өнүй диэнтэн атаах. Көр, ити үксүгэр саастарын тухары үлэлээн букунаһаахтыыллар даҕаны өнүйээхтээбэттэр. И. Гоголев

I
туохт. Эрэнэ санаабыты толор, туһалаа, туһалаах буол. ☉ Приносить пользу, оправдать возложенные надежды
Өнүтүө суоҕа. ПЭК СЯЯ
Өнүппэтэҕинэ, хайдах гыныамый? ПЭК СЯЯ
II
өнүй диэнтэн дьаһ
туһ. Үйэлээх сааһым доҕоро, Биирдэ өйдүөн көрүмүнэ, Бүдүрүйбүппүн көрөҥҥүн, Өнүттэн көммөт оҥорон, Көрсүө өйдөөх көрүҥҥэр, Көмүскэҥ уутун түһэримэ. И. Чаҕылҕан
Миэхэ үлэлээтиннэр эрэ, үчүгэйдик үлэлээтиннэр эрэ!.. Биһиги бары, эн уонна ханнык эрэ Маайа, ханнык эрэ Настаа дууһаҕыт дуомугар хасыһан тахсар буоллаххытына, хаһан өнүттүөхпүтүн? В. Гаврильева

I
туохт. Талбыккынан, сөбүлүүргүнэн тутун, кими да кытта аахсыма. ☉ Поступать, действовать, вести себя своенравно, независимо
Толлор киһитэ суох, көҥүл айаабыт. СГФ СКТ
Дьэ, ити курдук аҥаардастыы айаан сылдьыбыт үгүс ахсааннаах норуот [хуннар] кэлин өттүгэр өнүйбэккэ, улам сүтэн-оһон барбыта киһини бэркиһэтэр. «ХС»
Дьокуускай куораппытыгар, Сэргэлээх уопсайын бэһис куорпуһугар көрсөн, бүтүн сайыны устудьуоннуу айаан, айманан олорбуппут. Н. Габышев. Тэҥн. айбардаа
II
аат. Дуорааннаах күүстээх хаһыы (үксүгэр атыыр оҕус, кулааһай туһунан). ☉ Гулкий, протяжный рев (обычно о быке, изюбре)
Ол кунан оҕус Дьалхааннаах айаата Салгын баһыгар Саар куолакал тыаһын курдук Сатарыы, ньириһитэ турар эбит. П. Ядрихинскай
Сүүрүк уларыйар тыаллыын хатыһыыта, Кулааһай айаата — бу саас кинигэтэ. К. Кулиев (тылб.)

