даҕ., фольк. Тохто, түһэ, саккырыы сылдьар. ☉ Рассыпающийся, сыпучий. Кумах тохтуган, сэрэнэн тиэйээр
◊ Лабаа тохтуган — сэрии, өлүүсүтүү таҥаратын — Илбис Кыыһын биир эпиитэтэ. ☉ Один из эпитетов богини смерти, войны
Хаан өһүк эмсэхтээх, Эринньэх буруй, эбир кутурук, Лабаа тохтуган, торҕо түүрэй …… Илбис кыыһа. П. Ойуунускай

туохт. Ынахтаах буол, ынахта иит. ☉ Иметь корову, обзаводиться коровой
Күөрэгэй ынахтанна, Өрүөстээх үүтэ минньигэһиэн, кини үүтүн Күөрэгэй иһиэ да иһиэ! Дьүөгэ Ааныстыырап
Күөгэйэр күнүм саҕана уон ынахтанан сылдьыбытым. М. Доҕордуурап
Мин саллар сааспар бу үрүйэ баһыгар күрүө аҥаара дойдуланан сылдьыбытым суох да, киһи өһүгэр барбакка, куруук биир-икки ынахтанан, уунухаары буккуйан аһаан олорбутум. Эрилик Эристиин

эб. Этэр санааны чорботонкүүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает выделение, усиление высказываемой мысли
Уулаах баҕас туох да буруйа суох. Эрилик Эристиин
Ыстатыйаларыҥ баҕас тахсыахтарын сөп. В. Яковлев
△ Ааттары кытта утары туруорар дэгэттэнэр. ☉ С именами имеет оттенок противопоставления
Аласовы баҕас сыыһа уһуллулар! Софр. Данилов
Бэйэм баҕас кини түҥ-таҥ тылыгар-өһүгэр үөрэнэн да бардым. «ХС»
△ Туохтуур формаларын уонна сыһыаттары кытта этиллэр санаа чахчылааҕар эрэмньилээх буолуу дэгэттэнэр. ☉ С формами глагола и с наречиями имеет оттенок уверенности в достоверности высказываемой мысли
Эһиэхэ ыыппыттара баҕас – улахан уойуулаах тыһылар. «ХС»
Көрдүүрү баҕас көрдөөбүтүм да, көстүбэтэҕэ. Н. Павлов
Билигин баҕас сатыыр инибин. И. Гоголев
Манна баҕас миигин өйдүөхтэрэ. Софр. Данилов
△ Ардыгар ааттары, туохтуурдары уонна сыһыаттары кытта туттуллан сэниир дэгэттэнэр. ☉ С именами, глаголами и наречиями иногда приобретает оттенок пренебрежения
Куобаҕы баҕас ытыллыа. Амма Аччыгыйа
Син орто учуутал баҕас буолуом этэ. «ХС»
Баламаттык хамсаннахха, Балаҕан сууллара баҕас Баалаах дьыала буоллаҕай. П. Тобуруокап
Чэ, ол баҕас харыһыга суох таҥас буолуохтаах. Н. Заболоцкай
△ С личными местоимениями имеет более яркие (пренебрежительный и самоуничижительный) оттенки
Кини баҕас эмиэ ханнык эмэ өйдөөххө дылы. П. Ойуунускай
Эн баҕас саҥата суох сыт! «ХС»
Мин баҕас биир бугулу оҕустум дуу, суох дуу. Амма Аччыгыйа
△ -тах формалаах аат туохтууру кытта сыһыан-иэйии дэгэттэнэр. ☉ С причастием на -тах приобретает эмоциональный оттенок
Нохоо! Бу маннык куттал буолан эрдэҕинэ, сырыттаҕыҥ баҕас тоҕо холкутай? Эрилик Эристиин
Эчи, абылаттаҕа баҕас күүстээҕин! И. Гоголев
△ Туохтуур баҕарар киэбин кытта сыһыан-иэйии дэгэтэ ымсыырыы-баҕарыы толбоннонор. ☉ С глаголами в сослагательном наклонении в модально-эмоциональном спектре значения появляется оттенок желания
Кини хараҕар аһыныы кыыма буолбакка, таптал уота көстөрө баҕас буоллар! «ХС»
Билигин от охсон сайгылдьыппыт баҕас киһи! Амма Аччыгыйа
△ Туох диэн ыйытар солбуйар аат формаларын уонна саҥа аллайыылары кытта ордук күүстээх эмоциональнай-модальнай дэгэттэнэр. ☉ С формами вопросительного местоимения туох и некоторыми междометиями имеет более сильный модально-эмоциональный оттенок
Тоҕо баҕас үчүгэйгиний, эчи баҕас бэркиний! Н. Павлов
Тоҕо баҕас чуордарай, сымсаларай! Амма Аччыгыйа
Тугун баҕас толооһой! «ХС»

туохт.
