Якутские буквы:

Якутский → Якутский

сүгүн-саҕын

сыһ.
1. Тугу да кистээбэккэ, барытын аһаҕастык, көнөтүнэн; олохтоохтук, сиһилии (кэпсээ, саҥар). ☉ Без утайки, открыто, прямо; основательно, подробно (рассказывать, говорить — с отриц. ф. глагола)
Арааһа, оҕонньордоох атаҕастаабыттар дуу, атыны тугу эмэ оҥороору сананна дуу быһыылаах, сүгүн-саҕын кэпсээбэт. Болот Боотур
Ыйыталаһан көрөбүт да, сүгүн-саҕын тугу да эппэттэр, улахан бөҕө байыаннай кистэлэҥнээх курдук ньимиликээн буолбуттар. П. Егоров
Мин дьээбэ дьон сылдьалларын сэрэйэммин, сүгүн-саҕын хоруйдаабатаҕым. В. Гаврильева
2. Туох да улахан утарылаһыыта суох, улгумнук (тугу эмэ оҥор). ☉ Без сопротивления, безропотно, послушно (делать что-л. — с отриц. ф. глагола)
Илиэһэй бииһин Илэ бэрдэ Сүгүн-саҕын Сүнньүн үүттэппэт Сүдү киһи буолуоҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ити ыт аны тайахпытын сүгүн-саҕын биэрбэтэ буолуо. Ону хайдах ылабыт? Р. Кулаковскай
Тимофей Егорович бу кэпсэтии устатыгар төһө да итиигэ-тымныыга кииртэлээн ыллар, сүгүн-саҕын бэринэн биэрбэт быһыылаах. Н. Заболоцкай
△ Буолуохтааҕын курдук; санаа хоту (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Как положено, как принято; по душе, по нраву
Таба, тыа устун көччүйэ, аһыы үөрэнэн хаалбыт сүөһү, эйиэхэ биир да чаас сүгүн-саҕын хам бааччы турара кэлиэ дуо? Н. Заболоцкай
Аны күһүөрү күнүс даҕаны салгын сиигэ элбээн, сөрүүдүйэн от сүгүн-саҕын куурбат. ПАЕ УуАХО
Аһылыкпыт наһаа быстар. Уубут сүгүн-саҕын кэлбэт. «Кыым»

Еще переводы:

төттөрүлэс

төттөрүлэс (Якутский → Якутский)

туохт. Кимиэхэ эмэ куруубайдаан, өсөһөн тугу эмэ төттөрү оҥор, эт. ☉ Делать что-л. назло кому-л., перечить, возражать, сопротивляться
Анарааҥҥыта кини аккаастанар, төттөрүлэһэр күннээх буоллаҕына, айдааны тардарга чахчы бэлэм киһи турар эбит! Амма Аччыгыйа
Мин Туматтары билэбин. Хайдах даҕаны, өһөспөккө, төттөрүлэспэккэ эрэ иннилэринэн буолбат кэмэлдьилээхтэр... Н. Лугинов
Кини ыанньыксыттары кытта төһө да өтөр-өтөр хадьардаһарын, тылларын төттөрүлэспэккэ сүгүн-саҕын истэн биэрбэтин иһин, толоругас, түргэн сырыылаах …… киһи. Н. Заболоцкай

кырачаан

кырачаан (Якутский → Якутский)

  1. кыра диэнтэн аччат. Хаар алмаастыы чаҕыллар, Көмүстүү кылбаҥныыр, Умайар, умуллар, Кырачаан кыым буолан кыламныыр. П. Тобуруокап
    Кырачааны даҕаны Кыайан тарпакка, Сыарҕалаах оту Сыыры дабатардыы Сыра бөҕөнөн Сыналытан истэххиэн! П. Тобуруокап
    Сүгэҕэр кырачаан ытаһа маһы көмөлөһүннэрдэххинэ, бэрэбинэни да бэйэҥ билэргинэн таҥастыаҥ. «ХС»
  2. аат суолт. Кыракый оҕо (таптаан, аһынан этэргэ). ☉ Маленький ребенок, малышка, малыш, малютка
    Аҕам дьахтар мин аттыбар Сыллаан ылла кырачаанын. И. Гоголев
    Иккилии мэндиэмэннээх дьиэлэртэн бииртэн биир үчүгэйкээн баҕайы кырачааннар бойборуһан тахса-тахса, ким оскуолатыгар, ким детсадыгар сырсаллар. АА ИБ
    Көннөрү кырачааннар эйигин онноманна сүгүн-саҕын ыыппаттар. «ХС»
кэмэлдьи

