халыҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Көстүүнэйгэ түһэн табаар киэнин талбытын халыҥнатар …… илинарҕаа улуустар баай атыыһыттара аны аараан ааспат буолбуттар. П. Филиппов
Мэхээлэни оҕус сыарҕатыгар тиэйэн, аргыый аҕай халыҥнатан аҕалбыта. И. Федосеев
Долгуннар болуоту хаас кынатын курдук эпчиргэлээн, үөһэнэн охсон халыҥнаталлар. «ХС»

туохт. Үчүгэйдик аһаабаккасиэбэккэ, аччыктаа, эһин-быһын. ☉ Вести голодное нищенское существование, голодать
Айан киһитэ ааспыта буолуо, Аараан ааһыаҕа. Суол киһитэ туорбута буолуо, Тохтоон ааһыаҕа. Таллан Бүрэ
Сатыылаахтар-тайахтаахтар Ааспыттарын абырыыр, Туорбуттарын тоторор …… Эйэҕэстэй эҥээрдэннин. С. Зверев
ср. др.-тюрк. туор ‘худеть, тощать’, алт. торо ‘голодный’, казах. түр ‘худеть, истощаться’

туохт.
1. Быста ыр, дьүдьэй (көлө туһунан: ас суоҕуттан эбэтэр уһун, тохтоло суох айантан). ☉ Истощаться от длительного пути или долгого голодания (обычно к весне — об упряжных животных). Атыҥ өҥүргээбит
2. Уһуннук аһаабакка биллэ мөлтөөахсаа, өҥ аһылыктан үөһүр (сүөһү туһунан). ☉ Испытывать недомогание, страдать поносом от сочного корма после длительной бескормицы (о домашних животных). Сүөһүлэрбит күөххэ тиийэн, өҥүргээн үөһүрбүттэрэ
□ [Көтөрдөр] Барыта мустаннар Аһаан-аараан, Өрөөн-өҥүргээн, Тохтоон чуоҕуһан, Ыллаан-лабыаттаан Ааһар мастара эбит. П. Ядрихинскай

даҕ., үрд. Улуу, сүдү, модун (үксүгэр айылҕаны этэргэ). ☉ Величественный, великолепный (обычно о природе)
Бэйэтин санаатыгар кини хаампакка көтөн иһэр курдуга. Айыллыбытынан аар-саар айылҕаны кытта аан бастаан көрсүһүүтэ оннук үчүгэйэ. И. Данилов
Аар-саар айылҕаны кытта алтыһар, хоту дойду дьонун кытта доҕордоһор олус да үчүгэй этэ. «Кыым»
△ Киэҥ-нэлэмэн сир иэнэ; аан дойду. ☉ Ширь земли; весь мир, вся земля
Кини аар-саарга (ханна да) ааттаппатах, аптаах-хомуһуннаах, улуу ойуун. Күннүк Уурастыырап
Албан ааттаах өбүгэлэр Аар-саарга аараан ааспыттар. Баал Хабырыыс
Ол эрэн аймыыр дьиксинии: Аар-саарга алта сүүс кыталык Ордон хаалбыта сүрүн ньии! «ХС»
♦ Аар-саарга аатыр — киэҥник, сөҕүмэрдик сураҕыр. ☉ Быть широко известным, прославленным
Ыт абааһытын иккистээн эргийбэт оҥоруом, оччоҕо биһиги аймахпыт саас-үйэ тухары аар-саарга аатыран, саха урааҥхайга бастыаҕа. Амма Аччыгыйа
[Күннэй:] Эн улуу уус аатырбытыҥ, өссө аар-саарга аатырарыҥ иннигэр — биинтэ быһар тимири булан бэлэх биэрэбин, ылан дьоллоо! Суорун Омоллоон
[Аан Далбар:] Эркээни эмээхсиэн, тыл аба күүстээх, эн алгыскынан аар-саарга аатыраҕын, Бу оҕону алгыаҥ буолаарай? И. Гоголев

сыһ.