1. Уруккугуттан уларый, уларыйан хаал. ☉ Превращаться во что-л. иное, переходить в другое состояние, измениться до неузнаваемости
Кыыһа улаханнык кубулуйбут: сирэйэхараҕа курустуйбут. Н. Павлов
Хотугу киэҥ нэлэмэн истиэптэр уйаара-кэйээрэ биллибэт туундараларга кубулуйбуттара. БИГ ӨҮөС
Иккиһин көрбүтүм, били тааһым дьүһүнэ халлаан күөхтүҥүдьэҥкир буола кубулуйа охсубут. ДФС КК
Уол оҕо, буутун этэ буһан, сиһин этэ ситэн, уолан бэрдигэр кубулуйар. С. Спиридонова
2. фольк. Хомуһун күүһүнэн дьүһүн уларыйан атын буолан хаал (хол., олоҥхоҕо, остуоруйаҕа). ☉ С помощью волшебства принимать другой облик, оборачиваться кем-чем-л. (напр., в олонхо, сказках)
[Киис Бэргэн:] Умуннахпына сыгынньах истээх Чаччыгыныар оҕотугар кубулуйуум. И. Гоголев
Олоҥхоҕо айыы бухатыырдара ыраах айанныылларыгар үксүгэр хотойго, мохсоҕолго кубулуйаллар. КНЗ СПДьНь. Мэҥүн бил балыкка кубулуйан чуо мээчиги туһаайбытынан байҕалга устубута. Эвен фольк.
3. түөлбэ. Иир, өйгүттэн таҕыс. ☉ Сходить с ума, терять рассудок. Нохоо, кубулуйаары гынныҥ дуу?
♦ Дьүһүн кубулуй көр дьүһүн I
Киһи төрөөн баран өлүөр диэри үстэ дьүһүн кубулуйар: оҕо буолан ааһар, улаатар, кырдьар. Суорун Омоллоон
Остуоруйалар уонна олоҥхолор геройдара дьүһүн кубулуйаллар: кинилэр хотой кыыл эбэтэр уордаах мохсоҕол буолан, баһаам ыраах сиргэ көтөн тиийэ охсоллор. ССЛИО
Өстөөх онон-манан киирэ-тахса сатыыра, дьүһүн кубулуйара улаатан турар кэмэ. Н. Тобуруокап. Кур бэйэтэ кубулуйбат (эргэ бэйэтэ элэйбэт) — төрүт уларыйбат, уруккутун курдук хаалар. ☉ Оставаться самим собой, совсем не меняться
Төрүөҕүттэн кур бэйэтэ кубулуйбат баар үһү (тааб.: харыйа, бэс). Киргиэлэй өйө-санаата уһуктубут, сайдыбыт буоллаҕа диэн мин испэр хайгыы санаабытым. Онтум киһим кур бэйэтэ кубулуйбат, эргэ бэйэтэ элэйбэт диэбиккэ дылы, тохсунньу былаанын тоҕон түмүктүүр. «Кыым»
◊ Кубулуйбат эпиитэт көр эпиитэт
Үөрэнээччилэр …… кубулуйбат эпиитэттэри булан, тэтэрээттэригэр усталлар. СОТТЛ
Поэт тылыгар-өһүгэр гиперболаны, араас дэгэттээх тэҥнээһиннэри, кубулуйбат эпиитэттэри …… көрсүөххэ сөп. ОГГ СМ. Үгэскэ кубулуй — үгэс буолан хаал. ☉ Стать традицией
Туох барыта кэлин уһугар тиийэн син биир үгэскэ кубулуйар. Н. Лугинов
Аспырааннар салайааччылара, бэрэппиэссэрдэр, дуоктардар иитэр-үөрэтэр үлэлэрин туһунан отчуоттара үгэскэ кубулуйбута. Г. Угаров
Уруулуу омуктар драматургияларыттан ылан, дьаныһан туран, ирдэһэн туруоруу Ньурба тыйаатырыгар үгэскэ кубулуйда. «Кыым»
ср. тюрк. кудул, п.-монг. хубила ‘превратиться, перемениться’

1. даҕ.
