1. даҕ. Киэҥ-куоҥ уонна киһи-сүөһү тоҕуоруйар, кэлэр-барар; тыастаах-уустаах, дьалхааннаах (хол., аартык, алаас эҥин). ☉ Обширный и обжитой (о широких трактах, аласах и др.); шумный, бурный
   Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар... С. Данилов
   Төгүрүк күөллээх айгыр силик аараан алаастарбыт Тупсаахтыыллар даҕаны сайыны уруйдуу. С. Данилов
   Дохсун тойотторго ким Аараан дыбарыастары тутарай, Оттон бэйэтэ ыыспаҕа олоророй. ААС. 2.аат суолт. Тыбыс-тымныы күүстээх ардахтаах тыал. ☉ Холодный, пронизывающий ветер, ненастная погода
   Үрдүккэ дьулуспатах суох …… Үрдүк сир чэлгиэн буолааччы. Үрүөхтэрэ өксүөннэр, аарааннар. С. Тарасов
   Муора курдук аҕыраабат аарааннардаах, Уҕарыыра биллибэт уорааннардаах... «ХС»
   Соноҕос оҕотун айанын аарааныгар Айыы сирэ атыйахтыы дьалкыйда. «ХС»

туорхаһый I диэнтэн атын. туһ. Дойду ахтылҕана сүрэҕи-быары туорхаһытар
□ Саала бу өттүгэр алгыйар курас тымныы манна аараабыт дьон барыларын сүрэхтэрин туорхаһыта кууста быһыылаах. Софр. Данилов

халыҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Көстүүнэйгэ түһэн табаар киэнин талбытын халыҥнатар …… илинарҕаа улуустар баай атыыһыттара аны аараан ааспат буолбуттар. П. Филиппов
Мэхээлэни оҕус сыарҕатыгар тиэйэн, аргыый аҕай халыҥнатан аҕалбыта. И. Федосеев
Долгуннар болуоту хаас кынатын курдук эпчиргэлээн, үөһэнэн охсон халыҥнаталлар. «ХС»

аат., кэпс. Элбэх кэлиилээх-барыылаах, аймалҕаннаах сүпсүлгэн. ☉ Суета, связанная с большими хлопотами, сопровождаемая шумом-гамом
Кырдьыга даҕаны, кини [Сергей] тугун иннэ диэн, …… бачча үлүгэр аймалҕаннаах, үүрээн-аараан дойдутугар кэлэн, үтүрүм-хатырым анньылла сырыттаҕай? В. Яковлев
Бөһүөлэккэ бары биир сиргэ муһуннахтарына, хайдах эрэ …… кэлиитэ-барыыта, үүрээнэ-аараана, ыалдьыта-хоноһото тэпсилгэнэ бэрт буолуо, диэх курдук саныыллара. Г. Колесов
Баланыысса көрүдүөрүгэр үүрээн-аараан, …… эрэллэрэ сүппүт саҥалар дуораһыйаллара. М. Горькай (тылб.)

даҕ. Айдааннаах, дьалхааннаах. ☉ Шумный, бурный, кипучий
Уораат-аараат талыыта олодоһун киһи. ПЭК ОНЛЯ I
Оннук уйгулаах остуолга Араас атастары кытта Аһыы-сии, арыгылыы, Билсэ-көрсө пиибэлии, Кэмэ суох кэскиллээх Кэрэ тылы кэпсэтэ, Орто дойду ороскуоттаах Олодоһун олоҕун умнан, Оонньуу-күлэ олорор …… Күнүгэр күндүгэ дылы буолар. А. Софронов

туохт. Үчүгэйдик аһаабаккасиэбэккэ, аччыктаа, эһин-быһын. ☉ Вести голодное нищенское существование, голодать
Айан киһитэ ааспыта буолуо, Аараан ааһыаҕа. Суол киһитэ туорбута буолуо, Тохтоон ааһыаҕа. Таллан Бүрэ
Сатыылаахтар-тайахтаахтар Ааспыттарын абырыыр, Туорбуттарын тоторор …… Эйэҕэстэй эҥээрдэннин. С. Зверев
ср. др.-тюрк. туор ‘худеть, тощать’, алт. торо ‘голодный’, казах. түр ‘худеть, истощаться’