1. Сүрүн соруккун, үлэҕин толоро, оҥоро сылдьан, онно тоҕооһуннаран, сөп түбэһиннэрэн. ☉ Одновременно, наряду с чем-л. другим, попутно, заодно
Оттон Бурхалей буоллаҕына, Бахтайга тойону тириэрдэ таарыччы, бэйэтэ эмиэ биир наадалаах этэ. Эрилик Эристиин
Орто Халыма эбэ хаҥыл булдун, үөр хааһын-кубатын туһунан эмиэ дуоһуйа, астына кэпсэтиэхпит, таарыччы эн сүрэххэр күндү Бүлүүгүн үтүө тылынан ахтыахпыт. Н. Заболоцкай
Күтүр эмээхсин өтөҕүн оннун С.В. Берёзкин диэн аатырбыт сэһэнньит биһиэхэ …… анаан-минээн көрдөрбүтэ уонна таарыччы сиһилии кэпсээбитэ. БИГ ӨҮөС
2. Ханна эмэ баран иһэн. ☉ Проходя (проезжая) мимо, по пути
Бүгүн ол ыалга охсулуннаххына, таарыччы аҕалаар эрэ. Р. Кулаковскай
Кеша, мин эйигин аҕынным да аҕынным, киэһэ дьиэбэр кэлээр, элбэҕи да элбэҕи кэпсиэм, таарыччы билиэттэ аҕалаар, киинэҕэ барыахпыт, сөп дуо? Н. Заболоцкай
◊ Суол таарыччыта — суол таарыйата диэн курдук (көр таарыйа)
Витя чааркааныгар чугаһаата. «Кураанаҕа чахчы!» — дии саныыр. Булду мантан көһүппэтэх, көннөрү суолун эрэ таарыччыта буолан иһэр киһилии туттан, аа-дьуо хаамар. Н. Заболоцкай
Ааһан иһэн, Аһаан, аараан ааһар буолуллуо, суол таарыччытыгар Соруйан тохтоон ааһар буолуллуо. С. Васильев. Таарыччы эттэххэ (аҕыннахха) — сибилигин этиллибиккэ даҕатан (сыһыаннаан, эбэн) кэпсээтэххэ. ☉ В дополнение к сказанному, кстати сказать, вспомнить
Манна таарыччы эттэххэ, Баһылака икки, Петров икки табаарыстыылар. М. Доҕордуурап
Таарыччы аҕыннахха, манна [Саха сиригэр] 1980 сылга ыраахтааҕылаах Россия бүтүннүүтэ 1913 сыллааҕы таһымынааҕар икки төгүлтэн ордук элбэх электроэнергия оҥоһуллубута. «ББ»
Таарыччы эттэххэ, дьиҥнээх саарбаҕаламмат дьол, мин санаабар, соһуччу, сайыҥҥы күрүлгэн самыыр курдук, биирдэ кутуллан кэлбэт. Ч. Айтматов (тылб.). Тэҥн. таарыйа

туохт.
1. Туохха да тиэтэйбэккэ, аралдьыйбакка уонна түбүгүрбэккэ бытааннык, холкутук хамнан (хол., хомун, айаннаа, аһаа-сиэ). ☉ Двигаться очень медленно, без суеты, спокойно; быть медлительным
Эмээхсин дьиэтин диэки сэниэтэ суохтук хааман айгыста турда. М. Доҕордуурап
«Чэ, чэ, ээх айгыстыма. Һай-һай», — диэн Витя тиэтэттэ. Ынах онно ымыттыбата, хонуу отун ахсарбатахтык «тур-тар» тардан көрдө, онтон дьэ аргыый хааман айгыһынна. Н. Заболоцкай
Аа-дьуо таҥнан айгыһынна, Оргууй ахан оҥостон нусхайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Онтон-мантан тардыллан, бүтэн биэрбэккэ, уһаа-тэний, барыах буоллар барыма. ☉ Мешкать, медлить, задерживаться, долго собираться
Бүөтүр от тиэйэ барыахтааҕа да, кини киһи айгыстан, онтун-мантын булумуна, хачымахтанан баран, дьэ тэринэн аттаммыта. Н. Якутскай
2. Улаатымсыйан, дархаһыйан, соруйан күүттэрэрдии бытаар. ☉ Быть медлительным, церемонным; демонстративно мешкать, медлить, заставлять ждать себя
Атыыһыт, өр соҕус көһүттэрэн баран, утуйар хоһуттан айгыстан тахсар. Н. Якутскай
Били куораттан тахсан иһэр диэн өртөн сураҕырбыт, кэтэһиннэрбит ыспыраанньык тойон бэйэтинэн бу айгыстан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
3. Төттөрү-таары элбэхтик кэл-бар, тиэһин (үксүгэр элбэх киһи кэлиитинбарыытын, былыргы обуос, көтөл айанын этэргэ). ☉ Часто ходить, ездить (обычно толпой или громоздким обозом)
Атахтаах айгыстыбыт, тиҥилэхтээх тибилийбит. П. Ойуунускай
