сыһ. Күчүгүрүүр тыастаахтык, күчүгүрээн иһиллэрдии. ☉ Издавая звуки, похожие на легкий хруст, треск чего-л. хрупкого
Оһохтоох уота умайан бачыгырыы турар. Бырдьа Бытык Хатан Тэмиэрийэ быһаҕаһыгар диэри былтайан тахсан күчүгүрэччи күлэр. П. Ойуунускай
Һү-һү-һү! Күчүгүрэччи күллэрбин, Күөмэйбин көҥкөттөрбүн! А. Софронов
Хопто уола Мэхээлискэ быһах төбөтүнэн муос хамса ыаһын күчүгүрэччи хаһа олорор. Эрилик Эристиин

туохт., поэт. Киэргэй, т у пс а н кө һү н (сэбирдэх көҕөрөрүн, а й ы лҕ а тылларын туһунан). ☉ Стать нарядным, приукраситься (напр., о деревьях)
Сып-сытыы чээлэй күөх мутукча сандаҕыра наҕарбыт. П. Ойуунускай
Талыы ойуурбут наҕарда. Эллэй
Күөх солконон наҕарбыт мастар Күөгэйэ устар ыраас уугар Күөх күлүктэрин көрүннүлэр. М. Тимофеев-Терешкин
ср. калм. ноҕар, халх. ногоро, бур. ногор ‘зеленеть, покрываться зеленью’

даҕ. Бэйэтин дьүһүнүттэн тутулуга суох сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ С белой отметиной на морде независимо от масти (о домашних животных)
Балаҕан иһиттэн маҥаас ынах Батыччахтаан тахсан, Маҥан хаарга баһыйтаран, Барар сирэ баранан, Маҕыраан марылатта. А. Софронов
[Бөтүҥнэр] түөрт атаҕа хатыҥ тоһоҕотун курдук баһырҕастаах атахтаах, маҥаас тиҥэһэ оҕуһу өлөрөн, илбис кыыһыгар бэлэх биэрдилэр. «Чолбон»
Сылгы сирэйин бэлиэлэрин ураанньык, туоһахта, маҥаас, моҕотой, хатыр тумус, томторуктаах тумус диэн бэлиэтииллэр. ОМГ ЭСС
◊ Аалай маҥаас — бэйэтэ кытархай дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, с ы лг ы туһ уна н). ☉ Тёмно-рыжий с белой отметиной на лицевой или лобной части (о масти лошадей, крупного рогато го скота)
Лампа [бухатыыр] аалай м а ҥ а а с ата ыҥыырданан, сэргэтигэр баал лан тэлэкэчийэ турар эбит. «Чолбон». Араҕас маҥаас — бэйэтэ кыһыллы ҥы са һарх ай дьү һү ннээх, сирэйэ олоч ч у эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Бледно-рыжий с белой отметиной на ли цевой, лобной части (о масти лошадей, круп ного рогатого скота)
Баай Харахаан тойонтон арбах бастаах атыыр ойуунунан алгыс ылан, аар баҕах астаран, унаар саламаны тиирдэрэн, араҕас м а ҥ а а с атыыры арбатан аттаныах тустааххын. ПЭК ОНЛЯ I. Кугас маҥаас — бэйэтэ кугас дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү туһунан). ☉ Рыжий с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти крупного рогатого ско та)
Тэйиччи хатырык өрүттээх титиик оҕотугар кугас маҥаас ынаҕын Олес ь Дуда р туос ыаҕайаҕа ыан б ири лэтэ олорор. Л. Попов. Күрэҥ маҥаас — бэйэтэ кутуйах курдук күрэҥ дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (сылгы туһунан). ☉ Мышастый с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти лошадей). Кэлтэгэй маҥаас — сирэйин аҥаара кэлтэччи маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ С белой отметиной на одной стороне лицевой части (о масти лошадей, крупного рогатого скота). Сылгы сирэйин аҥаара үрүҥ буоллаҕына, кэлтэгэй маҥаас дэнэр. Сылгыһыт с. Тэҥн. хаччаҕай маҥаас. Маҥаас сэбирдэх бот. — күөллэр кытыыларыгар, бадарааҥҥа, кутаҕа дэлэйдик үүнэр, элбэх сыллаах силиргэхтээх от үүнээйи. ☉ Белокрыльник болотный. Маҥаас сэбирдэх силиргэҕин күһүҥҥү кэмҥэ хомуйаллар. Маҥаас чуоҕур — чуоҕур дьүһүннээх, сирэйэ маҥан (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Чубарый с белой отметиной на лицевой части (о масти лошадей, круп ного рогатого скота)