2. Хойуу буолбатах, уутуҥу (хол., суорат, миин). ☉ Жидкий
   Ситэ хойдо илик сып-сылаас убаҕас көбүөр икки дьабадьытынан сынньылыйда. Софр. Данилов
   Убаҕас аһылык, көөнньөрбө оҥорор кормо-сыахтар оҥоһуллаллар. СДК
   Кэргэнэ кыһана сатыыр, сарсыарда аайы убаҕас хааһы буһаран сиэтэр, ол туһалаах диир. К. Симонов (тылб.)
3. Хойуута суох, сүөгэйэ аҕыйах (үүт). ☉ Нежирный, с низким содержанием жира, жидкий (о молоке)
   Уопуттаах сылгыһыт кэпсииринэн, эдэр биэ үүтэ аҕыйах, убаҕас. ДВР САЗС
   △ Амтана суох, амтан киирэ илик, сымсах. ☉ Содержащий излишнюю влагу, водянистый; некрепкий, ненасыщенный, жидкий
   [Сынаҕы Баай:] Кырдьаҕас бөрө! Собулҕа эккинэн, Убаҕас кымыскынан мэҥиэлээн, Биһигини үөҕээри, кырбаары Соруйан ыҥырбыт эбиккин. И. Гоголев
   Егоровна убаҕас диэн Чэйбин кыратык сирдэ, «Килиэпкин бытарытан Быһыма», — диэн үөрэттэ. Т. Сметанин
   Иһим иһигэр эрдэххиттэн — Убаҕас бутугаһынан угуттаабытым, Иҥиир этинэн эрчийбитим. С. Васильев
4. Сыата-арыыта суох, көпсөркөй, барбат мииннээх, амтана суох (хол., көтөх эт, балык туһунан) ☉ Не имеющий вкуса, нежирный, постный (о костлявой рыбе, постном мясе). Убаҕас эттээх балык.
   □ Эккит-арыыгыт убаҕаһыттан Эчикийэ ис ыарыы буоллум. П. Ойуунускай
5. Хойуута суох, чэпчэки, көтүмтүө (хол., буруо, туман туһунан). ☉ Негустой, неплотный, легко рассеивающийся, жидкий (напр., о тумане, дыме)
   Арай, тыаны үрдүнэн өрө дьурулаан тахсыбыт убаҕас буруо өргө диэри көстө турда. Амма Аччыгыйа
   Күөл үрдүнэн чэпчэки буруоҕа холоонноох убаҕас туман көтөн эрэр. У. Нуолур
6. Ситэ кытаата илик, чиҥэ суох; көпсөркөй. ☉ Рыхлый, «жидкий» (о теле, мышцах)
   Кини Уһун курааннарга Убаҕас куҥнаннар даҕаны, …… Элгээн, иэримэ дьиэлэнэн испитэ, Үрэх хочолорунан Үксээн, үөр сүөһүлэнэн барбыта. С. Васильев
   Баҕар, Оҕолообут оҕом Уйан киэптэммит, Убаҕас Уу ньулдьаҕай эттэммит, Кырдьар-хаалар Кыһалҕалаах күммэр Өйүүр Үрүҥ көмүс үҥүү буолуо суох диэн, Хотун ийэ Хомойон Хорҕолдьун хараҕын уутун Хороммута буолуо. С. Васильев
7. Быыһа суох элбэх, хойуу буолбатах, сэдэх, чачархай (хол., тыа, баттах туһунан). ☉ Редкий, не часто расположенный (напр., о растительности)
   Сотору кини [Витя] убаҕас тыа, аппа, быллаар быыстаах сирдэринэн киирэн, хаамарын түргэтэтэн биэрдэ. Н. Заболоцкай
   «Хата бу сөп этии», — Семён Табунанов диэн кырдьаҕас оҕонньор сөбүлэһэн убаҕас бытыгын убахтаата. М. Доҕордуурап
   Туллукчаана туруоруллубут бугуллары кэриччи көрдө. Бугуллар убаҕастара. «ХС»
8. Аҕыйах, хам-түм көстөр буолар, сэдэхтик хатыланар. ☉ Повторяющийся, появляющийся через большие промежутки времени, редкий, немногочисленный
   Тэйэ соҕус мантан пиэрмэ, Кэлии-барыы убаҕас. Баал Хабырыыс
   [Сүөдэр] булт убаҕаһыгар тэптэрэн, хас да сыл сааламмакка, бултаабакка сылдьыбыта. КН ТДь
9. аат суолт.