Тимир иҥэһэлээхтэр тиэстибиттэр, алтан иҥэһэлээхтэр айгыстыбыттар — омук-омуктан, улуус-улуустан бары мустубуттар. Саха фольк. Хас да сыл сырдык эрэллээх бу дьиэҕэ айгыстан тиэстибитэ. Н. Габышев
Адаар эт тиэйиилээх, Арыы-сүөгэй кэлгиэлээх, Айгыстар сүүнэ обуоһу Аллаҥҥа анаатылар. С. Васильев
4. Киэҥ сиринэн тайаан сириэдийэн, ньир-бааччы, дьоһуннук олохсуй. ☉ Обосноваться солидно, крепко; иметь крепкое хозяйство, пускать глубокие корни
[Сынаҕы баай] бүгүн мин суон сурахпын сууйаары Ол алта маҥан туос ураһанан Айгыстан түһэн олорор. И. Гоголев
Быр курдук, маанытык, дьиҥ куораттыы айгыстан ахан олорор ыал эбит. Н. Габышев
△ Оҥостон, аҥнанбохтон тугу эрэ оҥор. ☉ Заниматься каким-л. солидным делом; делать что-л. предварительно подготовившись
Мин сир солоон айгыстыбатах киһибин. М. Доҕордуурап
Аан-дархан алгыһы Алҕанаары айгыһынным. А. Софронов
Мин эмиэ дьахтар буолан, оҕо төрөтөн сылдьыбытым, бу эн курдук айгыстыбат этим. Эрилик Эристиин
5. Дьоһуннук, дэлэгэйдик нэлэһий (улуу өрүстэр, күөллэр, алаастар, аартыктар тустарынан). ☉ Раскинуться, простираться широко (о больших водоемах, трактовых дорогах)
Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына — Аҕыс үөстээх Араат байҕаллаах эбит, Аҕыс күннүк сиртэн Аарыгыра-айдаара, айгыста турар эбит. Ньургун Боотур
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Күн ыраас уутун сүүрүккэ биэрэн Айгыста сытар эбэбит Лена. И. Чаҕылҕан
Оһуор-дьарҕаа ойуу сапта Айгысталлар, ону тэлгэнэ, Аҥаат-муҥаат алаастар. И. Эртюков
6. Дьоһуннанан, оҥостон, сорунан айаннаа, кэл-бар. ☉ Серьезно подготовившись, ехать, идти куда-л. с какой-л. целью
«Эмиэ хайа тойоммут айгыстан, аарыгыран кэллэҕэй?» — дии-дии Андриан түннүгүнэн көөртө, Никифоров кинээс уолунуун кэлбиттэр. М. Доҕордуурап
Туора улуус биллэр баайа үөрэхтээх уолунуун айгыстан кэлэннэр көмүһү ыйыттардылар. И. Гоголев
Күһүн от үлэтэ бүппүтүн кэннэ, бото болдьох туолан, Төҥкө уолунаан Таакалаахха иккиһин айгыстан кэлэллэр. Р. Кулаковскай

туохт.
1. Кими-тугу эмэ көхсүгэр эбэтэр санныгар уур, олорт. ☉ Класть, взваливать, сажать когочто-л. на спину
Икки обургу уол тыаттан мас сүгэн киллэрэн, мастаан чакыйдылар. А. Софронов
Микиитэ, оробуоһа куулун сүкпүтүнэн …… интэринээт дьиэҕэ көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Балачча тэйиччинэн Салбаныкы Сүөдэр диэн оҕонньор тууну адаарыччы сүгэн, ааһан эрэр эбит. М. Доҕордуурап
△ Тугунан эмэ бүрүлүн. ☉ Быть покрытым чем-л.
Көһөҥө күүгэннэри сүкпүтүнэн хайа хаспаҕын таҥнары ыстаҥалыыр …… көҥүс уута кинилэр быһыттарыгар күүстээх күөнүнэн анньылла түстэ. Амма Аччыгыйа
Харыйалар, бэсчээннэр Хаартан арыый быкпыттар, Саҥа хаары сүгэннэр — Саҥыйахтаах курдуктар. С. Данилов
Эн өллүҥ, үрүҥ күн анныгар Сүүрбэ үс күөх окко үктэнэн, Сүүрбэ үс күһүҥҥү өксүөнү, Кыстык хаар кыыдамын сүгэҥҥин. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Тугу эмэ (хол., айыыны, буруйу, эппиэтинэһи) бэйэҕэр ылын, искэр илдьэ сырыт. ☉ Брать на себя что-л. (напр., грехи, вину, ответственность)
Көмнөхтөөх харыйа саҕа ыар айыыбын мин бэйэм Уҥуоҕа килэрийиэр диэри дьуккуруйбут санныбар Сүгэн иһэбин. И. Гоголев
Туох эмэ тахсан хааллаҕына, эппиэтин да сүгэргэ бэлэм. Н. Заболоцкай
Кини [Өкүүсэ] бу ыар санааны сүгэн олорорун тамыйахтара билбэттэр. Эрилик Эристиин
♦ Ааты сүк — ким-туох эмэ диэн ааттан; тугунан эмэ аатыр. ☉ Получить какое-л. имя, название; славиться чем-л.