аат.
1. Урут дьиэ турбутун, ыал олорбутун бэлиэлэрэ баар сирэ. ☉ Место, где ранее была усадьба, стоял дом
Кыараҕас алаас халдьаайытыгар өбүгэлэрбит былыргы өтөхтөрүн оннугар от наһаа үүммүт, үүнэ сатаан баран сыппыт. Далан
Саас тухары, биир-икки да буоллар, ыал олохсуйан олорбут сирэ иччитэхсийэн, өтөх буолан күөрэ-лаҥкы түһэн хааларын көрүөххэ да сүрэ бэрт. Н. Заболоцкай
2. Быраҕыллыбыт, киһи олорбот буолбут дьиэтэ, уһаайбата. ☉ Заброшенное жильё, заброшенная старинная усадьба
Бу манан, куһаҕан баҕайы былыргы өтөх кэтэҕинээҕи толоон арҕаа саҕатынан биэс таба сылдьыбыт. Амма Аччыгыйа
Өтөҕү көрөн, эн өйдүөҥ, билиэҥ: баай биитэр дьадаҥы ыал дьоллоохтук дуу, сордоохтук дуу олорон ааспытын. Л. Попов
Сайыҥҥы куйаастан, күлүмэнтэн сылгы, ынах-сүөһү манна сөрүүкүү киирэр, мунньустар эбит, – өтөх иһигэр эргэ кии толору. Н. Якутскай
3. Кыһын олорор дьиэ, кыстык, кыһыҥҥы уһаайба. ☉ Зимнее жильё, зимняя усадьба
Үргүлдьү өтөхтөөх, Тилиһэ тиэргэннээх, Булкуһа буруолаах Уолан киһи баар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Өрүүскэ:] Хайа, оҕонньор, бу ханна тиэтэйдиҥ? [Таллаайап Сэмэн:] Дьиэбэр. Өтөҕүм оҕуруотун оҥоруом. Күндэ
Үлэ-хамнас үлүскэнэ Үмүрүйэ түмүктэнэр; Өтөх ыалын буруолара Үөлэстэринэн үрдээн көстөр. Өҥнөөх-тоттоох күһүнэ Үүнэн кэлэн истэҕэ. Күннүк Уурастыырап
△ Төрөөбүт-үөскээбит сир. ☉ Родные места, родные края
Өргөстөн чаҕыйан өтөҕөр кэхтибит, Өрдүнэн оонньообут өстөөҕү ирдиибит. А. Абаҕыыныскай
♦ Өтөҕүн быста — дьиэтигэр быһа барда. ☉ Ушёл прямиком домой
Кытыйа оҕонньор айаҕалыы сатаан отун охсубакка өтөҕүн быста. И. Гоголев
«Чэ, кэбис! — дии түстэ Тиит. — Өтөхпүтүн быһыахха, ол ордук буолуоҕа». А. Сыромятникова
Кэллэ кэлээт тэһииргээтэҕим тугун дьиктитэй, арааһа, уһаабакка-кэҥээбэккэ өтөҕү быстахха сатаныыһы. У. Нуолур. Өтөҕүттэн өннүбэтэх (өнүйбэтэх) — ханна да ыраах сылдьыбатах, тэлэһийбэтэх. ☉ Тот, кто никогда не выезжал за пределы своей местности, не отлучался от родных мест. Алааһыттан арахпатах, Тиэргэнтэн тэйбэтэх, Өтөҕүттэн өннүбэтэх Аҕыйах ынахтаах Ыалтан төрөөбүт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Киһи олорор бу дьиэҕэ: Өлөрүн да бу манна өлүөҕэ, Өтөҕүттэн өнүйбэккэ, Олоҕу, дьону билбэккэ. Күн Дьирибинэ. Өтөх төҥүргэстээх, сурт кэриэстээх (буолуох- таах) — ийэни-аҕаны утумнуур ыччат баар буолуохтаах. ☉ У людей должны быть продолжатели рода, т. е
дети мужского пола (букв. пепелище имеет пни, старое жильё имеет заветную память). Аныгылыы сайдыы күүстээх, Ол эрээри атастаар, Эргэ өтөх төҥүргэстээх, Сурт кэриэстээх буолуохтаах. С. Данилов
Саха омук эрэйдээх ааттыын сүтэр амырыын кэмэ, били былыргылар этэллэринэн, өтөх төҥүргэһэ, сурт кэриэһэ суох хаалар кэмэ ааҥнаан тиийэн кэлбит эбит буоллаҕа. Софр. Данилов
Үчүгэй, үөрэт, бил барытын, – Өтөх төҥүргэстээх, сурт кэриэстээх! Ааспыт олох суолларын ырытан, Аныгы да ыччат билиэхтээх. Л. Попов. Өтөхтөрүн хаардаабыт — урукку таптыыр киһигин эбэтэр көссүүгүн кытта эмиэ булус. ☉ Возобновлять, восстанавливать былые любовные связи (букв. очистил от снега зимнее жильё). Кинилэр өтөхтөрүн хаардаабыттар
◊ Өтөх тэллэйэ бот. — өтөх сиргэ үүнэр бороҥнуҥу маҥан өҥнөөх тэллэй. ☉ Гриб белого цвета, растущий в заброшенных местах
Атаҕын анныгар, ононманан, өтөх тэллэйдэрэ сымыыт курдук туналыһа сыталлара. В. Гаврильева
ср. монг. отог ‘огнище’, тур. отак ‘хата, кибитка’

даҕ. Тугу да кимиэхэ да биэриэн баҕарбат, күтүр. ☉ Скупой, жадный, скаредный (о ком-л.)
[Кэтириис:] Онто да суох күтүр, кэччэгэй аатым балай эрэ тарҕанна. А. Софронов
Кини сааһын тухары, дьадаҥытынан хаалбыт гынан баран сүрдээх кэччэгэй Киргиэлэйдээҕэр быдан ыраастык аһаантаҥнан олорор. Амма Аччыгыйа
Биһиги чугаспытыгар бэйэтэ бэрт туспа сигилилээх-майгылаах, олус диэн кэччэгэй, күтүр киһи олорбута. Н. Заболоцкай
△ Кэмчи, кэрэгэй. ☉ Скупой, скудный (о чем-л.)
Мээлэ кэпсэммэтин, кэччэгэй тыллааҕын иһин этэбин. С. Окоемов. Саха сиринээҕи кинигэ кыһата соторутааҕыта кэччэгэй соҕустук да буоллар, сэттэ эдэр поэттар кинигэлэрин таһаарда. «ХС»
♦ Кэччэгэй кэскиллэн — быстах оҥоруулан, дьоло суох буол. ☉ Быть несчастным, не имеющим будущего, обделенным судьбой
Очурга оҕустаран, Томторго туойтаран, Итэҕэс айыыланаайаҥый, Кэччэгэй кэскиллэнээйэҥий Кэҕэ мэник уол!.. А. Софронов
◊ Кэччэгэй кириэһэ суох — кэччэгэй оннооҕор кириэскэ ороскуотуруон кэрэйэр. ☉ У скупца нет и креста. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах баһар — кэччэгэй (ордук) ночоотурар, хоромньулаах (этии былыргы итэҕэлтэн төрүттээх: Орто дойдуттан барыта чиэски, «кэлтэгэй», Аллараа дойду иҥсэлээх абааһылара асаһаллар, онон кэччэгэй куруук ночооттоох, хаһан да өнүйбэт). ☉ Выражение основано на старинном якутском веровании, по которому прожорливые черти Нижнего мира, где все щербато (не как у людей), едят у скупого, потому он всегда терпит убыток (букв. у скупца черпает тот, у кого щербатый половник).