10. Кытаанах буолбатах, иһиккэ куттахха иһит киэбин ылынар уутуҥу туох эмэ. ☉ Жидкость
    Көҕөрүмтүйэ, кытарымтыйа көстөр убаҕастаах дьоҕус аампыланы туппутунан өр да өр олордум. Г. Угаров
    [Хааны] өһөҕө сөҥмүтүн кэннэ, дьалкыппакка эрэ, сэрэнэн убаҕаһын баһан ылан атын иһиккэ кутуллар. Ону субай диэн ааттыыллар. Дьиэ к. Тиит хатырыгын бытарытан баран оргуттахха, чэй курдук өҥнөөх убаҕас буолар. НБФ-МУу СОБ
11. харыс. т. Киһи-сүөһү бүөрэ оҥорон таһаарара, иик. ☉ Моча
    «Тоойуом, Миичикэ хараҕа ыалдьан сабылынна. Эмп гыныах этэ, манна ииктээ эрэ», — диир. Аккаастаһабын да, ол убаҕас убайбын Миичикэни харахтыах тустаах үһү. Р. Кулаковскай
    Үчүгэй хаба ортотуттан ону-маны туойан бардыҥ. Эргэ тахсан оҕо убаҕаһыгар миккиллиэххин ыксаабыт буоллаххына, кубул-дьибил буолбакка көнөтүнэн эт. Э. Соколов
    [Харытыаналаах Хаппытыан] хааннарын, силлэрин, хойууларын, убаҕастарын анаалыска туттардылар. Б ЭБ
    ♦ Убаҕас мэйии (мэйиилээх) (кэпс.) — улаханы кыайан өйдөөбөт, сыппах өйдөөх. ☉ Недостаточно сообразительный, неумный, глуповатый (букв.: жидкие мозги)
    [Өргөстөй:] Умуннахпына убаҕас мэйиим былыык бадарааҥҥа Тордуйалаах тардыы, тохтон хааллын! И. Гоголев
    Эбэтэр уораан тымныы кыһарыйыан Убаҕас мэйиитэ сэрэйбэккэ Акаарытыгар былдьаттарбыт Аҥала сордоох эбит дуу? [Кыстыы хаалбыт тураах]. В. Гольдеров
    Мин, убаҕас мэйиилээх бэдик, ол күндү баайы умнантэмнэн, от-мас төрдүн ахсын ыһыталаан кэбиспиппин. Ф. Постников
    Хойуутугар бөппүт, убаҕаһыгар чачайбыт көр бөт II. Хойууларыгар бөтөннөр, убаҕастарыгар чачайаннар олоҥхо саха киһи төрдө буолан олорбуттар үһү. Саха фольк. Хойуугар бөтөҥҥүн, убаҕаскар чачайаҥҥын, баайгар бардамнааҥҥын, Сыллай түөкүн, киһиттэн чиэски тылламмыккын, урааҥхайтан утары майгыннаммыккын! Амма Аччыгыйа. Хойуутугар быһахтаммыт, убаҕаһыгар хамыйахтаммыт — хамыйах салааччы, ньылаҥнаан аһааччы буол. ☉ Стать прихлебателем у кого-л. (букв.: схватиться за нож на твёрдое, схватиться за ложку на жидкое [на пищу])
    Ол усталаах туоратын тухары Урааҥхайдар биһиги — Омук-өһүк Убаҕаһыгар хамыйахтамматахпыт! Хол дойду Хойуутугар быһахтамматахпыт! С. Васильев
    ср. чув. шевек ‘жидкий’

1. даҕ.
2. Уу курдук убаҕас буолбатах, түргэнник сүүрбэт, халыйбат, мөлбөркөй. ☉ С ослабленной текучестью, густой (о жидкостях)
   Кимиэхэ хойуу, кимиэхэ убаҕас (өс ном.). Сеня «фирменнэй» бүлүүдэтэ — миин диэҕи хойуу, хааһы диэҕи арыый убаҕас, бэйэтэ ааттыырынан «соркуой диэн ааттаах ас». Н. Лугинов
   [Таня] арыылаах лэппиэскэни, хойуу суораттаах күөрчэҕи мотурҕата олордо. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Биэ уоһаҕа хойуу, сыстаҥнас, араҕас дьүһүннээх, амтана олус минньигэс. ААФ КС
3. Ордук үксээн чугас-чугас симсэ үүммүт, симэ буолбут (оту-маһы, киһи баттаҕын эҥин этэргэ). ☉ Густо растущий, часто расположенный (о лесе), густой (напр., о волосах)
   Силбэһэ сыспыт хойуу хаастара күөгэс гынан хамсыыллар. Амма Аччыгыйа
   Бырдах уулаах, хойуу оттоох ходуһа сиригэр ордук сытыйан үөскүүр. Н. Заболоцкай
   Галя …… хойуу ыас хара баттаҕын көннөрүнэкөннөрүнэ, сирэйин көрүннэ. И. Попова
   Тула өттүм хойуу талах, титирик мас бүрүйэ үүнэн кэбиспит сирэ. «ХС»
4. көсп. Ханан да дьэҥкэрбэт (салгыны, буруону, былыты этэргэ). ☉ Насыщенный, плотный, густой (о воздухе, дыме, облаках)
   Хойуу, тымныы салгын мин аһаҕас моонньубун кууспахтыыр, таныыбын кычыгылатар. Амма Аччыгыйа
   Кыһын муора үксүн хойуу туманынан бүрүллэн турар буолааччы. Н. Якутскай
   Ананий хойуу буруоҕа түбэһэн тумнаста сыһыталаата. М. Доҕордуурап
5. көсп. Олус элбэх, дэлэй. ☉ Многочисленный, густой (о скоплении когочего-л.)
