асхарый диэнтэн дьаһ
туһ. Ол тухары уон икки сыл устата баччаны хамнас аахсан асхарытан ылбыппын билбэппин. М. Доҕордуурап
Аһы-үөлү асхарытар, Торҕо күөҕү торолутар Унаар сайын уруйданна. А. Бродников

ойуулаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Кинигэҕэ дьарапалаан ойуулана сылдьарын Туораахха көрдөрөр. Күндэ
Хонуу барыта сиидэһи тиирбиттии дьэрэкээн ойууланан көстөрө. Эрилик Эристиин
Сибэккинэн унаар сайын уруйданар, Сибэккинэн саҥа таҥас ойууланар. С. Васильев

аат. Уһуннук ардах түспэккэ туруута (сир кырса аһара кууран үүнээйи буомуруута). ☉ Засуха, сухое недождливое лето
Курааннары кыайааччы Холкуос ньургун дьонноро, Уобалас устун уруйданан, Оройуон ахсын аатыран, Уоппуттаргыт тарҕаннын! С. Зверев
Аҕа дойду сэриитин маҥнайгы сылларыгар биһиги оройуоммутугар умайар уот кураан буолбута. Ф. Софронов
◊ Кураан тыала — сайыҥҥы ардаҕы аҕалбат уһун хас да хонуктаах күүстээх тыал. ☉ Суховей
Мин ырыаларбын, кураан тыала буолбакка, өҥ сайын үллэҥнэс күөһэ, Уу сахалыы эрэ буолбакка — Уон омук тылынан көтүттэ. Н. Босиков

I
аат. Киһи тугу-кими эмэни аһынан, кэрэхсээн этэр тыла: киһи аһыныах, кэрэчээн. ☉ Бедняга, бедняжка, милый, милок
Биһиги урут хотойу, көтөр кынаттаах бииһин барытын даҕаны ордугургуурбут, барахсаттар күөх халлааҥҥа көҥүл дайан эрдэхтэрэ кэрэтин! Н. Габышев
Барахсаным [күн] көмүс аалыытын курдук күрүлгэн кыыма үйэлэр тухары саккырыы тохтор да, көҕүрүүр, мөлтүүр быһыыта биллибэт. Суорун Омоллоон
Сынньана түстүннэр барахсаттар, Ыраах айан табалара. И. Эртюков
II
аат эб.
1. Саҥарааччы этиллэр предмеккэ таптыыр, уйаҕас сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает любовное, ласковое отношение говорящего к предмету речи
Ыы, оҕом барахсан. Н. Якутскай
Күөрэгэй барахсан, ыллаама. П. Тобуруокап
Кырдьаҕас ынаҕым барахсан, Кыһыннары-сайыннары ыатарыҥ, Кылбар тыыным эн буоларыҥ! С. Васильев
Оҕолор барахсаттар оонньоотуннар-көрүлээтиннэр эбээт! Амма Аччыгыйа
△ Арыт убаастабыл, ытыктабыл дэгэттэнэр. ☉ Иногда приобретает оттенок уважительного, почтительного отношения
Оскуола! Оскуола барахсан! Оскуолам барахсан уруйдан! П. Тобуруокап
Кыһыл былаах барахсан Кыыһар былыты кытта кыттыс! С. Зверев
2. Саҥарааччы сөҕө былаастаан хайгыырын көрдөрөр. ☉ Выражает хвалу говорящего с оттенком восторга и почтительности
Кириэмил кириэппэс барахсан Килбиэннээх киин буолан килэдийбит. С. Зверев
Саҥа былаас барахсан үчүгэйэ, бу биһигинньик, урукку өттүгэр баттыгаска олорбут дьоҥҥо, үтүө былаас. Г. Колесов
Оо, аан дойду барахсан холкутун, киэҥин, кэрэтин! М. Доҕордуурап
Бэһиэлэй бэйэтэ Мичээрдээн, айхаллаан Үчүгэй да этэ Өлөөнчүк барахсан. Эллэй

туохт.
