кэрэмэс диэнтэн атаах. Кэрэмэсчээним оҕоккотоо, итиччэтигэр дьэ үөтэлээбэппит. Р. Кулаковскай

аат., үп. Ханнык эмэ тэрилтэ хоромньутун сабынарыгар судаарыстыба биэрэр үбүнэн көмөтө. ☉ Дотация
Урукку курдук үөтэлээбэт үлэлээх-хамнастаах сопхуостар судаарыстыба датаассыйатыгар суоттанар кыахтара суох буолла. «Сахаада»
Мантан инньэ судаарыстыбаннай датаассыйа диэн суох буолуо, техниканы бэйэ үбүгэр булунар кыһалҕа күүтэр. «Кыым»

үөтэлээ диэнтэн дьаһ
туһ. (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). Туох баар күүспүн түмүнэ-түмүнэ үлэлээн барарым да, олох үөтэлэппэт этим. Г. Колесов
Быйыл сайын кини биригээдэтэ балыктаан үөтэлэтэ илик. «ХС»

аат. Кими эмэ баттааһын-үктээһин, көлөһүннээһин. ☉ Притеснение, угнетение, преследование кого-л. [Дьадаҥы киһи] Үтүргэҥҥэ-хабырҕаҥҥа сылдьан, Үүнүүтэ суох баҕайы Үрүйэ баһыгар олохтонон, Үлэтэхамнаһа үөтэлээбэтэх. Эрилик Эристиин
Хата үтүргэн-хабырҕан барыта ааста: араас хаайыылар, көскө ыытыы, дьэҥдьиир... Өрөбөлүүссүйэ! З. Воскресенская (тылб.)

туохт.
1. Нэһилиэнньэ ортотугар аҕытаассыйалыыр үлэни ыыт. ☉ Проводить агитационную работу среди населения
Бассабыыктары аҕытаассыйалыыгын диэн Луха Анпыысатын хаста да кырбаабыт сураҕа иһиллэ охсор. Амма Аччыгыйа
Аҕытаассыйалыы оонньооҥҥут Айаххытыттан күөгүлэниэххит [сэрэтэр куомуннаахтарын Тиитэп бандьыыт]. С. Васильев
2. Тугу эмэни кимиэхэ эмэ өйдөтөн ылыннар, сөбүлэһиннэр; кими эмэ тылгар киллэрэн туохха эрэ угуй, уккуй. ☉ Убеждать кого-л. в чем-л., склонять к чему-л.
Ону [ыстатыйаны] суруйуоҕуҥ диэн бу Всеволод Николаевиһы аҕытаассыйалыы сатыыбын да тоҕо эрэ үөтэлээбэт. Софр. Данилов

даҕ.
1. Бастакы, эдэр (хол., ньирэй). ☉ Молодой, ранний
Эрдэтээҕи, сыатын сууйа илик кыыл үөтэлээн хотторооччута суох. В. Яковлев
Дэпсэ (лэпсэ) — сайыҥҥы эбэтэр эрдэтээҕи күһүҥҥү ньирэй тириититтэн тигиллибит ыҥыыр сабыыта. НБФ-МУу СОБ
Эрдэтээҕи, үөл уолба отун сымнаҕас тимирдээх уйан хотуурунан охсуллар. «Кыым»
2. Урукку кэмнээҕи, урукку, былыргы. ☉ Давний, древний
Батталы утарыы арыый эрдэтээҕи кэмин «Манчаары ырыата» көрдөрөр. Саха фольк. Аал Луук Мас аата саамай эрдэтээҕи сахалыы тылынан суруйууларга хайдах ааттанан киллэриллибитин көрүөххэ сөп. «Чолбон»
Мифологическай геройдар киһи-аймах сайдыытын эрдэтээҕи кэмигэр айыллыбыт уустук уобарастар буолаллар. «ХС»
◊ Эрдэтээҕи паар көр паар II
Эрдэтээҕи паар оҥоһуутун саас ноһуому кута-кута, хорутуунан саҕалыыллар. «Кыым»
Сибииргэ уонна кураайы соҕуруулуу-илиҥҥи оройуоннарга оруоһу үксүн хара итиэннэ эрдэтээҕи паардарга үүннэрэллэр. ХКА