   Ыраах толоон уҥуор хойуу ыал уоттара кытыастан көстөр. Эрилик Эристиин
   Кырса суола сорох сиринэн хойуу, сорох сиринэн сэдэх, букатын хаары алдьаппат. Н. Якутскай
   Тыаҕа эһэ элбэх, сорох сиргэ өссө олус хойуу. Н. Заболоцкай
6. көсп. Дорҕоонноохтук иһиллэр, намыһах (үксүгэр эр киһи саҥатын этэргэ). ☉ Полнозвучный, низкий, густой (обычно о мужском голосе)
   Кэлин диэкиттэн Ефрем Николаевич хойуу куолаһа сатарыйбытыгар дьон соһуйан ходьох гына түстүлэр. Н. Лугинов
   Түгэх хос сэгэйэн турар аанынан эр киһи астык, хойуу саҥата иһилиннэ. Н. Габышев
   Нөҥүө хоско Уоһук сөҥ, хойуу саҥата бордьугунуур. Д. Таас
7. аат. суолт., харыс. т. Киһи-сүөһү сааҕа. ☉ Кал
   Саҥа төрөөбүт кулун аһыырга бэрт сотору үөрэнэр, хойуута бэрт сотору хараарар. АНП ССХТ
   Гастриттаах киһи аска иҥсэрэр, тахсан киирэрэ булкуллар: үөһүрдэр эбэтэр хойуута хатар. АВТ ГСЭ
   Оҕо хойуутун мэлдьи кэтээн көрөн, бириэмэтигэр чохчотуллуохтаах. ВА ОМЫа
   ♦ Хойуутугар бөппүт, убаҕаһыгар чачайбыт көр бөт II
   Хойуугар бөтөҥҥүн, убаҕаскар чачайаҥҥын, баайгар бардамнааҥҥын, Сыллай түөкүн, киһиттэн чиэски тылламмыккын, урааҥхайтан утары майгыннаммыккын! Амма Аччыгыйа
   [Манчаары:] Чоочолор, истиҥ тылы истиэххитинээҕэр хойуугутугар бөтөргүтүҥ, убаҕаскытыгар чачайаргытын ордорор эбиккит! И. Гоголев
   Хо- йуутугар быһахтаммыт, убаҕаһыгар хамыйахтаммыт көр убаҕас. Урааҥхайдар биһиги — Омук-өһүк Убаҕаһыгар хамыйахтамматахпыт! Хол дойду Хойуутугар быһахтамматахпыт! С. Васильев
   ◊ Көйөргөлөөх хойуу көр көйөргө
   Баҕарах таҕатын курдук көйөргөлөөх хойууну туругурдан, күн-ый быатын тутан олорбуппут. ИН ХБ. Кымыс хойуута — кымыс иһит түгэҕэр сөҥөн хаалбыт хойуута (кымыс оҥорорго туһаныллар). ☉ Кумысная заправка, закваска
   Кымыһы оҥорооччулар, үчүгэй кымыһы оҥордохторуна, кымыс сөҥөн хаалбыт хойуутун мунньан ылан хатараллар уонна эһиилги кымыска көөнньөрүү оҥосторго ууруналлар. ЩМФ ККЭБС. Хойуу чэй — олус хара гына барбыт чэй. ☉ Крепкий чай
   Бары саҥа солуну уруккуттан Силиппиэн Абыраамапка сүөгэй үрүҥнээх хойуу чэйи иһэ-иһэ, кэпсээн сипсийээччи. Л. Попов
   Сөдүөччүйэ хойуу чэйтэн утаҕа ханан, көхсө кэҥээтэ. М. Доҕордуурап
   др.-тюрк., тюрк. хойуҕ