1. сос диэнтэн атын. туһ. Аан аспыт уол эккирэтэн кэлэн, Хачыгыр этэрбэһин соһуллан иһэр быатыттан үктээтэ. Эрилик Эристиин
   Ураһа таһыгар атах соһуллар тыаһа иһилиннэ. Л. Попов
   Сыарҕаҕа соһуллубут дьиэ эркинин мастара суол куоһаҕар охсуллан ырыанан дыыгынаһаллар. М. Доҕордуурап
   Били соһуллан испит икки оҥочолор тимирэн, уон аҕыс киһиттэн улахан аҥаардара ууга түһэн, ыһыы-хаһыы, айдаан! ДСИТ
   Кырса көп түүлээх суп-суон кутуруга соһуллан мөлбөрөҥнүүр. Тэки Одулок (тылб.)
2. Сиринэн сыһылын (туох эмэ ыйана сылдьар уһуну этэргэ). ☉ Тянуться, волочиться, тащиться по земле (о чём-л. длинном)
   Дьаана сиринэн соһуллар сибэкки ойуулаах солко былааччыйалаах. В. Протодьяконов
3. көсп. Атын дьонтон быдан хаал, хаалыылаах буол (хол., үөрэххэ, үлэҕэ). ☉ Отставать от других, быть позади всех (напр., в учёбе, в работе)
   Биирдии эксээмэни иккилиитэ-үстүүтэ туттаран сордоноро. Оҕурдук соһуллан, көлөһүн-балаһын аллан үөрэҕин бүтэрбитэ. И. Бочкарёв
   «Биһиги удьуорга куттаҕас, кэнники соһулла сылдьар киһи суоҕа!» — диэтэ убайа кытаанахтык. Г. Колесов
   Нуучча тылыгар соһуллар, Омук тылыгар олуллар, Саха тылыгар саҥарбат, Сатаан даҕаны суруйбат. А. Кондратьев
4. көсп., кэпс. Атахтаргын соһон, мөлтөхтүк тирэнэн, бытааннык хаамп. ☉ Идти медленно, с трудом волоча ноги, брести, плестись, тащиться
   [Егор Егорович:] Хайа, бу эмиэ туохпут соһуллан киирдэ? Манна тоҕо кэллиҥ? С. Ефремов
   Онтуҥ [эмээхсин], хараҕа суох муҥнаах, уһуннук соһуллара буолуо. Кини киириэр диэри аччыктыаҥ. Айталын
   Оҕом сылайда. Сиэттиһэн иһэн соһуллан ылыталыыр буолла. «ХС»
   ♦ Кутурукка соһулун көр кутурук
   Ким дьиссипилиинэтэ, тэрээһинэ суох, ол былаанын, эбэһээтэлистибэтин толорбот, куоталаһыыга кутурукка соһуллар. «Кыым»
   Мэгэдьэк холкуостара оройуоҥҥа куруутун кэнники хаалан, кутурукка соһуллан испиттэрэ. НД ДК. Соһуллан хаалла — күүһэ, сэниэтэ баранна, олус мөлтөөтө, илиһиннэ. ☉ Окончательно выбиться из сил
   Дьааҥыга олороммун, биирдэ ыран суолга соһуллан хаала сыспыттаахпын. Сэмээр Баһылай
   Соҕотох маастарбыт В. Гурьев көбүөргэ туһунна буолан баран, өнүйбэтэ, соһуллан хаалла. «Кыым»
   «Уолаттар, олус омуннурумаҥ эрэ, хайа кэнникинэн соһуллан хаалаайыккытый», — Бочуот Балбаарата сэрэтэр. КАА АСС