аат.
1. Ыраах эбэтэр тэйиччи баары кытта билсиһии, сылдьыһыы (хол., төлөпүөнүнэн), ону тэҥэ оннук билсиһэр кыах, суол. ☉ Сообщение, сношение с кем-л. находящимся далеко или в отдалении, а также возможность такого сношения, связь. Улуустары кытта сибээс. Москубаны кытта төлөпүөнүнэн сибээс
□ «Танкердар сибээскэ таҕыстылар, — арадьыыс хап-сабар этэр
— Киренскэйи үс чаас саҕана ааспыттар». И. Егоров
Атастар! Амматтан Чурапчы Сибээһэ бэҕэһээ быһынна. Куотурус хамандыыр Сулҕаччы Иһиттэн Аммаҕа анньынна. Эрилик Эристиин
Мантан Новосибирскайы кытта быһа сибээс олохтоммут. И. Данилов
Федот түөрт уон биирис стрелковай куорпус сибээһин хааччыйар батальоҥҥа сэриилэһэр эбит. ССС
2. Ыраахтан билсиһиини, кэпсэтиини тиэхиньиичэскэй өттүнэн хааччыйар тэрилтэлэр бүттүүннэрэ (тэлэгирээп, буоста, төлөпүөн, араадьыйа). ☉ Совокупность учреждений, обслуживающих техническими средствами общение на расстоянии, связь. Сибээс хонтуората. Сибээс үлэһиттэрэ
3. кэпс. Кими-тугу эмэ кытта хардарыта сыһыан, өйдөһүү, биир ситиминэн үлэлээһин. ☉ Взаимоотношения, взаимопонимание, согласование своих действий, деятельности, связь с кем-л.
Төрөөбүт дьонун-сэргэтин, төрөөбүт норуотун олоҕун кытта сибээһэ быһыннар эрэ, киһи үлэтэ-хамнаһа да үөтэлээбэт үгэстээх. Софр. Данилов
Кэнники Өлөксөөс биһикки икки ардыбыт ыраатан, тэйэн, уһаан-тэнийэн, сибээспит быстан хаалбыта. А. Бэрияк
Биһиги норуоттарбыт интернациональнай сибээстэрэ гражданскай сэрии сылларыгар уопсай өстөөҕү утары кырыктаах кыргыһыыга силис тардан сириэдийбитэ. И. Федосеев
Бурдугу үүннэрэ үөрэммит бааһынай бурдуга үүммэт буоллаҕына, сири кытта сибээһэ мөлтөөн, олохтуун-дьаһахтыын, майгылыын-сигилилиин уларыйар. П. Егоров
△ Туох эмэ балаһыанньалаах, кыахтаах дьону кытта чугас сыһыан, билсии. ☉ Близкое знакомство с кем-л., обеспечивающее поддержку в чём-л.
Баһыккаҕа баай-дуол, төрүт-уус, сибээс бастакы турар эбит буоллаҕына, Нараҕаҥҥа үлэ айар, үөскэтэр улуу күүһэ, кэрэ майгы-сигили ордук чорботуллар. КНЗ ТС
4. кэпс. Этэр санаа, саҥарыы ис хоһоонунан утума-ситимэ. ☉ Логическая последовательность, согласованность, связь (в речи, мыслях)
Сибээһэ суох, киһи үөйбэтэх-ахтыбатах араас санаалара, хараҕар дьон сирэйдэрэ элэҥнэһэллэр. Н. Лугинов. Эмискэ Колка туох да сибээһэ суох ыйытан саайбыта: «Эһээ, эт эрэ, кыһын тоҕо тымныы буоларый?» В. Санги (тылб.)
5. кэпс. Туох эмэ ыккардыгар хардарыта тутулук. ☉ Взаимозависимость, обусловленность, связь чего-л.. Бырамыысыланнас уонна тыа хаһаайыстыбатын сибээстэрэ. Наука уонна производство сибээстэрэ
□ Философия, предметтэр саамай уопсай сибээстэрин уонна сыһыаннарын үөрэтэр буолан, наукалар ортолоругар туспа миэстэни ылар. ДИМ
6. кэпс. Туохха эмэ тугунан эмэ кыттыы, кытык сыһыан. ☉ Участие, соучастие в чём-л., отношение к чему-л. [Сарапыана:] Солко Миитэрэй куоракка киирбитигэр эн сибээһиҥ суох үһү дуо? С. Ефремов
7. анат. Туох эмэ тугу эмэ кытта холбоһор ситимэ, силбээһинэ; силбээһин, ситим (харамай уорганнарыгар). ☉ Плотное образование из соединительной ткани, скрепляющее отдельные части скелета или соединяющее отдельные органы тела, связка
Сис балык эттиин Бары баар сибээс силгэлэрим Сириэһиннээх ыарыылары тулуппатылар. Саха нар. ыр. II
[Сүөһүнү аттыырга] үрүҥ субаны сыҕайа анньан, сымыыты таһаарыллар. Үрүҥ суба тымырыгар сибээһи илиинэн эбэтэр кыптыыйынан кырыйан араарыллар. НПИ ССЫа
Академик И.П. Павлов үөрэтэринэн, ханнык баҕарар сатабыл, үөрүйэх төрүтүнэн мэйиигэ үөскээбит уустук ньиэрбэ сибээстэрэ буолаллар. ЧКС ОИиСТ