кэмэлдьи (Якутский → Якутский)

аат.
1. Куһаҕан үгэс, үөрүйэх, майгы. ☉ Дурная привычка, недостаток, порок, изъян, слабость
Бодорустахха бодоҥ биллэр, кэргэннэстэххэ кэмэлдьи биллэр (өс хоһ.). Куһаҕан өй-санаа, түктэри кэмэлдьи хайаан да содуллаах буолар. Софр. Данилов
Сэриигэ сылдьаммын мин куттастан ордук сидьиҥ кэмэлдьи баарын билбэтэҕим. М. Ефимов
2. көсп. Туохха эмэ үөрүйэх, ураты тутта сылдьыы, быһыы-майгы (харамайдар тустарынан). ☉ Обыкновение, повадка, нрав, характер (о животных)
Атым сүгүн-саҕын барбат, тоҕо эрэ кэмэлдьитэ уларыйбыт. И. Никифоров
Биһиги хас биирдии булт кэмэлдьитин, ол иһигэр «түөкүн» тииҥ хаһан, ханна уйалыырын, хайдах сиринэн сылдьарын барытын билэрбит. Я. Семенов. Булдунан куруутун дьарыктанар киһи булт кэмэлдьитин ордук билимтиэ уонна сатабыллаах буолар. НЛН ББ

кытаанах

кытаанах (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Дэбигис иэҕиллибэт, токуруйбат, тимирдьи киирбэт, сымнаҕаһа суох. ☉ Твердый (о физическом теле)
Кытаанах суолунан соһуйбут харах курдук бөлтөрүттэҕэс хабахтар уһуннулар. Амма Аччыгыйа
Кини бэйэлээх [дулҕа] сымнаҕас буолуо дуо. Кытаанах буолуо диэн ол иһин сэрэйбитим. М. Доҕордуурап
Кылгас батыйаларынан кытаанах маһы хайыта хаһан охторун сыыйа тардан ыллылар. Д. Софронов
2. көсп. Этэ-хаана, санаата чиҥ, булгуруйбат; күүстээх. ☉ Крепкий телом, духом; сильный
Кытаанах санааны ылынна. — Чэ, булгу, хайата да буоллар, биир ынаҕы туттабын. А. Софронов
Кыһыллар эһигиннээҕэр кытаанах соҕус өстөөхтөрү көрсүбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Кытаанах да дьон ардыгар саараҥнаан, уйарҕаан ылардаах буолаллар эбит ээ. В. Яковлев
3. көсп. Ирдэбиллээх, аһыныгаһа суох, тыйыс. ☉ Строгий, жесткий, суровый
Сорох ардына эмиэ куттанан кэлэбин, тылыҥ-өһүҥ кытаанаҕа бэрт. П. Ойуунускай
Эр киһилии малтаччы, кытаанах кэпсэтии саҕаланна. Н. Габышев
Ньукуу биир кытаанах көрүүтэ киниэхэ — сокуон. В. Гаврильева
4. көсп. Дьүккүөрү, сыраны эрэйэр; тыҥааһыннаах. ☉ Трудный, тяжелый; напряженный
Тойонум оҕонньор кытаанах үлэни үлэлэтэн өлөрдөҕө үһү. Н. Неустроев
Тогойкин айанын саамай кытаанах өттүн ааста. Амма Аччыгыйа
Дарыбыан оҕонньор быһыы-майгы кытаанах буолбутун сэрэйэн, кэлэр сылга хотонун араарарга тылын биэрбитэ. «ХС»
5. көсп. Аһыы, хатан, уохтаах. ☉ Крепкий, горький (на вкус); насыщенный (о вкусе чего-л.)
Табах баар. Кытаанах мохуорка. Т. Сметанин
Кытаанах арыгылары — портвейн, херес, мадера, марсала курдуктары — бастакы бүлүүдэни, холобур араас мини, кытта дьүөрэлиэххэ сөп. ФВН ЭХК
6. көсп. Дьоҥҥо тугу эмэ биэрэрин, үллэстэрин сөбүлээбэт, бэйэтин киэнин олус харыстыыр, кэрээки. ☉ Скупой, прижимистый
Өндүрүүс, Үтүө киһи да буоллар Биэрэр өттүгэр Бэрт кытаанах. А. Софронов
♦ Кытаанах сыҥаахтаах — дэбигис онно-манна сөбүлэһэн испэт, истигэнэ суох. ☉ Не поддающийся на уговоры, непослушный, упрямый
[Суоппар уол] сүгүн-саҕын «ээх, ыых» буолан быстыбат киһи. Бачча эдэриттэн кытаанах сыҥаахтаах. П. Аввакумов
◊ Кытаанах быыгабар — туох эмэ буруй, үлэҕэ куһаҕан сыһыан иһин салалта өттүттэн бэриллэр сэмэлиир дьаһал көрүҥэ. ☉ Строгий выговор
Миниистир бирикээһинэн ПМК начаалынньыга А.А. Дмитриенкоҕа кытаанах быыгабар биллэрилиннэ. «Кыым». Кытаанах сэлиэһинэй — сэлиэһинэй ордук чиҥ туорахтаах, ордук сыаналанар суорда. ☉ Твердые сорта пшеницы
Туораҕын хаачыстыбатынан кытаанах сэлиэһинэй сымнаҕас сэлиэһинэйдээҕэр ордук. ХКА
ср. др.-тюрк. хатыҕ ‘твердый, жесткий, крепкий; суровый; сильный’

