр түспэт сэһэни сэһэргээтиҥ. Эчи саныахпын да саллабын. Болот Боотур. Төбөтүн илгистэр — тугу эрэ олус сөҕөр. ☉ Удивляться чему-л., восхищаться чем-л.
Уйбаныап судаарыскай мин охсорбун көрө-көрө, төбөтүн илгистибитэ. Р. Кулаковскай
Төбөтүн <быһа> илгистэр — баһын (төбөтүн) быһа илгистэр диэн курдук (көр бас II). Оҕонньор ылыммата, …… төбөтүн илгистэн кэбистэ. Софр. Данилов
Анарааҥыта сонньуйан ылла, төбөтүн быһа илгиһиннэ. П. Филиппов
[Аида] өйдөөбөтөҕүн биллэрэн, төбөтүн илгистибитэ. «ХС». Төбөтүн иирт — ким эмэ өйүн-санаатын дэлби булкуй, сыппат. ☉ Морочить голову кому-л., вводить кого-л. в заблуждение
Төбөҕүн ким эрэ иирдибит быһыылаах?! Наһаар буолуо? Р. Баҕатаайыскай
[Михаил:] Эн төбөҕүн ити Бадин курдук нууччалар иирпиттэр. С. Ефремов
[Өҥүрүк куйаас] төрүт да мөлтөөн иһэр төбөнү …… иирдэн кэбистэ. Н. Заболоцкай. Төбөтүн (төбөтүттэн) имэрий — ааттаа, аһын, өрө тут, көҥүл ыыт. ☉ Гладить по головке кого-л., потакать, потворствовать кому-л.
Доҕорбун кыра оҕо курдук төбөтүн имэрийэ, ааттаһа олорбутум. Амма Аччыгыйа
[Эдэр байыас:] Төбөҕүттэн имэрийбэттэрэ буолуо. Мин эйиэхэ ымсыырбаппын. И. Гоголев
Кинини төбөтүттэн имэрийэ олоруохтаахпын дуо? А. Фёдоров. Төбөтүн көтөхтө (өндөттө) — бэйэтин көрдөрөн, актыыбынай буолан барда. ☉ соотв. поднимать голову
Булуҥ диэкинэн үрүҥнэр төбөлөрүн көтөҕөн эрэллэр. Болот Боотур
Вейтлингк уонна Кабе диэки буолааччылар эмиэ төбөлөрүн өндөппүттэрэ. ЛВ МТА. Төбөтүн кэҕиҥнэ- тэр — сөбүлэһэр, биһириир. ☉ Соглашаться, одобрять, согласно кивать головой
Мин эйиэхэ биир сэһэни кэпсиэхпин истиэҥ дуо? Кыыс төбөтүн кэҕиҥнэттэ. «ХС». Төбөтүн олоруута үчүгэй кэпс. — булугас өйдөөх, тобуллаҕас толкуйдаах. ☉ соотв. голова на плечах. Бу оҕо төбөтүн олоруута үчүгэй эбит. Төбөтүн оройо аһыллар — улаханнык куттанар, долгуйар, соһуйар. ☉ Сильно испугаться, взволноваться
Эмискэччи, тымныы уунан ыспыттыы, этэ дьар гына түстэ, төбөтүн оройо аһыллан, сүрэҕэ ыйыллан ылла. Т. Сметанин. Төбөтүн оройунан истэр — тугу эрэ олох сөбүлээбэт, букатын ылыммат. ☉ Совершенно не воспринимать что-л., никак не соглашаться с чем-л. [Гаас киириитин] оҕонньор төбөтүн оройунан истибитэ. В. Иванов. Төбөтүн оройунан көрбүт — оройунан (төбөтүнэн, уолугунан) көрбүт (тыыммыт) диэн курдук (көр орой). Уол мэниктээн эмиэ төбөтүн оройунан көрбүт дии. Төбөтүн санньыппыт — санаарҕаабыт, санньыйбыт, улаханнык хараастыбыт. ☉ соотв. повесить голову
Баһыккалаах, Нараҕаннаах, Ньургуһуну кистээн бүтэрээт, төбөлөрүн санньытан, …… дьиэлэригэр бара тураахтаабыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап. Төбөтүн сүүйтэрбит (сүтэр- бит) — кимиэхэ, туохха эрэ олус ылларбыт, убаммыт, онто суох сатаммат курдук буолбут. ☉ соотв. потерять голову (напр., влюбившись в кого-л.)