туохт.
1. Уунан эбэтэр атын убаҕаһынан ким-туох эмэ кирин ыыт эбэтэр ордук-хоһу, наадата суоҕун суох гын, ыраастаа. ☉ Мыть, смывать грязь, очищать что-л. от грязи при помощи воды, умывать
Микиитэни бу мыыланан ып-ыраас гына сууйан-сууйан баран, бу эминэн уҥунуохтаан кэбистэххэ, ымынаҕа биир нэдиэлэ иһинэн хатырык курдук хастанан түһэн хаалыаҕа. Амма Аччыгыйа
Ыраас уутунан уолаттарын тириппит көлөһүннэрин кытары харахтарын уутун сууйа сотон ылбыта. Н. Лугинов
Ася иһит сууйар, Кеша сотор, ыскаапка уурар. Н. Габышев
△ Мыылалаах эбэтэр бороһуоктаах ууга уган баран, таҥас кирин ыыт, ыраастаа. ☉ Стирать
Даайа тэлгэһэҕэ сууйбут таҥаһын ыйыы сылдьар эбит. Софр. Данилов
Маайа сууйбут таҥаһын уутун ыган мускуйар. Н. Якутскай
Саҥа дьиэһит кыыһы булбутум …… оннооҕор таҥаспын сатаан сууйбат. М. Доҕордуурап
2. Саа уоһун ыраастаа. ☉ Чистить ствол ружья
Кини саҥатыгар уонна саатын сууйарыгар тартаран олорор буолан ураһа чэпчэки аана аһыллыбытын, таһыттан киһи киирбитин билбэтэ. Т. Сметанин
Кини кэргэнэ тимир оһох суоһугар оҕунуохтаах байыаннай саалары сылыта-сылыта сууйар. С. Васильев
[Ыстапаан Саабыс] күһүн булка барарыгар оҥостон, сайыны быһа саатын сууй да сууй, арыынан оҕунуохтаа да оҕунуохтаа буолла. КФА СБ
3. Улахан көһөҥө таастан эбэтэр кумахтан көмүһү, күндү тааһы (хол., алмааһы) уунан сууйан арааран ыл. ☉ Промывать, мыть, намывать (напр., алмазы, золото)
Үчүгэй көмүстээх сир буоллаҕына, ортотунан күҥҥэ баччалыы солуотунньугу сууйдун... Оччоҕо... бачча буолуохтаах. Суорун Омоллоон
Үрүйэ үрдүгэр түөрт киһи туорай мастаах уһун ураҕаһынан кыллыгыраччы уста турар ууну булкуйаллар. Ити кинилэр көмүс сууйар быһыылара. Н. Якутскай
Иирэлээххэ дыраагалар бытархай алмааһы сууйаллар. И. Данилов
4. көсп., кэпс. Туох эмэ үөрүүлээх, бэлиэ түгэни ас тардан, арыгы иһэн бэлиэтээ. ☉ Отмечать какое-л. знаменательное событие застольем, обмывать что-л. Чэйиҥ, турумаҥ, көрсүһүүнү сууйуоҕуҥ. Н. Лугинов
Хас даҕаны уолаттар Хамнас кэлтин сууйаары Арыгыны хото ылбыттар. В. Гольдеров
Бириһиэни тэлгэтэн маҥнайгы бултарын сууйан үөрэ-көтө аһыы, күлэ-сала араас көрүдьүөһү сэһэргэһэ олордулар. В. Протодьяконов
