межд. һы-һы! (киһи күлүүтүн үтүктүү).

сыһ. «Һы-һы» диэн дорҕооно суох тыаһы таһаарар курдук. ☉ Издавая негромкий, приглушённый, чуть слышный звук
Сырдыргыысырдыргыы сыһыгыраччы күллэ. П. Ойуунускай
Кыыс үчүгэй баҕайытык сыһыгыраччы күллэ. Болот Боотур

сыһ. Дьиибэлээхтик, дьээбэлээхтик, эҕэлээхтик. ☉ Проказливо, насмешливо, озорно
- Хосхору оччоҕо Бииктэргэ чугаһатыма. Кинини ханна эмэ ыраах ыыт. Һы-һы! - Чуура дьиктээхтик быһа симнэ. Л. Попов
- Дьэ, онон, тугуй? - Сортуохап аҥар хараҕын дьиктээхтик быһа симнэ. А. Сыромятникова

тыаһы үт. туохт. «Һы-һы» диэн дорҕооно суохтук күл эбэтэр онно майгынныыр тыаһы таһаар. ☉ Смеяться сдержанно, чуть слышно или производить похожий на это негромкий шум
Маша күлэн, көмүрүө куолаһа сыһыгыраата. Нэртэ
«Кырдьыбыккын ээ!» — тииһин быыһынан салгыны таһааран иһиллэр-иһиллибэттик сыһыгыраата Октя. М. Попов

I
сыһыгыраа диэнтэн холб. туһ. Сотору …… үөһэнэн буулдьалар сыһыгыраһан аастылар. Болот Боотур
Хос түгэҕэр аҕыйах кыыс, үс-түөрт уол ботугураһаллар, сыһыгыраһаллар. Н. Габышев
Үөр долгуннар, сыһыгыраһа, Мөхсө-мөхсө сырсаллар. Р. Баҕатаайыскай
II
даҕ. «Һы-һы» диэн дорҕооно суохтук күлэр эбэтэр оннук саҥалаах, тыастаах. ☉ Негромкий, сдержанный (смех), чуть слышный, приглушённый (звук). Сыһыгырас күлүү иһиллэр

I
сэлибирээ диэнтэн холб. туһ.
II
даҕ.
1. Тэлибириир, илигириир. ☉ Трепещущий, дрожащий
Силлиэттэн силлибит Сэлибирэс сибэкки Сиэмэтэ тилиннэ. Эллэй
Мин Ленини аан-маҥнай дьэ көрсүбүтүм. Бу мүнүүтэни күүтэн да биэрбитим, сүрэҕим биир кэм сэлибирэс этэ. ФЛА ВИЛО
2. Олус ыксаабыт, өрүһүспүт курдук түргэн (саҥа, айах хамсаныыта). ☉ Очень быстрый, торопливый (напр., о речи, движениях губ)
«Луу, чаанньык наада буолуо», — сэлибирэс саҥа хабан ылла. Н. Габышев
«Чэ, түргэнник бүтэ охсуоҕуҥ. Ким тугу этэрдээҕий?» — сэлибирэс түргэн саҥа сураста. «ХС»
3. көсп. Чэпчэки майгылаах, дьоһуна суох. ☉ Легкомысленный, легковесный, несерьёзный
Оттон мин эр киһи ити дириэктэр курдук чиҥ-чаҥ, волялаах буолуохтаах дии саныы испитим. Сэлибирэс эр киһи диэн! Далан
[Табалаан:] Һы-һы-һы, тыал курдук тылыбырас, сэбирдэх курдук сэлибирэс эрэйдээх быһыылаах. Пьесалар-1954.

