уруйдаа диэнтэн атын
туһ. Улуу Булгунньах Онтон бэттэх Уунан тиийбэт уруйдаммыт, Үөмэн тиийбэт өрөгөйдөммүт, Киэҥ, кэтит кэскиллэммит. С. Зверев
Бу Кыайыы, бары сир үрдүнэн уруйдан! Эллэй
Сибэккинэн унаар сайын уруйданар, Сибэккигэ кэрэ кыыс тэҥнэнэр. С. Васильев
Аны да түһүлгэҕэ Аатырдыннар сахалар, Оонньуу, тустуу күрэҕэр Уруйданар буоллуннар! И. Федосеев

туохт.
1. Илиигин көннөрөн эбэтэр көтөҕөн хайа эрэ диэки туһаай. ☉ Протянуть руку
Катя сыгынньах ытыһын сулустар диэки ууммута. Н. Лугинов
Арай кыыстыын-уоллуун уонча оҕо, мас сыыһын саа оҥостон иннилэригэр ууммутунан, киирэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа
«Аҕал бинтиэпкэбин», — дии-дии пограничник илиитин ууммут. Н. Якутскай
Сүрэҕим сэрэйиитинэн ол дьоллоох күн диэки илиибин ууммуппар, баайдар-тойоттор саа уоһугар миигин туруора сылдьыбыттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
2. Илииҥ тиийэр сиригэр кимиэхэ эмэ тугу эмэ тиксэр, биэр. ☉ Протянув руку, передать, отдать что-л. кому-л.
Таба саҕынньахтаах, хойуу бытыга бүтүннүү кэлимсэлэһэ муус кырыа буолбут кырдьаҕас киһи массыына үрдүттэн уолга кыра чымадааны уунан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Чыычаах [киһи аата] оҕо сутуругун саҕа тэскэҕэр сарыы саппыйаны моонньугар быалаан баран кэтэ сылдьарын устан Бэдэр Харахха уунна. И. Гоголев
Икки киһиттэн аҕа саастааҕа Сүөдэргэ эргэ соҕус бэрдээҥки сааны туттарар, ботуруоннаах батарантааһы уунар. Н. Якутскай
3. Уһаан, тэнийэн биэр (хол., таҥас ту7унан). ☉ Увеличиваться в длину, вытягиваться, растягиваться (напр., об одежде). Өрүү куопта уунар
□ Төһө да ууммутун иһин быстыбат баар үһү (тааб.: чиэрбэ)
Маннык сорох уһун этиилэр арыт аҕыс уон — тоҕус уон тылга тиийэ ууналлар. «ХС»
△ Бүтэноһог биэримэ, уһуннук буол (хол., кэпсэтии). ☉ Продолжаться долго, длиться, затягиваться (напр., о беседе)
Дакылаат чаас кэриҥэ барда. Табахтыахха да баара. Өссө кэпсэтии тө7ө уунуо биллибэт. Э. Соколов
4. көсп. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ биэр, бэрис. ☉ Давать кому-л. что-л., делиться с кем-л. чем-л.