1. Ыал буол (эр киһини, дьахтары араарбакка этиигэ). ☉ Обзаводиться семьей (и о мужчине, и о женщине)
Улахан уола, орто кыыһа кэргэннэммиттэр. КДМ ОККО
Сорох кулуту бас билээччилэр кулуттарга кыракый сир учаастагын, туттар сэптэри биэрэллэрэ, хаһаайыстыба тэринэллэригэр, кэргэннэнэллэригэр көҥүллүүллэрэ. КФП БАаДИ
2. Ойохто ыл; кэргэн (ойох) ыл, ыал буол. ☉ Жениться, обзавестись семьей
Алыс тапсар атас уола Кэлэн иһэр субуотаҕа Кэргэннэнэр буолбут үһү. Күннүк Уурастыырап
Иккис сылыгар Силиппиэн кэргэннэнэргэ быһаарыммыта. Софр. Данилов
[Өрүүнэ:] Оҕом Арамаан кэргэннэнэрэ эбитэ буоллар, син ыал курдук ыал буолуо этибит. С. Ефремов
Бука, элбэх ыччаттардаах дьонун ыал аҕата буолуоҥ, кэргэннэннэххинэ диэн билгэлиирэ [эбэм]. П. Аввакумов
3. Кэргэн таҕыс, ойох буол, ыал буол. ☉ Выйти замуж, стать хозяйкой (матерью) семьи
Былырыын балтыбар, саҥа кэргэннэммит быраас дьахтарга, аҕабыт уҥуоҕун эргитиэх диэн этэн көрбүппүн, айыырҕаан буолбатаҕа. Далан
Бу кыыс соҕуруу тиийэн кэргэннэммит үһү ээ. И. Семенов. Суонньа кэргэннэммитэ. Бэйэҥ да иһиттиҥ ини. «ХС»
4. Чугас истиҥ дьонноох, үтүө өйөбүллээх буол (ыал быһыытынан олоххор). ☉ Быть окруженным близкими друзьями, иметь семейных друзей
Уордаах уол оҕолорунан уруйданан, Кыыдааннаах кыыс оҕолорунан кымньыыланан, Кэрэ бэлиэ дьонунан кэргэннэнэн [ойох буолан олорбутум]. Өксөкүлээх Өлөксөй

I
албаа диэнтэн атын
туһ. Ытыллыбыт, Ылламмыт, Кыайыынан албаммыт Кыһыл былаахпытын Сэттэ муора ардыгар Тилэри ыйаабыппыт. А. Абаҕыыныскай
Албаммыт, таптаммыт ат сылгы, быраһаай! Күннүк Уурастыырап
II
даҕ., үрд. Аатырбыт, бэртээхэй, уһулуччулаах (үксүгэр поэз. тутлар). ☉ Славный, отменный (обычно употр. в поэз.)
Үтүө кэскил, Үөрэхбилии, Албан үлэ, Айар идэ Аана биһиэхэ аһаҕас. А. Абаҕыыныскай
Манна куйаар да салгыҥҥа, эрэл уота, эн албаҥҥын!.. И. Чаҕылҕан
Саха омук дьонуттан Саллар сааскыт тухары Сата буурай махталы …… Арассыыйа албан ыччатыгар Иэскит курдук иэйэҥҥит Туттараахтыы Тураарыҥ! С. Зверев
△ Ыар-нүһэр. ☉ Священный, тяжкий (о клятве)
Албастаах санааттан талыллан тахсыбыт албан андаҕартан ордук ыарахан бэлиэ тапталга баар буолуо диэбэппин. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Албан уккуйан (алкыйан) фольк., үрд. — 1) ким, туох эрэ туһа диэн анаанминээн, ыарахан сындалҕаннаах айаны тэлэн (ханна эрэ дьулус, кэл-бар). ☉ Во имя кого-чего-л. преодолевая труднейший путь (идти, ехать, устремляться куда-л.)
Күөх муох таҥастаах Көй Боллох тойоҥҥо аат ааттаан, албан уккуйан киирбитим. Күннүк Уурастыырап
Аан ийэ дойду Алыс адьырҕалара Албан алкыйан ааҥнаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ураты дойдулартан Атын аартыктартан Аат ааттаан, Албан уккуйан Араас омук ааттаахтара Ураты дойду урдустара Кэрэмэс бэйэтин көрөөрү Кэлэр идэлэммиттэр. С. Зверев; 2) анаан-минээн сиһилии, ыатаран (ааттаа — үксүгэр олоҥхоҕо дьулааннаах, улуу күүстэри). ☉ Проникновенно, подробно, с особым пристрастием (называть, перечислять великие и грозные имена в олонхо, что может быть чревато тяжелыми последствиями)
Аллараа адьарай аймахтарын Аҥаарыйар атыыр ааттаахтарын Албан уккуйан тураммын Ааҕан таһаардахпына [АанДьааһын диэн Ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит]. П. Ойуунускай
◊ Албан аат үрд. — үрдүк хайҕалынан киэҥник биллии (уопсастыбаҕа, норуокка уһулуччулаах үтүөнү оҥорон). ☉ Громкая слава; широкая известность (обычно о людях, имеющих выдающиеся заслуги перед обществом, народом)