Үөлээннээҕиэм, ахтыах эрэ Ааспыт аараан суолбутун: «Саҥа дьон» диэн ааты сүкпүт Сааскы чаҕыл күммүтүн. С. Данилов
Эс, саатар, редколлегия чилиэнин аатын сүгэ сырыт ээ, үлэлээмэ даҕаны. Болот Боотур
Мин сытыы-хотуу киһи аатын сүгэрим буолуо. М. Доҕордуурап. Буор сүк — оттуур, бурдук ыһар сирдэн, бас билэр сирдэ анат. ☉ Получить надел земли, обзавестись собственной землёй
Биһиги ыаллар сир ылаайабыт диэн олус кэтэһэбит. Буор сүкпүт саҕа сананан, сүүрүүнэн сылдьар буоллубут. М. Доҕордуурап. Өрө сүк — 1) элбэх буолан мустан тугу эмэ ыс-тох; алдьат. ☉ Разбрасывать, раскидывать что-л.; разрушать что-л., собравшись толпой
Кини …… уолаттар, кыргыттар балаҕаннарын дуомун өрө сүгэн барыахха айылаах да буоллахтарына дьаҕырыйа түһэри билбэт. А. Сыромятникова
Ити сурахтан соһуйан сулбурута ойон турбут дьон чуут тордоҕу өрө сүгэн кэбиһэ сыстылар. С. Курилов (тылб.); 2) тугу эмэ тыаһынан, сураҕынан толор, бүтүннүүтүн сабардаа. ☉ Наполнить что-л. шумом, слухами
Арба биһиги солооһуммут оройуону өрө сүгэн үллэҥнэтэн эрэр быһыылаах. М. Доҕордуурап
Сүгэ тыаһа лабыргыыра, аар харыйа барчаланан түһэрэ иһийэн турбут ойууру өрө сүгэр. С. Федотов
ср. ДТС йүк ‘поклажа, вьюк, груз’, тат. йөк ‘воз; груз, ноша, вьюк, поклажа’, кум. юк ‘груз, ноша, вьюк’, уйг. жүк ‘вьюк, ноша’

аат.
1. Туохха эмэ өрө тахсарга, дабайарга, ыттарга аналлаах үктэнэр кэрдиис. ☉ Ступень, ступенька (напр., лестницы), подножка (напр., автобуса)
Кирилиэс аллараа үктэлигэр олордо. Н. Габышев
Биирдэ өйдөөбүтүм, Сергей тырамбаай үктэлигэр туран эрэн, миэхэ далбаатаан эрэр этэ. С. Тарасов
«Ити кирилиэс сытар, ууран биэр эрэ», — Вася кэбиинэтин үктэлиттэн куусапка урут ыттыбыт кыыска соруйда. Э. Соколов
[Ыт] туппут булдун — мас көтөрө буоллун, куобах буоллун — дьиэтин аанын үктэлигэр аҕалан быраҕар. С. Маисов
2. Үктэнэр сир. ☉ То, на что наступают ногами, опора (напр., земля)
Куһаҕан сир бүтэн, таас үктэллэр кэллилэр. Т. Сметанин
Тыаҕа киһи уллуҥаҕар сөп түбэһэр дэхси үктэл суох буолар. Я. Семёнов
Эбэ уонна көлүйэ ыккарда төһө да чугас буоллар, үктэлэ кытаанах чиҥ эбит, дулҕалаах. С. Маисов
△ Хардыы, хаамыы. ☉ Шаг, поступь
Суолу солууллар тыыннаах сүрэхтэр Эрчимнээх атахтаахтар күрэхтэһиилэрэ Кинилэри кэҥэтэр, Үктэллэрин чиҥэтэр. С. Данилов
Уллуҥах үктэлин ааҕардыы, Лаппыйан дьэ хас да сыл ааһар. Р. Баҕатаайыскай
Үктэлбин кытта ааҕардыы Үрүҥ хаар суолбар хаачыргыыр. М. Тимофеев
3. Улаханнык ытыктанар ыалдьыты көрсөргө былыр сэргэттэн дьиэ ааныгар диэри тэлгэтиллэр күндү түүлээх (үксүгэр үүс) тириитэ. ☉ В старину: дорожка от коновязи до входа в дом, устланная дорогими мехами для встречи высоких гостей
Күөх от тэлгэннэ, Эһэ тириитинэн Эркээйи уурулунна, Саһыл тириитинэн Үктэл кэбиһилиннэ. С. Васильев
Үүс кииһинэн Үктэллэ ууруҥ — Айан киһитэ Ааспыта буолуо — Аараан ааһыаҕа. Таллан Бүрэ
4. көсп. Туох эмэ сайдыытын таһыма. ☉ Уровень развития чего-л., ступень
Биһиги хас үүннэхпит-үрдээтэхпит ахсын тылбыт байан-сайдан, үрдүк үктэллэргэ тахсыахтаах. П. Ойуунускай
Үктэлтэн үктэлгэ үтэн, үлэҕэ, олоххо үктэннэрбит биһиги холкуоспут. С. Федотов
Г.В. Попов үлэтэ саха тылын чинчийиини, үөрэтиини биир үктэл өрө дабаппыт үлэнэн буолар. «Кыым»