[Чы чып-чаап Мардьааһайы үтүктэн:] Баай Сэрбэкэ аҕалаахпын, Мардьааһай диэн ааттаахпын, …… Ма ла ллыбыт с ирэй дээхпин, Мараллыбыт истээхпин, Маҥаас чуоҕур аттаахпын. Суорун Омоллоон. Хара маҥаас — бэйэтэ хара дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Чёрный с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти лошадей, крупного рогатого скота)
Үс сыллааҕыта биир кунаны Миитэрэй көлүнэн кэлэн баран, сойута баайбытын Киппиэннээх хара маҥаас атыыр оҕустара кэлэн кэйэн өлөрбүтэ. Амма Аччыгыйа
Ала ынах алааска Аһыы сырыттаҕына Хааччахха угуллубут Хара маҥаас ньирэй Доҕоруттан туораан, Туспа сиргэ туран, Ытамньыйа-ытамньыйа ыҥыранна. Р. Баҕатаайыскай. Хачча ҕай маҥаас — сирэйин аҥаара сүүһүттэн муннугар диэри бэйэтин дьүһүнүттэн адьас атын дьүһүннээх (маннык дьүһүннээх дьиэ сүөһүтүн үөһэттэн айда рыылаах диэн этэллэрэ). ☉ С о тм етиной на одной стороне лицевой части не зависимо от масти (животное такой масти обычно называли «божьей тварью»)
«Биһиги дьон манньабытын сэтинньи ый сэттис киэһэтигэр аҕыс хаччаҕай маҥаас атыыр оҕуһу таҥнары үтэттээриҥ, үс уу долгунун курдук күөх эбириэн ынах сүөһүтэ ыытаарыҥ!» — диэтилэр. Саха фольк. Күн Толомон Ньургустай Кыырар таҥаһын Кыыгыначчы симэннэ. Тоҕус хаччаҕай маҥаас Лоҥкур атыыр оҕустарын бэлэмнэттэ. ТТИГ КХКК. Тэҥн. кэлтэгэй маҥаас
ср. монг. манхан ‘со звёздочкой на лбу (напр., о лошади)’

аат.
1. Киһи туттарга, туһанарга анаан дьарык оҥостон иитэр, түөрт атахтаах дьиэ харамайа (ынах, сылгы). ☉ Домашний скот
Оҕонньор суолтан туораан, биһиэхэ көхсүнэн эргиллэн алаас уҥуор мэччийэ сылдьар сүөһүлэри чарапчыланан одууласпыта буола турбута. И. Гоголев
Үгүстэрэ сүөһүлэригэр от тиэйэр, оһохторугар мас булар, киэһээ аһылыктарыгар тууларын көрөр кыһалҕалаахтара. Н. Якутскай
Сайылыктарга сүөһү бөҕө тоҕуоруспут. И. Данилов
2. үөхс. Киһи буолбатах киһи, чиччик. ☉ Скотина
Арамааннара олбуор айаҕар харабыллаан турбут Дабыыты сиэри гыммыт: «Ити сүөһү, киһи эбитэ буоллар, Улаанчыгын ыраахтан билэн, уолу түҥнэри ытан түһэриэ этэ». Амма Аччыгыйа
[Мотуруона:] «Туох диэн эттэҥий? Мин эн курдук сүөһүгэ ойох буолуох үһүбүн дуо?» — диэн баран, үөһэ тыынна. Н. Түгүнүүрэп
◊ Дьиэ сүөһүтэ көр дьиэ I. Дьиэ сүөһүтүн элбэтэрбит буоллар, ас-таҥас дэлэйиэ этэ. Кэтэх сүөһү — дьон чааһынай хаһаайыстыбатыгар туттарга анаан ииттэр сүөһүтэ. ☉ Скот, имеющийся в личном хозяйстве, личный скот
Ыаллар кэтэх сүөһүлэрин көрүүнү эмиэ уопсай дьаһалга ылан, дуогабар оҥостон, сөптөөх тарибы олохтоон, төлөбүрдээн тутуохха. «Чолбон». Субан сүөһү — икки-үс саастаах ыччат сүөһү. ☉ Двух-, трёхгодовалый молодняк крупного рогатого скота
Өкүлүүн мин кыра кийиитим, субан сүөһүнү көрөөччү уонна бу мин сыллыырдарым ийэлэрэ. Амма Аччыгыйа
Витя пиэрмэттэн ыраатта, субан сүөһүлэр ортолоруттан Аланы кыайан булбата. Н. Заболоцкай