Биэрэрин бэскэ ыйаабыт, уунарын умнан кэбиспит (өс хоһ.). [Өндүрүүс] Биэрэр өттүгэр Бэрт кытаанах, Ылар өттүгэр Алыс аламаҕай, Ордугу ууммат, Иэс биэрбэт идэлээх этэ. А. Софронов
«Эрэйдэммиккэ эйэҕэс буол, умнаһыкка уунар буол», — диэн былыргы этиини, баҕар, истибит буолуохтааххыт. «ХС»
♦ Илиигин <өрө> уун! көр илии
Киһи саҥата: «Бэриниҥ!» — диир. Дмитриев уонна Егор Егорович илиилэрин өрө ууналлара. С. Ефремов
«Кэндэ кох!» — диирбин кытта илиитин уунна. Сирэйэ барыта бадараан, буор. Т. Сметанин
Илиитин уунар көр илии. Сахаҕа нуучча илиитин уунна Саргыныдьолу аһарга. И. Эртюков
Иҥиир тараһа уумматынан — инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан диэн курдук. Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, иҥиир тараһа уумматынан (өс хоһ.). Утары уунар көр утары. Кимтэн да табах «умналаабат», Кимиэхэ даҕаны утары ууммат. Баал Хабырыыс
Өбүгэлэрбит табаны итэҕэйэллэрин, ытык кыыл курдук көрөллөрүн, туталларын туһунан биһиги күн бүгүн утары уунар матырыйаалбыт диэн суох. Багдарыын Сүлбэ
Тыҥаальгынтан …… биир охтоору сылдьар табаны утары уунуо диэн саараама. С. Курилов (тылб.). Ууммут илиитин кубулуппакка көр илии. Боротуоханы ууммут илиитин кубулуппакка туораата. Уунан тиийбэт — наһаа улахан. ☉ Необычно большой, большущий
Уунан тиийбэт Уһун сурах Улаатта быһыылаах. П. Ойуунускай
Улуу Булгунньах Онтон бэттэх Уунан тиийбэт уруйдаммыт, Үөмэн тиийбэт өрөгөйдөммүт, Киэҥ кэтит кэскиллэммит. С. Зверев. Уунан тиийэр (турар) сир — букатын ырааҕа суох, чугас баҕайы сир. ☉ Находящийся совсем близко
Үрүҥнэртэн уунан тиийэр сир, саба сүүрэн киирэн былдьаан ылыах айылаахтар, оо, һуу-һуу! Е. Неймохов
«Итинтэн адьас уунан турар сир», — диэн холкутук быһаарда. ЫДЫа. Уунан үлэ- лээ — ыраахтан сылдьан үлэлээ. ☉ Ходить, ездить на работу издалека
Дьоно окко уунан үлэлииллэр үһү. Н. Кондаков
Маша гараастара суох буолан, уунан сылдьан үлэлииллэр. «Кыым». Уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт — кимиэхэ да тугу да биэриэн, бэрсиэн баҕарбат, кэччэгэй. ☉ Жадюга, жмот. Уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт диэн кини курдук киһини этэн эрдэхтэрэ
◊ Уунар былас көр былас II
Уунар былас усталаах. Этэ ууммут көр эт II. Аттаах киһи …… ындыытын акка кыайан уурбакка, сиһин этэ ууна сыһан, хас да киһини көмөлөһүннэрэн нэһииччэ ыҥырдыбыт. Н. Заболоцкай
Эт ууннаҕына, чараас таҥаска сылаас күлү оһохтон баһан ылан кутуллар. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк., тюрк. сун ‘протягивать’

төһө ахс. аат. 3 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 3
Тумарык былытынан бүрүллэн турар бүтэй халлааҥҥа үс чобоо уолаттар өрө субуруһан тахсаннар, үнтү баран эһиннилэр. Амма Аччыгыйа
Олоҥхоһут биир бэйэтэ үс идэни тэҥҥэ баһылыыра: ырыаһыты, поэты, артыыһы. Суорун Омоллоон