△ Туох эмэ үөскүүрүгэр, сайдарыгар тирэх буолар, кыаҕы биэрэр туох эмэ. ☉ Что-л., дающее начало развитию чего-л., являющееся подспорьем в развитии чего-л., опора. Күн Дьирибинэ сатирик поэт быһыытынан ситэн-хотон тахсарыгар …… көрдөөх, тэбэнэттээх кэпсээннэри, ырыалары-хоһооннору үчүгэйдик билиитэ үктэл буолбута. Күн Дьирибинэ
Бу айымньылар …… саха прозатыгар героическай тиэмэҕэ улахан саҥа эпическэй айымньылар үөскүүллэригэр үктэл буолбуттара. «ХС»
5. көсп. Баттабыл, атаҕастабыл, батталга сылдьыы. ☉ Гнет, притеснение
Онтон бэттэх Батталы бырахтардылар, Үктэли үрэттэрдилэр, Куһаҕаны кубулуттулар, Дьоллоох олоҕу туругуртулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Баттал батаһынан кырбанна, Үктэл үҥүүнэн үөлүлүннэ, Хабала ханьыылаах оҕунан Хампы тэптэрилиннэ... Эллэй
6. эргэр. Былыр баай сахалар аты миинэргэ көхсүттэн үктэнэн тахсар кулут киһилэрэ. ☉ В старину: слуга, который выполнял обязанности подножия у богатого якута, когда тот взбирался на лошадь
Үгдэрийэн-агдарыйан кэллэхпинэ, Үрдүк мындааҕар ыттарбар Үктэл уол гыныаҕым. П. Ойуунускай
Ким тэһиин тутуой, атын миинэригэр ким сымнаҕас үктэл буолуой? И. Гоголев
Кини Дьаакыбылапка ат көлүйэр, ыҥыырдыыр үктэл уол. Н. Якутскай

аат.
1. Киэҥ, улахан айан суола; сүрүн суол. ☉ Большая проезжая дорога, тракт; столбовая дорога. Айан аартыга. Аартыкка киир
□ Аартык ааттаах, суол сурахтаах (өс ном.)
Аллара дьурулуйан киирбит солооһуннаах киэҥ аартык устун хас да аттаах киһи хаамтаран сукулдьутан киирдилэр. А. Бэрияк
Бу соломмут, оҥоһуллубут суолу олохтоохтор «Аккыырай аартыга» диэн ааттыыр буолбуттара. Н. Якутскай
Киэҥ тайҕа дьиэллигэстэнэн, Киирии-тахсыы дэхсилэнэн, Улахан суол оҥоһулунна, Оройуон аартыга аһылынна. С. Васильев
2. Хапчааннарынан, намыһах сирдэринэн хайаны дабайан уҥуордуур айан суола. ☉ Горный перевал
Үрдүк аартык үрдүттэн Өрүс нөҥүө ыраахтан, Үрүлүйэ дьэргэйэн, Үгүс элбэх үрүҥ көмүс Хоруоҥканы тиспиттии, Куорат уота күлүмнүүр. Күннүк Уурастыырап
Сылайа быһыытыйбыта сонно тута ааһан, хайыһарын сүгэн, бу намыһах аартыгын өрө хааман тахсан, уҥуоргу алыыга таҥнары дьулурутта. Болот Боотур
Уол үрдүк аартыктан туут хайыһарынан анньынан кэбистэ. «ХС»
3. Улахан, киэҥ айан суолун төрдө. ☉ Въезд на проезжую дорогу, тракт. Аартык төрдө. Куораттыыр аартык. Бүлүү аартыга
□ Биһиги олохпут — кинилэр суолларын аартыга. Софр. Данилов
Ньурбаны Саха сиринээҕи салгын суолун арҕааҥҥы аартыга диэн ааттыыллар. И. Данилов
Били тахсан барыахтаах аартыктарын төрдүн диэки ытыалаһыы хат хойдо түһээт, олох уурайбыта. Болот Боотур
4. Кымырдаҕас уйатыгар киирэр, тахсар хайаҕастар. ☉ Отверстия в муравейнике для входа и выхода муравьев
Кымырдаҕас уйатын таһыгар сэдэх уонна аартыктарын аана бүөлээх буоллаҕына, ардах күүтүллэр. «Кыым»
5. Хайа эмэ диэки барар, айанныыр хайысха. ☉ Направление движения, маршрут
Аартыкпытын оруобуна тутуһан иһэр эбиппит, аҕыйах хонугунан Күһүүргэ тиийиэхпит. Е. Неймохов
Халлаан-космос аартыгын Гагарин маҥнай аспытын — Илэ-чахчы долгуйан, Ис сүрэхтэн биһириибин. Күннүк Уурастыырап
Аҕаҥ тааһын анныгар Атахтаһан сыппатыҥ, Кыргыс хааннаах аартыгар кыламаҥҥын саппытыҥ. П. Тулааһынап