♦ Айыыны (буруйу) сууй — куһаҕан дьайыыны, ыар буруйу оҥорбуккун тугунан эмэ боруостаа, үтүө ааккын төнүннэр. ☉ Искупить вину чем-л., вернуть доброе имя
Хайдах гынаммын хараҥа буруйбун сууйуомуй мин сордоох... Суорун Омоллоон
Былаҕачыыннай добдугураччы ботугураан, айыыны сууйар мэлииппэни ааҕара иһиллэрэ. Л. Попов. Суобаскын сууй — түктэри быһыылан. ☉ Потерять совесть
[Арыгы] …… Чиэһи ситэн туран киттитэр, Суобаһы суудайан туран сууйар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ньукулай Баһылайабыс …… киһи аатын алдьатар, суобаһын сууйар кумааҕыны кыратык да илиитэ салҕалаан көрбөккө бооччойооччу буолбатах. Эрчимэн
Хотуой, ол-бу буолан кубулунан, Хомсу-имси туттан, Суобаһы сууйума, Ааты алдьатыма. П. Ядрихинскай
(Аатын алдьат) <суон> сураҕын сууй көр аат I. Баҕыста сытыйбыт сирэйгин быһыта сынньаммын ааккын алдьатыам, сураххын сууйуом. Амма Аччыгыйа
Илин эҥээр ааттааҕа Сынаҕы баай …… Бүгүн мин суон сурахпын Сууйаары Ол алта маҥан туос ураһанан Айгыстан түһэн олорор. И. Гоголев
Эт мэйиилээхтэр эриэккэстэрэ Эҥсиллэн кэлэннэр, Албан ааппын алдьаттылар, Суон сурахпын сууйдулар. С. Зверев. Сыатын сууйа илик — кыһын мунньуммут сыатын сүтэрэ, ыра-дьүдьэйэ илик (кыыл туһунан). ☉ Не успел растерять накопленный за зиму жир (о звере)
Эрдэтээҕи, сыатын сууйа илик кыыл, эмискэ бала түһүммэккэ, тохтуу-тохтуу уһаарар буоллаҕына, үөтэлээн хотторооччута суох буолааччы. В. Яковлев
<Миигинэн> тииһиҥ сааҕын сууйума көр миигинэн. Тииһиҥ сааҕын сууйа олорума, оҥор диэбити оҥор! А. Софронов
Оттон таах тииһиҥ сааҕын сууйан ыйыппат, истээри сүбэлэтэр буоллаххына, сүбэлиэм даҕаны. Суорун Омоллоон
Төһө да быыпсай буолларгын миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума. Болот Боотур. <Илиигин> хаанынан сууй — элбэх киһини өлөр, бааһырт. ☉ соотв. быть по локоть в крови
Бандьыыт саллааттара …… бар дьон кыа хааныгар илиилэрин сууйбуттарын туһунан Охоноос ыллыыр. Амма Аччыгыйа
Кулаактар Сэбиэскэй дойдуну Баттаммыт хаанынан сууйдулар. Эрилик Эристиин. ДТС, тюрк. йу, чуг, чу