Өрүү мин түүлбэр киирэр, Өрүү көстө күлүбүрэр Манчаары маҥан ата, Манчаары албан аата. С. Данилов
Айылҕаны баһылыыр Албан ааттаах үлэлээх Суола, Суола дьонноро, Сураҕырыҥ — аатырыҥ! С. Зверев
Ийэ дойду чиэһин, Кыайыы, көҥүл иһин Кыргыһан Охтубуттарга Албан аат, норуот махтала! А. Абаҕыыныскай. Албан аат кулууба — өрөбөлүүссүйэ, үлэ уонна сэрии бэтэрээннэрин түмэр тэрилтэ. ☉ Клуб Славы (общественная организация, объединяющая ветеранов революции, войны и труда)
Албан аат кулуубун оройуоннардааҕы тэрилтэлэрэ улахан кыһамньыларын уураллара эрэйиллэр. «Кыым». Албан аат музейа — өрөбөлүүссүйэ уонна сэрии кыайыыларын көрдөрөр аналлаах музей. ☉ Музей, посвященный победе в революции, Гражданской и Великой Отечественной войне
Тиксии орто оскуолатыгар киирдэххэ албан аат музейыгар хараҕыҥ хатанар. «ББ». Албан ааттаа — үтүө дьыаланан аатырт; уруйдаа, айхаллаа. ☉ Славить, прославлять
Субу сиргэ олорорго Уотта оттуҥ, маста мастааҥ — Субу сири өрүү хайҕааҥ, Өлбөт-сүппэт албан ааттааҥ! Күннүк Уурастыырап
Биһиэхэ, ама, аҕыйах үһүө — Аҕа дойдутун албан ааттыыр Оҕо сааһыттан соруммут? С. Федотов
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс ном.). Албан ааттан көр албан аатыр. Ааттаах албан ааттанаар, Улуу дьоллоох сурахтанаар. С. Зверев
Айхал этэбит ньургун дьоннорго — Өлөр өлүүнү кыайбыттарга, Төрүүр дьиэттэн албан ааттанарга Анал пааспар ылбыттарга. И. Эртюков. Албан аатыр — үтүө дьыаланы оҥорон киэҥник билин, уруйдан, айхаллан. ☉ Быть прославленным, получать широкую известность, громкую славу (своими большими добрыми делами)
Тыл албан аатырбыт худуоһунньуга Горькай өлбөт-сүппэт айымньыларынан бүтүн аан дойду култууратын сайдыытыгар саҥа суолу арыйбыта. Софр. Данилов. Ньургун Боотур өстөөхтөрүн өһөртөөн, аартык ахсын атыыр оҕус курдук лаҥкыначчы айаатыыр албан аатырбытын туһунан көбө-саба кэпсээн кэҕийэр, ыллаан чоргуйар. Болот Боотур
Кырдьаҕас хомуньуус бэтэрээннэр ыччат ортотугар аҕа көлүөнэ албан аатырбыт бойобуой уонна үлэҕэ үгэстэрин пропагандалааһыҥҥа көхтөөхтүк кытталлар, үгүс сыраларын, билиилэрин-көрүүлэрин биэрэллэр. «Кыым». Албан аатырыы — улахан үтүө дьыаланы оҥорон киэҥник биллии, уруйданыы, айхалланыы. ☉ Широкая известность, громкая слава
Үлэҕэ баар — албан аатырыы, Үлэ — ырыа, үлэ — үөрүү. Дьуон Дьаҥылы
Албандьаһах аат көр албан аат. Ат тиийиэҕинэн албан-дьаһах аат (өс ном.). Аартык тиийиэҕинэн Албан-дьаһах ааккын Ааттаан эрэбин, Суол тиийиэҕинэн Суон-модун сураххын Сураҕалаан эрэбин! П. Ойуунускай
Туох да өйдөппөт билигин Аар Гудал албан-дьаһах аатын, Кини кэрэ Тамаратын! М. Лермонтов (тылб.)
III
аат., түөлбэ. Дьаҥ, ыарыы. ☉ Эпидемическая болезнь, эпидемия.

туохт.
1. Илиигин көннөрөн эбэтэр көтөҕөн хайа эрэ диэки туһаай. ☉ Протянуть руку
Катя сыгынньах ытыһын сулустар диэки ууммута. Н. Лугинов
Арай кыыстыын-уоллуун уонча оҕо, мас сыыһын саа оҥостон иннилэригэр ууммутунан, киирэн кэллилэр. Амма Аччыгыйа
«Аҕал бинтиэпкэбин», — дии-дии пограничник илиитин ууммут. Н. Якутскай
Сүрэҕим сэрэйиитинэн ол дьоллоох күн диэки илиибин ууммуппар, баайдар-тойоттор саа уоһугар миигин туруора сылдьыбыттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
2. Илииҥ тиийэр сиригэр кимиэхэ эмэ тугу эмэ тиксэр, биэр. ☉ Протянув руку, передать, отдать что-л. кому-л.