6. көсп. Инники үүнэр-сайдар хайысха; үүнүү-сайдыы суола (үксүн публ., поэз. тут-лар). ☉ Столбовой путь развития, движения вперед; открывающаяся перспектива (обычно употр. в публ., поэз.). Эдэр Эллэй поэтическай талаана сылтан сыл ситэн-хотон, айар үлэ киэҥ аартыгар тахсыбыта. Софр. Данилов
Аны кини иннигэр эйэлээх айар үлэ аартыга нэлэһийбитэ. П. Филиппов
Оройуоҥҥа биллэриллибит култуура эстэпиэтэтигэр кыттан, биригээдэнэн күрэхтэһииттэн саҕалаан, Найахы сельскэй кулуубун самодеятельнай артыыстара киэҥ аартыкка тахсыбыттара. «Кыым»
♦ Аартыгы арҕар — араас суолларынан, аартыктарынан киэҥник тэлэһийэ сырыт; киэҥ сиринэн, ыраах суолларынан тэлэһийэ сылдьан тугу эрэ дьаныйан көрдөө. ☉ Много ездить по широким дальним и ближним дорогам; много ездить по дорогам в упорных (обычно тщетных) поисках кого-чего-л.
Мин аан дойду аартыктарын арҕарабын Эн эрэ, эн эрэ дьолуҥ туһа диэммин, Арыт... Арыт мин хахай хаана хааннанабын Эн эрэ, эн эрэ соргугун көмүскээммин. С. Данилов. Аартыгы арый — 1) саҥа аартыгы тэлэн (солоон, дэхсилээн эҥиннээн) суолу таһаар. ☉ Проложить новую широкую дорогу
Ону [хорҕолдьуну] хостуурга тохсус мэндиэмэн оҥоһуллуохтаах эбит. Суол солуур, аартык арыйар дьон наада буолтар. С. Федотов; 2) ыраах, уһун унньуктаах суолга тур, айаҥҥын саҕалаа. ☉ Начать долгий изнурительный путь, отправиться в долгий путь
[Оннук оҕо] Улуу дойдуларынан урбачыйыа, Киэҥ сирдэринэн тэлэкэччийиэ, Амырыын аартыктары арыйыа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах суолу тобулла. С. Васильев
[Чачыгыр Таас ойуун] уйаара-кэйээрэ биллибэт уһун аартыгы арыйбыт, айаннаан-айаннаан, дьон көнчөйө көһүйбүттэрин кэннэ, ананан барбыт сиригэр тиийэн охсуолаан чабырҕатан барбыт. П. Ойуунускай
Аартыгы ас көр аартыгы арый. Бу аҕыйах сыл иһигэр сис тыалары сиҥнэри солооммут, сүүһүнэн айан аартыктарын астыбыт. Амма Аччыгыйа
«Илин өттүбүн ибирдээмэҥ, иэдээҥҥэ охсумаҥ! Аартыкпын аһыҥ, суолбун тобулуҥ!» — диэтэҕэ [ойуун]. П. Ойуунускай
Охсуһуулаах ахсым сыллар Аартык аһан, буому туораан, Аарыгыран аастылар. С. Данилов. Аартыгы дабай — ким, туох эрэ туһа диэн дьүккүөрдээхтик, сыралаһан үлэлээ, элбэхтик кэл-бар. ☉ Напряженно трудиться, много ездить, добиваясь чего-л. (напр., в интересах простых людей)
Оо, барахсан, үлэһит дьон туһугар киэҥ сырыыны сылдьыбыт, аргыардаах аартыктары дабайбыт киһи эбит ээ. А. Кривошапкин (тылб.). Аартыгы тобул — саҥа аартыгы таһаар; урут сылдьыбатах аартыктарынан аан бастаан айаннаа. ☉ Проложить новую широкую дорогу; впервые отправляться ранее нехоженными (тобою) дорогами
Үһүс уол мохсоҕол буолан, Өрө көтөн таҕыста. Оттон аҕата аартык тобула, Арҕаа айаннаата. Эллэй
Аартыгы тэлэй көр аартыгы тобул. [Доҕордуулар] Сэрии аартыгын тэлэйэн Ыраатан иһэллэрэ. Баал Хабырыыс. Аартык-аартык ахсын (аайы) албан ааттаммыт — олус киэҥник сураҕырбыт, аата-суола ханна баҕарар иһиллибит, уос номоҕо буолбут. ☉ Широко прославленный, ставший известным каждому далеко за пределами своего обитания
Аартык-аартык ахсын Албан ааттаммыт киһи Илэ бэйэбинэн, чахчы дьүһүммүнэн Илбис эҥээрдэнэн иэнигийдим курдук. П. Ойуунускай