тохтоо

тохтоо (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Тугу эмэ гынаргын уурат, уурай. ☉ Прекратить какое-л. действие, перестать делать что-л. [Ааҕа олорон, оҕолорго] Оксана тохтоон, кыайарынан быһааран биэртэлиирэ. Суорун Омоллоон
Тоттук тойтоон тойотторбут Тохтоон, тостон тураллар. Күннүк Уурастыырап
Туох буоллугут, дьонноор? Тохтооҥ! И. Гоголев
2. Айаннаан, баран иһэн, турунан кэбис; ханна, туохха эмэ кэлэн тур. ☉ Прервать движение в пути, остановиться
Сыарҕалаах ат тохтоото. Амма Аччыгыйа
Сеня, киин болуоссакка чугаһаан иһэн, тохтоон, умса көрөн турбахтаата. Н. Лугинов
Кыыс туһугар тиийэн баран, тохтоото. Т. Сметанин
△ Хантан эмэ ханна эмэ кэлэн, быстах олохсуй, олохто булун. ☉ Временно расположиться, поселиться где-л. по приезде куда-л., остановиться где-л. Сиидэрэп саҥардыы холбоспут ойоҕунуун …… оскуолаҕа тохтообуттар. Амма Аччыгыйа
Сэргэчээн, Торопууҥҥа тохтоотуҥ дуу? Болот Боотур
Билигин ити сиргэ куба тохтообот. АЛА КК
3. көсп. Оҥхой буолан баһыллан, олорон хаал (ууну этэргэ). ☉ Стоять (о воде в низинах)
Уу тохтообут сиригэр уу тохтуур, тыл хоммут сиригэр тыл хонор. М. Попов
Тырансыайаны уу тохтообот сиригэр, сыыр быарыгар туппуттара. САӨБ
4. көсп. Сүгүн-саҕын биир сиргэ (хол., дьиэҕэр) олорума, кэлэ-бара сырыт (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Не оставаться долго в каком-л. месте (напр., дома)
Дьиэтигэр тохтообот, хоммот буолбута ыраатта. А. Сыромятникова
5. көсп. Туох эмэ туһунан этэргэ болҕомтону туохха эмэ ордук хатаа, бэлиэтээ. ☉ Излагая, обсуждая что-л., задержаться, остановить внимание на чём-л. [Аркаадьый Миитэрэйэбис дакылаатыгар] агрохимическэй дьаһаллары олоххо киллэрэр наадалааҕын туһунан киэҥник тохтоото. М. Доҕордуурап. Бэйиэт мөкү быһыы элбэҕэр тохтуур. АЛА АҮө. Мин сүөһү аһылыгын баасатын туһунан боппуруоска тохтуохпун баҕарабын. ВБТ
♦ Кута-сүрэ тохтообот көр кут-сүр
[Боллоорутталаах дьиэлэрэ] хайдах эрэ киһи тэһийбэт, кута-сүрэ тохтообот тоҥуй дьиэтэ. Амма Аччыгыйа
[Бу оскуола алааһа] киһи кута-сүрэ тохтообот чуҥкук сирэ этэ. С. Никифоров
Биһиги биир иччитэх дэриэбинэҕэ, киһи кута-сүрэ төрүт тохтообот буолбут сиригэр, тиийэн кэлбиппит. ВА
Санаата тохтуур (хонор) көр санаа II. Чаһыы Ньукууһаҕа санаата тохтуур. М. Чооруоһап. Суол ортотугар тохтообут сөбүлээб. — тугу эрэ балайда оҥорон баран, салҕаабат, ситэрэн түмүктээбэт. ☉ Останавливаться на полпути
Киһи санаата, киһи ырата итинник суол ортотугар тохтоон хаалыа үһү дуо. В. Яковлев