Таба саҕынньахтаах, хойуу бытыга бүтүннүү кэлимсэлэһэ муус кырыа буолбут кырдьаҕас киһи массыына үрдүттэн уолга кыра чымадааны уунан биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Чыычаах [киһи аата] оҕо сутуругун саҕа тэскэҕэр сарыы саппыйаны моонньугар быалаан баран кэтэ сылдьарын устан Бэдэр Харахха уунна. И. Гоголев
Икки киһиттэн аҕа саастааҕа Сүөдэргэ эргэ соҕус бэрдээҥки сааны туттарар, ботуруоннаах батарантааһы уунар. Н. Якутскай
3. Уһаан, тэнийэн биэр (хол., таҥас ту7унан). ☉ Увеличиваться в длину, вытягиваться, растягиваться (напр., об одежде). Өрүү куопта уунар
□ Төһө да ууммутун иһин быстыбат баар үһү (тааб.: чиэрбэ)
Маннык сорох уһун этиилэр арыт аҕыс уон — тоҕус уон тылга тиийэ ууналлар. «ХС»
△ Бүтэноһог биэримэ, уһуннук буол (хол., кэпсэтии). ☉ Продолжаться долго, длиться, затягиваться (напр., о беседе)
Дакылаат чаас кэриҥэ барда. Табахтыахха да баара. Өссө кэпсэтии тө7ө уунуо биллибэт. Э. Соколов
4. көсп. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ биэр, бэрис. ☉ Давать кому-л. что-л., делиться с кем-л. чем-л.
Биэрэрин бэскэ ыйаабыт, уунарын умнан кэбиспит (өс хоһ.). [Өндүрүүс] Биэрэр өттүгэр Бэрт кытаанах, Ылар өттүгэр Алыс аламаҕай, Ордугу ууммат, Иэс биэрбэт идэлээх этэ. А. Софронов
«Эрэйдэммиккэ эйэҕэс буол, умнаһыкка уунар буол», — диэн былыргы этиини, баҕар, истибит буолуохтааххыт. «ХС»
♦ Илиигин <өрө> уун! көр илии
Киһи саҥата: «Бэриниҥ!» — диир. Дмитриев уонна Егор Егорович илиилэрин өрө ууналлара. С. Ефремов
«Кэндэ кох!» — диирбин кытта илиитин уунна. Сирэйэ барыта бадараан, буор. Т. Сметанин
Илиитин уунар көр илии. Сахаҕа нуучча илиитин уунна Саргыныдьолу аһарга. И. Эртюков
Иҥиир тараһа уумматынан — инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан диэн курдук. Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан, иҥиир тараһа уумматынан (өс хоһ.). Утары уунар көр утары. Кимтэн да табах «умналаабат», Кимиэхэ даҕаны утары ууммат. Баал Хабырыыс
Өбүгэлэрбит табаны итэҕэйэллэрин, ытык кыыл курдук көрөллөрүн, туталларын туһунан биһиги күн бүгүн утары уунар матырыйаалбыт диэн суох. Багдарыын Сүлбэ
Тыҥаальгынтан …… биир охтоору сылдьар табаны утары уунуо диэн саараама. С. Курилов (тылб.). Ууммут илиитин кубулуппакка көр илии. Боротуоханы ууммут илиитин кубулуппакка туораата. Уунан тиийбэт — наһаа улахан. ☉ Необычно большой, большущий
Уунан тиийбэт Уһун сурах Улаатта быһыылаах. П. Ойуунускай
Улуу Булгунньах Онтон бэттэх Уунан тиийбэт уруйдаммыт, Үөмэн тиийбэт өрөгөйдөммүт, Киэҥ кэтит кэскиллэммит. С. Зверев. Уунан тиийэр (турар) сир — букатын ырааҕа суох, чугас баҕайы сир. ☉ Находящийся совсем близко
Үрүҥнэртэн уунан тиийэр сир, саба сүүрэн киирэн былдьаан ылыах айылаахтар, оо, һуу-һуу! Е. Неймохов
«Итинтэн адьас уунан турар сир», — диэн холкутук быһаарда. ЫДЫа. Уунан үлэ- лээ — ыраахтан сылдьан үлэлээ. ☉ Ходить, ездить на работу издалека
Дьоно окко уунан үлэлииллэр үһү. Н. Кондаков
Маша гараастара суох буолан, уунан сылдьан үлэлииллэр. «Кыым». Уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт — кимиэхэ да тугу да биэриэн, бэрсиэн баҕарбат, кэччэгэй. ☉ Жадюга, жмот. Уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт диэн кини курдук киһини этэн эрдэхтэрэ
◊ Уунар былас көр былас II
Уунар былас усталаах. Этэ ууммут көр эт II. Аттаах киһи …… ындыытын акка кыайан уурбакка, сиһин этэ ууна сыһан, хас да киһини көмөлөһүннэрэн нэһииччэ ыҥырдыбыт. Н. Заболоцкай
Эт ууннаҕына, чараас таҥаска сылаас күлү оһохтон баһан ылан кутуллар. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк., тюрк. сун ‘протягивать’