Арыылаах саламааттанан, Сөҥ сүөгэй сүдүрүүннэнэн Мин Сахам сирэ барахсан Аартык-аартык аайы Албан Ааттанан аарыгырда. С. Зверев. Аартыкка баппат албан аат фольк. — аатсуол, арбаныы муҥутуурун хоһуйан этии. ☉ Слава, переполнившая все дороги, кричащая на всех перекрестках (формульное описание высшей славы или непомерного самовосхваления). Аартыкка баппат Албан ааппын, Суолга баппат Суо модун сурахпын Кэлэр үйэҕэ, Кэнэҕэски дьылга Ким эмэ бэйэлээх кэскиллиэҕэй. Саха фольк. Аартыкка баппатах акаары фольк. — акаарыны үөҕэн, киниттэн кэлэйэн хоһуйан этии. ☉ Глупец, какого свет не видывал; дурак, известный на всех перекрестках (описательная формула-характеристика глупца)
Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
◊ Аараан аартык — үгүс сырыылаах, кэлиилээх-барыылаах, дьалхааннаах үөс аартык. ☉ Оживленная магистральная дорога, трасса
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Ыһыахтар кэннилэриттэн аараан аартыктар, дорҕоон суоллар эмиэ бүтэ оһон, бүүрэ үүнэн хаалаллар. «Чолбон». Аартык аана (айаҕа) — аартык хайа хапчааныгар, дьиэллигэһигэр киирэр, онтон тахсар сирэ; аартык саҕаланыыта. ☉ Вход перевала в ущелье и выход его из ущелья; подъем (начало) дороги, перевала на гору и спуск с горы; начало пути
Аан ийэ дойдубутуттан тахсаммын Аартык аанын арыйбытым. П. Ойуунускай
Чэбдик эриэн бургунас Ахтаах арыытынан Аһатан эрэбин, Аартыгыҥ аанын ас, Аан алаһаны тэлэй! С. Зверев
Ат барахсан …… аартык айаҕын устун, кустук ох курдук сиэлэ сирилээн, кутуруга куугунаан, таҥнары сыыйыллан испитэ. П. Ойуунускай. Аартык ийэ хотун — аартыгы ытыктаан, киниэхэ сүгүрүйэн хоһуйан ааттааһын. ☉ Почтительное, церемонное обращение, называние широкой дальней дороги (букв. Госпожа-матерь дорога)
Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан суолу Тобулан кэлэн турабын, Аҕыс адаардаах Аартык ийэ хотуну Арыйан кэлэн турабын. П. Ойуунускай. Аартык иччитэ миф. — былыргы итэҕэлинэн аартыгы дьаһайар, ааттастахха, бэлэх-туһах биэрдэххэ этэҥҥэ сырытыннарыан, араҥаччылыан сөптөөх күүстээх улуутуҥу иччи. ☉ Дух большой дороги (сильный, грозный, к-рого для благополучия дороги следует умилостивить алгысомзаклинаниями и поднесением подарков, к-рые обычно навешивались на деревьях у въезда на перевал, дорогу)
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. Олус түргэнник ыллаата. Бу ырыа чиҥ, хатан, дириҥ, илбистээх, улуутуҥу соҕус буолуох тустаах. П. Ойуунускай
Олоҥхо бухатыырдарын айаннарын аартык иччилэрэ курдат билэ олороллорун курдук, Дабдарыйа Настааччыйа Мачайар Баһылайдаах Дьокуускайтан иһэллэрин эрдэттэн истэн, кэтэһэн олорбут. Эрчимэн
Аартык иччитэ өлөрдүм диэн үөрэн, өтүөстэнэн иһэн өлбөтөҕүн билэн, үөгүлээбитинэн өтөрү түһүөр диэри уһун тыыныы быстыҥа ааста. Д. Апросимов. Аҕыс хараҕалаах аартык — уһун сындалҕаннаах айан суолун улуутутан хоһуйан этии. ☉ Долгая изнурительная дорога (букв. широкая дорога с восемью засовами — поэт. образное описание)
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан, Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах Суолу тобулла. С. Васильев. (Аан дойду) (аҕыс) адаардаах аартык (аартыга) — эрэйдээх, эриирдээх аартык (уһун унньуктаах суолу, олох муҥутуур ыарахаттарын хоһуйар кубулуйбат уустук эпитет). ☉ Многотрудный путь; тяжелые жизненные невзгоды (сложный постоянный эпитет-формула)