Биир эһэни, үс табаны өлөрдүбүт... — диэн Эрбантей хаһыытаан эттэ. Эрилик Эристиин
♦ <Үс бараа хара> күлүгэр үҥк (сүгүрүй) көр күлүк
Үс бараа хара күлүгэр үҥэн Сүһүөхтээх бэйэлэрэ Сүөдьэлдьиспитинэн бардылар. П. Ойуунускай. Ньургун Боотур …… айыы дьонун хаһан даҕаны атаҕастатыахпыт суоҕа диэн андаҕайан, бэйэтин үс бараа хара күлүгэр үҥтэ. Болот Боотур
Үс бараа хара күлүктэригэр сүгүрүйэммин Ыһыктыбат андаҕайы андаҕайдым. С. Данилов
[Чоочо начаалынньыкка:] Күн ыраахтааҕы ытыктабыллаах ылгыныгар, эйиэхэ, үс бараа хара күлүккэр сүгүрүйэбин. В. Протодьяконов. Үс бүүрүгэ бүрүллүбүт түөлбэ. — барар-кэлэр сирэ суох буолбут, улаханнык ыктарбыт, ыксаабыт. ☉ Быть загнанным в угол (букв. три обшивки его пришиты)
Барар-кэлэр хайаҕастара бүөлэнэн, үс бүүрүктэрэ бүүрүллэн олордохторо дии. «ХС». Үс дойдуттан — араас ыраах дойдулартан (хол., ыҥырыллан кэл). ☉ Со всего света, со всех концов (быть приглашённым на что-л. — букв. с трёх сторон). Кэмпириэнсийэҕэ үс дойдуттан учуонайдар бөҕө ыҥырыллан кэлбиттэр
□ Үс дойдуттан үмүөрүһэн, Сэттэ сиртэн тиксиһэн, Ахсаабакка айанныахпыт. С. Зверев. Үс күлүктээх киһи — албын-түөкэй, халты харбатар, кураанаҕы куустарар киһи. ☉ Пройдоха, жулик (букв. человек с тремя тенями). Үс өргөстөөх, аҕыс кырыылаах — күнүн оройугар сылдьар эдэр киһи, эр бэрдэ. ☉ Добрый молодец в расцвете сил, удалец (букв. с тремя остриями, с восемью гранями)
[Баһылай Чооруос:] Манчаары уол оҕо, ат кулун, оонньуур болот, оноҕос. О, саха үс өргөстөөҕө, аҕыс кырыылааҕа буоллар ханнык! В. Протодьяконов
Дьон үс өргөстөөхтөрө, аҕыс кырыылаахтара манна бааллар эбит. «ХС». Үс өттүгүн өҥөн, түөрт өттүгүн көрүн — тугу эмэ оннук буолуо диэн олус сэрэхэдий, сэрэнэ тутун. ☉ Быть, становиться крайне осмотрительным, осторожным
Саһыллыын киирсэргэ үс өттүгүн өҥөн, түөрт өттүгүн көрүн диэн баар. Л. Попов
Үс саха көр саха. Уордаах Акыым кулуба үс саханы ытаппыт киһи дииллэр. Саха сэһ. Өлбөт өрөгөйдөнөн, кэхтибэт кэскиллэнэн, самныбат саргыланан, үс саха үөскүөх этэ, түөрт саха төрүөх этэ. П. Ойуунускай
Өксөкүлээх эппитин өйдүүрүҥ буолуо, баҕар, Үгүс үйэлэргэ мэҥийбит Үргүөр муус буурҕаҕар Үрдэрэн үгдэрийбит Үс саха бииһин ууһун Үлүгэрин туойбутун. Күннүк Уурастыырап. Үс туман түһүөр диэри — сайын киэһэ хойукка, түүн үөһүгэр диэри (үлэлээ). ☉ До глубокой ночи (работать — букв. до падения трёх туманов)
Сайынын, үс туман түһүөр диэри сыралаһан, Үлэттэн уурайан кэлэрим. Күннүк Уурастыырап
Киэһэ үс туман түһүөр диэри үлэлиир. М. Доҕордуурап
Үс туман түһүөр диэри От охсор буоларыҥ — Сарсыардааҥҥы сиккиэри Арыый куота утуйарыҥ. «ХС». Үстэ сөмүйэтин төгүрүтүө, иккитэ эрбэҕин эргитиэ көр эрбэх. Үс үллэр үөстээх фольк. – Өлүөнэ өрүһү хоһуйар көһөр олук, уустук кубулуйбат эпиитэт (Өлүөнэ улахан салааларын Бүлүүнү, Алданы кытта бииргэ тутан этии). ☉ Постоянный эпитет, описывающий реку Лену с двумя её крупными притоками — Вилюй и Алдан
