с. 1. дьикти; совершить чудо дьиктитэ оҥор; чудеса героизма геройдуу быһыы дьиктилэрэ; чудеса техники техника дьиктитэ, техника дьиктилээх ситиһиилэрэ; 2. в знач. нареч. чудом дьиктитик, дьикти суолунан; дьиктинэн; каким-то чудом туох эрэ дьикти суолунан; чудом спастись от смерти өлүүттэн туох эрэ дьиктинэн өрүһүлүн; 3. (сказочное существо) дьиктилээх, дьикти харамай; чудо морское муора дьикти харамайа; 4. в знач. сказ, (удивительно) киһи сөҕүөн курдук, дьикти баҕайы; чудо, как было весело көрө-нара диэн дьикти этэ; # чудо-богатырь буулаҕа бухатыыр; чудеса в решете киһи билбэтэх суола.

I
быыһаа I диэнтэн бэй., атын
туһ. Дьиэттэн дьиэ икки арда тугунан да быыһамматаҕа үгүс. Амма Аччыгыйа
Федор Васильевич учительскай түгэҕэр хаптаһынынан быыһаммыт кыракый хос аанын тэлэйдэ. Софр. Данилов
Нэһилиэк сирин бүтүннүүтэ кэрчик-кэрчик быһыллан, тоһоҕонон, остуолбанан быыһанан, сорохторо эргиччи бүтэйдэнэн тураллар. А. Бэрияк
II
туохт.
1. Ким эмэ көмөтүнэн туох эмэ куһаҕантан, кутталлаахтан босхолон, өрүһүлүн. ☉ Спастись, освободиться, избавиться от опасности, беды
Мин хара үлэһит, дьадаҥы норуот атаҕастабылтан-баттабылтан быыһанарын иннигэр кыра-хара норуот көлөһүнүн өҥсөр баайдары хаайталыыр этим. Күндэ
Соһумардык быыһаммыт кыһыллар хаһыытаспытынан хомустан сырсан таҕыстылар. Амма Аччыгыйа
Миша, эн хайдах өйдөөбөккүн, эн букатын быыһанаҕын, өссө хамандыыр буолаҕын. С. Ефремов
2. Буруйгуттан босхолон, буруйа суоҕунан ааҕылын. ☉ Быть невиновным, оправданным
Суох, доҕоттор, эһиги бостуой эрэйдэнимэҥ, баттаппыттаах буоллаххытына, суутунан, дьыаланан үҥсэн быыһаныҥ. А. Софронов
Бу дьахтар буруйа суох буолла, быыһанна. Кинини көҥүллээҥ уонна били икки дьахтары киллэртээҥ! Эрилик Эристиин
Өскөтүн кини тугу эмэ көрбүтүн эбэтэр истибитин туһунан эппэтэҕинэ, биир туох эмэ чахчыны токурутан көрдөҕүнэ, кутталлаах буруйу оҥорооччу быыһанан хаалыан сөп. СГПТ
3. көсп., кэпс. Этэҥҥэ, үчүгэйдик оҕолон, төрөө (дьахтар туһунан). ☉ Благополучно разродиться, родить (о женщине)
Эрдэлиирдэр ийэлэрэ, Даарыйа эмээхсин, Сөдүөччүйэ быыһанан туруор диэри аҕыйах хонукка олорбут эбит. Амма Аччыгыйа
Дьиэлээх хотун Дьэбдьикиэйэ сатаан быыһаммакка, хаҥас диэки быыс иһигэр кулуннуу мөҕө сытар. Күннүк Уурастыырап
Ол түүнүгэр, сарсыарда таҥара сырдаан эрдэҕинэ, Аанчыгым быыһаммакка эрэ барбыта. Суорун Омоллоон
4. Бэйэ күүһүнэн туохтан эмэ босхолон, көмүскэн. ☉ Освобождаться, спасаться, избавляться, защищаться от чего-л.
Алгыс көмөтүнэн былыргы дьон араастаан быыһаныах, арааһы барытын оҥоруох курдук сананаллар. Саха фольк. Куорат олохтоохторо, хата, эрдэтинэ дьаадьыйан биэрэн быыһаммыттара. Н. Якутскай
Ити хомуска кус тыҥырахтаах көтөртөн саһан быыһанна, киһи ытарыттан эмиэ хорҕойдо. Багдарыын Сүлбэ
5. көсп. Бэйэҥ буруйа суоххун, кырдьыккын дакаастаа, көрдөр. ☉ Оправдаться, оправдываться
Онон суукка да тиийэн кырдьыкпын булунан быыһаныам диэбэккэ олоробун, хата, холуобунайга түбэһэр киһи буолуом ээ. А. Софронов