Холкуос субан сүөһүтүн маныыһыта Охоноон оҕонньор, ама, билигин сорсуйбутун иһин, биир уол оҕо олоҕун олорон ааспата этэ дуо? Л. Попов. Сүөһү иитиитэ — тыа хаһаайыстыбатын биир көрүҥэ: ынах, сылгы иитиитинэн дьарыктаныы. ☉ Животноводство
Сахалар сүрүннээн сүөһү иитиитинэн дьарыктаналлара. Саха фольк. Сопхуоспут бурдугу үүннэриинэн уонна сүөһү иитиитинэн дьарыктанар. С. Никифоров
Чугастааҕы сыллар истэригэр ходуһа сирин быһааран бүтэриэхпит. Оччоҕо сүөһү иитиитин харгытааһына суох сайыннарыахпыт. М. Доҕордуурап. Сүөһү киириитэ — күһүн тымныйан, хаар түһүөн эрэ иннинэ сүөһү хотоҥҥо киирэр кэмэ. ☉ Время наступления осенних холодов, когда домашний скот загоняется на зимовку в тёплые помещения — хотоны
Күһүн сүөһү киириитигэр хотон тутуллан бүппүтэ. И. Алексеев. Сүөһү көрөөччү — субан сүөһүнү көрүүгэ-харайыыга үлэлиир киһи. ☉ Тот, кто ухаживает за молодняком крупного рогатого скота, скотник
Манна тыаҕа олохтоох эр санаалаах булчуттар, табаһыттар уонна сүөһү көрөөччүлэр ахсааннара улам элбээн, тэнийэн барбыта. И. Данилов
[Н.С. Габышев—Нэртэ] орто оскуоланы бүтэрэн баран, сүөһү көрөөччүнэн, тутуу оробуочайынан, куруусчутунан үлэлээбитэ. «ХС»
Култуура уонна киинэ үлэһиттэрэ сайыҥҥы ыйдарга отчуттарга, сүөһү көрөөччүлэргэ агитбиригээдэлэри тэрийэн хастыыта эмэ сырытыннарарга быһаарыннылар. «Кыым». Сүөһүнү тутун кэпс. — суһаллык бэйэ наадатын толуйууга иитэр сүөһүттэн өлөрөн үп-харчы оҥоһун. ☉ Забивать скот на продажу, чтобы быстро выручить деньги
[Кулуба:] Онно билигин биэрэр харчы миэхэ суох. Сүөһүнү туттуоҕу эмиэ харыһыйыллар. Н. Неустроев
Бу дьыаланы быһаарарга туох да үүтхайаҕас көстүбэтэ. Арай сүөһүнү тутуннахха эрэ дуу?! «ХС». Сылгы сүө- һү — үөрүнэн сылдьар, кыһынын хаар анныттан хаһан аһыыр дьиэ сүөһүтэ. ☉ Конный скот
Сылгы сүөһү диэн туох да олус үгүс, мээнэ сылдьаллар. Суорун Омоллоон
Мин санаабар, Лоҥкууда ордук сылгы сүөһүгэ туһалаах буолсу. Ааспыт кыһын, Лоҥкууда отунан сылгыны аһаппыттан, биир да биэ кулуннаабата. М. Доҕордуурап
Аҥаардас кэнники икки сылга ынах уонна сылгы сүөһү былаанын түөрт уон бырыһыан аһара толордубут. М. Доҕордуурап. Ынах сүөһү — от аһылыктаах, үүттээх кыһынын хотоҥҥо аһаан туоруур, икки муостаах дьиэ харамайа. ☉ Рогатый скот
Хотон иһигэр суол ааныттан саҕалаан, ынах сүөһү лыык курдук симиллэн баайыллыбыт. Р. Кулаковскай
Миимээн эмиэ, атын дьон курдук, бултуура, табаны, ынах сүөһүнү иитэрэ. И. Данилов
Күөл кытыытыгар ынах сүөһү үөрэ мэччийэн, хара тордох курдук, ааллаһа сылдьар. М. Доҕордуурап. Ытык сүөһү эргэр. — урукку итэҕэлинэн туох эмэ улахан тыыҥҥа, иччилэргэ бэлэх бэриллиэхтээх сүөһү. ☉ По старинным якутским поверьям: священное домашнее животное, приносимое в жертву духам
Былыр ытык сүөһүнү ким да тыыппата үһү. «ХС»
Ыччат сүөһү — субан сүөһү диэн курдук. Кыстыкка хас биирдии ыччат сүөһү сэттэ уон киилэнэн төлөһүйдэ. «Кыым»
«Таатта» сопхуос Чөркөөхтөөҕү салаатыгар ыччат сүөһүгэ үчүгэй хотон суох буолан кэккэ күчүмэҕэйдэр үөскүү сылдьыбыттара. «Кыым»
ср. ДТС йаваш, осм. йавас ‘мягкий, кроткий; приручённый, домашний (о животных и птицах)’, орд. дьөөши ‘имущество, благо’, калм. жөөси ‘ноша, груз; транспорт, вьючное животное’, бур. зөөри ‘имущество’