Ханнык да тойон-хотун бэриккэ былыргыттан төбөтүн сүүйтэрэр суола. Болот Боотур
Оҕоҕо сүрэхпитин биэрэн, төбөбүтүн сүтэрэбит. П. Аввакумов
Дьахтар [эр киһини] сөбүлээтэҕинэ, былыр да, быйыл да төбөтүн сүтэрэр диэччилэр. НАГ ЯРФС II. Төбөтүн тарбанар — тугу эрэ саарбахтыыр, туохтан эрэ симиттэр, кыбыстар. ☉ соотв. чесать в затылке
Дьоҕойон эппитин билинэн, төбөтүн тарбанна. Болот Боотур
[Егор Егорович:] [төбөтүн тарбанар] Ким билэр, доҕор. С. Ефремов
Төбөтүн төргүүлэммит (ыйаабыт) — төбөтүн санньыппыт диэн курдук. Тоҕо төбөҕүн төргүүлэнниҥ? Хайа, бу тоҕо төбөҕүн ыйаатыҥ? Софр. Данилов. Төбөтүн уган биэрдэ — туохха эрэ (хол., буруйга) бэйэтинэн киирэн биэрдэ. ☉ соотв. совать голову в петлю
[Тарбыыкын] Тоҕо итинник ыар буруйга төбөтүн уган биэрэ сатаата. М. Попов. Төбөтүн уурар калька. — сэриигэ сиэртибэ буолар, өлөр. ☉ соотв. сложить голову. Сэриигэ элбэх киһи төбөтүн уурар. Төбөтүнэн моһуогурар — өйүнэн булкуллар, төбөтүнэн ыалдьар. ☉ Страдать от психического расстройства
Төбөҕүнэн моһуогурбакка дылы этиҥ дии. Агидель к. Төбөтүнэн тыынар (көрөр) — оройунан (төбөтүнэн) көрбүт диэн курдук (көр көр I)
[Хабырынар Хабырыыс:] Остуорас Охонооһу дьэ аҕаллылар ээ. Сопхуос аһыгар туолан-тотон, төбөтүнэн тыыммыта дьэ бэрт этэ. Күндэ
Үөрэххэ сылдьар ыччат ортотугар төбөтүнэн көрбүт аҕыйаата. А. Сыромятникова. Төбөтүнэн хаа- мар — иһэн-аһаан көрүлүүр, көҥүл-босхо барар. ☉ соотв. ходить на голове
Кууһума бириискэҕэ хаартылаан-арыгылаан төбөтүнэн хааман сырыттаҕына, Торуой уола Микииһэ көрсө биэрдэ. НАГ ЯРФС II
Төбөтүнэн хайдах эрэ буолбут — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Бу дьахтар төбөтүнэн хайдах эрэ буолбут. М. Попов
Төбөтүнэн харахтаах — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр көр I). Бу мэник, төбөтүнэн харахтаах тыла диэн аахсыма. Ньургун Боотур
Төбөлөрүнэн харахтаах Ньүкэн Буурай удьуордарын …… Сүүрдэ сылдьаммын, Сүнньүлэрин үүттэттим. П. Ойуунускай
Эн төбөтүнэн харахтаах уолгун буойуоххун билиминэ, тэптэрэн биэрэ тураҕын. Амма Аччыгыйа
Төбөтүнэн чокуттарбыт — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Өскөтө ас биэрэн, уус төрдүттэн Кудай Бахсыттан алҕаан көрдөстөххө, …… уус төбөтүнэн чокуттаран ыалдьыан сөп үһү. МАП ЧУу
Төбөтүнэн ыалдьар — төбөтүнэн моһуогурар диэн курдук. Киһибит төбөтүнэн ыалдьаары гынна быһыылаах. Күннүк Уурастыырап
[Сыкына:] Соһуйан төбөтүнэн ыалдьыбыт. Суорун Омоллоон
Лэкээрик аҕыйах сыллааҕыта төбөтүнэн ыалдьан сайын иирэ сыспыта. «ХС». Төбөтүттэн көппүт калька. — олох умнуллан, сүтэн хаалбыт (хол., этиэх буолбута). ☉ Вылетело, выскочило из головы
[Лөкүөрүйэ] субу-субу көхсүн этиттэ, этиэх, саҥарыах буолбут тыллара төбөтүттэн көтөн хаалбыта. М. Доҕордуурап
Төбө тыырбыт аҥаара көр аҥаар. [Отторун] төбө тыырбыт аҥаара, аһыҥа кирбит ходуула этэ. В. Протодьяконов. Бириис төбө тыырбыт аҥаарын маймааннар уйунуохтаахтар. Уот ч. Тылын төбөтүгэр олордор кэпс. — дэлби мөҕөр-этэр, саҥардыбат, дэлби силбиэтэнэр. ☉ Распекать кого-л., метать громы и молнии
Маайа обургу Ньукуукканы тылын төрдүгэр олордон ылбыта. Н. Босиков
◊ Төбөтө эргийэр — мэйиите эргийэр диэн курдук (көр мэйии) ☉ Голова кружится у кого-л.
Итирдим, …… төбөм эргийдэ. Амма Аччыгыйа
Сиэллээхэп төбөтө эргийдэ, Иэдэһэ, кулгааҕа итийдэ. С. Васильев. Төбө-түөс биол. — араак чаастара; төбөлөөх түөс хамсаабат гына эпсэри сыстыбыт: инники (төбө өттүнээҕи) уонна кэнники (түөс өттүнээҕи) — чаастара. ☉ Головогрудь
Араак этэ-сиинэ икки салааҕа — модороон төбө-түөскэ уонна тиһиликтээх хаптаҕай искэ араарыллар. ББЕ З. Төбө уҥуоҕа — киһи, сүөһү төбөтүн дьардьамата. ☉ Череп. Саахалга төбөтүн уҥуоҕун эчэппит. Төбө хаппаҕа — мэйии уҥуох хаата, сабыыта. ☉ Черепная коробка
Поскачин инньэ диэбитигэр төбөм хаппаҕа аһылларга дылы буолбута. Багдарыын Сүлбэ. Төбө ыары- һах — төбөтө ыалдьар киһи. ☉ Страдающий головной болью
Төбө ыарыһахтары хаанныыр. И. Гоголев
ср. др.-тюрк. төпү ‘темя, макушка; голова; вершина’, тюрк. төбө, түбэ ‘вершина; верхняя часть чего-л.’