[Сөмөлүөт] Кынатын тыаһа кырылаан, Мотуорун тыаһа ньирилээн, Үс үллэр үөстээх Өлүөнэлиир өрүһү Үрдүнэн көтөн Өрө куйааран кэллэ. Саха нар. ыр. III
Урукку үйэҕэ сүүһүнэн сылларга, Утуйбут норуотум уһуктан турбута, — Үлүскэн күүстэрэ өрүтэ күүрэннэр, Үс үллэр үөстэрдээх Өлүөнэ өрүһүм халаанын уутунуу дьалкыйан тахсаннар, хараабат уоҕунан саҥаны айбыта. Күннүк Уурастыырап
Сахабыт сиригэр саас буолан, Сир аайы сибэкки тэлгэннэ. Сүүһүнэн үрэхтэр долгуһан, Үс үллэр үөстээх Ленаҕа түстүлэр. Эллэй. Үс хаттыгастаах (үрдүк мэҥэ) халлаан фольк. — үс сабыылаах, үллэһиктээх халлаан (сахалар итэҕэллэринэн халлаан тоҕуска тиийэ сабыылаах дэнэрэ). ☉ Трёхъярусное небо (по верованиям якутов, небо имеет до девяти ярусов)
Үс хаттыгастаах Үрдүк мэҥэ халлаан Үрүт өттүгэр. П. Ойуунускай
Үс хаттыгастаах халлааны өтөрү өйдүөтэххэ, үрүҥ күнү үөскэппит, Аан дойдуну айбыт, үрүҥ аар тойон аҕаккайбыат! Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Үс дойду — 1) былыргы саха өйдөбүлүнэн: үөһээ, орто уонна аллараа дойдулар (тоҕус хаттыгастаах Үөһэ дойду — Үөһэ Айыылар дойдулара. Орто дойду — сир, сахалар, уопсайынан киһи аймах олоҕо. Аллараа дойду — абааһылар дойдулара). ☉ По старинному поверью якутов, существовало три мира: Верхний мир — девятиярусное небо, где обитают в основном божества-небожители айыы; Средний мир, где живут люди; Нижний мир — преисподняя, где обитают злые духи абааһы. Үс дойду баарын былыргы оҕолор дьиҥнээхтик итэҕэйэллэрэ; 2) аан дойду. ☉ Весь мир, вселенная
Миигин, «уһун эрэйдээх, кыаттараары гынан ыксаан, уоран-талаан өлөрбүтэ» — диэн, үс дойду үрдүнэн бары элэк гыныахтара, үөҕүөхтэрэ буоллаҕа. Ньургун Боотур [Маайа:] Онто суох мин куһаҕан чэпчэки аатым үс дойдуга тарҕанна, киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөт гына оҥордулар. А. Софронов
Сааккын сабынан, удаҕан буолан, үс дойдуну албыннаан аһаан сылдьаҕын буолбат дуо? Болот Боотур. Үс мас үүт күрүө (үс үүт бүтэй) — үс сүлдьүгэстээх остуолба бүтэй. ☉ Столбовая изгородь в три жерди
Үс мас үүт күрүөнү үрдүнэн типпит хомурах быыһыттан балаҕан даҕаны, от даҕаны киһи хараҕар табыллан көстүбэттэр. Күндэ
Сабардам, үс сүүс баҕананы кэттэрэн, Бараада үрэҕин төрдүн үс үүт бүтэйинэн сүүрдэн кэбиспитэ. Болот Боотур
Бу көмүс харчыбыт, бу кыһыл саһылбыт Кытаанах куйахтаах тааҥканы туппута. Үс мас үүт күрүөнү үрдүнэн саһарбыт Бурдукпут туорааҕа буулдьаны куппута. П. Тулааһынап. Үс муннук геом. — үс быһыта охсуһар көнө сурааһыннар үөскэтэр геометрическай фигуралара. ☉ Треугольник (геометрическая фигура)
Үс муннук үс өттө үһүөн тэҥ усталаах буоллахтарына, итинник үс муннугу тэҥ өрүттэрдээх диэн ааттанар. ННН Г. Үстэн биирэ — туох эмэ үс гыммыт биирэ. ☉ Одна треть
Онтон ыла Ийэ сирэ Үйэ үстэн бииригэр, Силигилии-сайда үүнэр. Күннүк Уурастыырап
др.-тюрк., тюрк. үч, үш