I
1. көр араҕыс
1.
Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат (өс хоһ.). «Бар, киэр буол, мэһэйдээмэ», — Өлөөнө үүрэн ыыттаҕына эрэ, Сэмэн үгэһинэн «һы-һы» дии-дии араҕар. В. Гаврильева
Үрэх куулатынааҕы ыарҕаттан хабдьы үөрэ арахпат. И. Федосеев
2. көр араҕыс
4
Аны араҕара эрэ хаалбыт. Ол диэн формальнай дьыала. Морально арахсан бүппүтэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Эрбэр] Аны барыам суоҕа, араҕабын, Дьахтар аймах биһиги Баттабыллаах олохтон тахсар, Бырабаабытын ылар күннэрбит Тиийэн кэллэ дэһэллэр. Саха нар. ыр. III
3. көр араҕыс
5
Онтон Күннээйи ууһа үөскээн [үс Дьохсоҕон нэһилиэктэн], ол аны Күннээйи диэн туспа нэһилиэк арахпыта. Саха фольк. Табаарыстарым араҕан ханна баартарын, туох санаалаах хайа диэки хайыспыттарын билбэппин ээ. Күндэ
Онтукалара ханна баарый: Назардара холкуоһуттан араҕан барар буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
4. көр араҕыс
6
Сыһыыгытын ааһан, эргэ куруҥ устун баран иһиэххит, хаҥас өттүгүтүттэн хас да суол араҕыаҕа, ону батыһымаҥ. Күндэ
5. Дьиэҕиттэн-уоккуттан тэй, төрөөбүт дойдугуттан ыраат. ☉ Отдаляться от домашнего очага, покидать родину
Туох бөрүкү билсэрдээх буолуомуй, дойдубуттан арахпытым бэрт өр буолла. Күндэ
Дойдутун сүтэрбит, дьонуттан арахпыт бырадьаага киһи диэн, бу курдук кэпсэтэн эрдэхтэрэ. Н. Якутскай
Дьиэтиттэн араҕан баран хайдах сылдьыбытын ыйыттахтарына, Данияр куотунан хардарара. Ч. Айтматов (тылб.)
6. Туох эрэ куһаҕантан, кутталлаахтан бар, тэй. ☉ Уходить, удаляться от чего-л. нехорошего, опасного
Өкүүсэ, дьэ, арахтым ини диэххэ айылаах хаҥас диэки баран истэҕинэ: — «Манна олорон аһаспакка, эмиэ ханна түстүҥ!..»— диэн Дэлиһиэй бардьыгынаан эрдэҕинэ, Хобороос: — «Ээ, чэ, бардын», — диэтэ. Эрилик Эристиин
«Абааһыттан арахтаҕым!» — диэн Үөрдүм да этэ. Күтүр өстөөх Күлүгэ тоҕо харатай, Тыына тоҕо ыараханай? Ньургун Боотур
Баайга уҥуоҕу оборор Көйгө, кулут кыыс куотан, Баарта көҥүл олоро Хотонуттан араҕан. П. Тулааһынап
7. Туох эрэ дьарыккын бырах, тохтот. ☉ Прекратить, останавливать свое какое-л. занятие
Дьэ бэрт доҕор, бу хаһан хаартыттан араҕан, от тиэйэн ынаҕын аһатыа буолуой? Күндэ
Отуччабын туолан иһэн Ойох-кэргэн ылбытым, Онтон сылтаан, тэмтэрийэн, Ойууртан арахпытым. П. Тобуруокап
8. Аас, араҕыс (ыарыы, өлүү-сүтүү туһунан). ☉ Миновать, проходить (о болезни, несчастье)
Эрэн: өлүү-үлүгэр эстэн, ааһан, араҕан, «Хатыҥ Үрэх» үрдүгэр Үөрүө маҥан балаҕан. Эллэй
Аас-туор, аччык араҕан Сору кыйдаан көтүттүм Уонна ааҕар балаҕан Уотун үрэн күөдьүттүм. П. Тулааһынап. Ыар сыллар ынчыктаһан, наарта курдук таҥнастыахтыы Өбүгэбитин барыы сыһан Аастылар араҕардыы. Доҕордоһуу т.
9. көсп. Тэйэн-арахсан хаал, умнулун (үксүн мэлдьэх. ф-ҕа тут-лар). ☉ Забываться, оставлять в покое (обычно употр. в отриц. ф.)
Үлэлиэх санаа кэлбэтэ, өйүттэн Маайа кыыс арахпата. Н. Неустроев
Ахтараҥда диэн үрэххэ үөскээбит алыс кэрэ өҥнөөх күндү тааһы эдэр сааспар көрбүтүм билиҥҥэ диэри санаабыттан арахпат. Суорун Омоллоон
«Тукаам, бараахтаа, ити куһаҕан бит арахпат буолла», — оҕонньор туран, чарт тымтайын ылан дьиэтин диэки хаамта. М. Доҕордуурап
«Аны биирдэ көрсүөхпүт», — Мааппа ити тыла киһи өйүттэн арахпат. Н. Заболоцкай
ср. тюрк. ара ‘межа, граница’
♦ Аан дойдуттан арах көр араҕыс
Аан дойдуттан араҕарбар Ураа муостаахпын утаарарым кэриэтэ, тутум буор тутуурдаах Аттанаахтаан көрдөҕүм, Араҕаахтаан бардаҕым! С. Зверев
II
саҥа алл. Иэдээн! (кутталы биллэрэр тыл). ☉ Беда! (слово, передающее испуг, страх)
«Арах» диэхтээҕэр, «алака» буоллаҕа дии (өс хоһ.). Кэлэ оҕус, хамсыыр, оо, арах, аны ат буолла, бу алдьархайы, кэлэн сискэ саай, төбөтүн сиигинэн түһэр. Н. Заболоцкай
«Бу күтүр киһини аны ууга түһэриэ. Арах оҕолор!» — дии санаан баран, оҕонньор ханна да барбытын билбэтэ. Н. Неустроев