туохт.
1. Быста ыр, дьүдьэй (көлө туһунан: ас суоҕуттан эбэтэр уһун, тохтоло суох айантан). ☉ Истощаться от длительного пути или долгого голодания (обычно к весне — об упряжных животных). Атыҥ өҥүргээбит
2. Уһуннук аһаабакка биллэ мөлтөөахсаа, өҥ аһылыктан үөһүр (сүөһү туһунан). ☉ Испытывать недомогание, страдать поносом от сочного корма после длительной бескормицы (о домашних животных). Сүөһүлэрбит күөххэ тиийэн, өҥүргээн үөһүрбүттэрэ
□ [Көтөрдөр] Барыта мустаннар Аһаан-аараан, Өрөөн-өҥүргээн, Тохтоон чуоҕуһан, Ыллаан-лабыаттаан Ааһар мастара эбит. П. Ядрихинскай

I
туохт., эргэр. Сырдаа (халлааны этэргэ). ☉ Светать, рассветать
Таҥарабыт сараата, Татыйыкпыт саҥарда. Суорун Омоллоон
ср. др.-тюрк. йару ‘светиться, сиять; радоваться’, кирг. жары ‘светать’
II
кэпс., сэтэр. Анараа дойдуга аттан, өл. ☉ Умирать, кончаться
Былыргылар ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлөр диир буолаллара. А. Софронов
Нэһилиэги иирдэ сыспыт илэ дэриэтинньик хайа муҥун дьэ сараатаҕа. И. Гоголев
III
саар I 1 диэн курдук
Анды аараабыт, хаас сараабыт Аатырар Араат муорабыт Олохсуйан үөскээбит эбит. Болот Боотур

1. даҕ.
2. Кимтэнтуохтан эмэ ыйаахтаах, эрдэттэн оҥоһуулаах. ☉ Предназначенный, предопределенный кем-чем-л.
   Үөһэттэн анабыллаах буоллахпына, мин Марыынаны ойох ылыах тустаахпын. Н. Неустроев
   Ахтар айыыһыттан анабыллаах Айыы хаан санаабын Аараабыт тосхолбун Аҕам тойон алдьатар Аналлаах эбит буоллаҕа. С. Зверев
   Онтукам, харсаах майгылаах, абааһыттан дуу, айыыттан дуу анабыллаах дьахтар түбэстэҕэ үһү. Н. Неустроев. Тэҥн. аналлаах
3. Онуоха эрэ туһааннаах. ☉ Специально для чего-л. предназначенный
   Хараҕын бүөлүү үүммүт Халыҥ халтаһатын Анабыллаах кулуттара, Аҕыс арыалдьыттара, Алтан тордуоҕунан Атытан кэбистилэр. Эллэй
   Хаҥас өттүбэр Сэттэ кыыс дьахтар Арыалдьыттаах туран, Анабыллаах алгыс Алгыыр күнүм буолла. Нор. ырыаһ.
4. аат суолт., көр аналлаах
   2
   Анабыллааххын мэнээк кыбыһыннарбат буол. С. Ефремов

даҕ.
1. Кээмэйинэн, көрүҥүнэн олус улахан, бөдөҥ-садаҥ. ☉ Очень большой, крупный (о размере чего-л.)
Адьырҕа кыыллар аараабыт алардарыгар Баараҕай тутуулар баараласпыттар. С. Зверев
Кини [элиэ] уйата халдьаайыга баараҕай тиит төрдүн мутугар баара. «ХС»
Хара тордох буруо тыыннаах собуоттардаах баараҕай куораттары олохтоотубут. А. Абаҕыыныскай
2. көсп., поэт. Сүҥкэннээх, улууканнаах. ☉ Великий, грандиозный
Бастаан туруорбут баараҕай сорукпут – Үчүгэй үүнүүнү хостуурга, Үгүһү өлгөмнүк оруурга. Күннүк Уурастыырап
Баараҕай күүспүтүн, Барҕа баай үппүтүн Ким кыайыай, Ким хотуой! Ким кэлэн туормастыай. П. Ойуунускай
Биэс уон сыл оскуола үөрэтэн Эбэҥким норуота сайынна, Баараҕай үөрүүнү, күн дьолун Барытын сүрэҕэр чэлгиттэ. Д. Апросимов