Ол курдук уол оҕо соргута Аан дойду адаардаах аартыга, Үс төгүл саадаҕын уол устан, Үс төгүл курданан дьоллонор. С. Данилов
Туруу дойду дьоллоох ньуурун, Аҕыс адаардаах аартыгын Атахпынан арыйаммын, Тоҕус тоҕойдоох суолун Тобукпунан тоҕо кэһэммин Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай дэппитим. П. Ойуунускай. Айаан (айаан-наах) аартык — киэҥ-куоҥ, ыраах нэлэһийбит суол. ☉ Широкая, просторная идущая вдаль прямая дорога; жизненный простор
Надя кэлэр олохтон Дьолу эрэ көһүтэр, Кыракый ыыр олохтон Айаан аартык аанын тэлэр эрэйдээҕин кини билэр. П. Тобуруокап. Айгыр-силик аартык фольк. — аартыгы ытыктаан, киэргэтэн хоһуйан этии. ☉ Широкая важная красавица-дорога (почтительно-церемонное формульное название дороги)
Хатыҥ мас сатанахтаах, Сэттэ сыарҕа Кэккэлии сүүрэр Айгыр-силик аартыгын Алҕанан тахсан иһэбин. Саха фольк. Айыыһыт хотун алгыстаах (аламай дугуй) аартыга көр иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга. Айыы Уруйдаан удаҕан айаҥ-дайаҥ эккирээн, Айыыһыт хотун алгыстаах аламай дугуй аартыгын арыйа туойан, ахталыйан кэллим. Эрилик Эристиин. Айыы тыргылла аартык — элбэх киһи айманар, уҕараабат тыастаах-уустаах аартык. ☉ Шумная, оживленная дорога (букв. прямая дорога с добрыми людьми и духами)
Сахалар элбэх киһи айманар, аарыгырар аартыгын «айыы тыргылла аартыга» диэн тупсаран ааттыыллар. К. Уткин. Айыы чамалҕан аартык — сырдык-кэрэ, эйэҕэс, удаҕан дьахталлар сылдьар аартыктара. ☉ Прекрасная, светлая (приветливая) дорога (по к-рой ездят женщины, удаганки-шаманки)
Хара сылгыны Хабарҕатын хайа баттаан, Ханньаччы уурбут курдук, Айыы чамалҕан аартыгы Арыйар күнүм буолла. М. Тимофеев. Алгыстаах аартык — үтүө өттүнэн тосхойор, абыраллаах аартык. ☉ Спасительный, добрый, благополучный путь (постоянный эпитет)
Арассыыйа эбэ хотун Айхаллаах олоҕун алдьатаары Алгыстаах аартыгын сабаары Өлүүнү үөскэппиттэрэ, хааны халыппыттара. С. Зверев. Хотун эдьиийим! Алгыстаах аартыккын Арыйан кулу, Силбиктээх аартыккын силэйэн кулу. Саха фольк. Алдьархайдаах аартык — өлүүлээх-сүтүүлээх, оһоллоох аартык. ☉ Гибельная, бедственная дорога (постоянный эпитет)
Ньирэй оҕо барахсан Ньиккирэччи ытаабытынан Аҕыс адаардаах Алдьархайдаах аартык устун Ат буолан батыччахтаата. П. Ойуунускай. Алдьархайдаах аартыкка хааннаах хайгыаны Экээйилиир күммүт буолла. Саха фольк. Амырыын аартык — суостаах-суодаллаах, кутталлаах аартык. ☉ Опасная, грозная дорога (постоянный эпитет)
Амырыын аартыктар, Сүдү үрэхтэр, Улуу муоралар иччилэригэр Аал уотунан Айахтаан аһатан Алгыыр саҥнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аныардаах аартык көр аргыардаах аартык. Иһэр кини соҕотоҕун; тобулар эрэйдээх суолун, арыйар аныардаах аартыгын. М. Горькай (тылб.). Араҕас маҥан аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойдуга ыттар аартык. ☉ Небесная дорога, ведущая в Верхний мир (в олонхо)
Аҕыс сиринэн алалаах андалы моҕой эриллэн түспүтүн курдук араҕас маҥан аартык анараа уһугар үллэн турар эбит. И. Гоголев. Аргыардаах аартык — тымныы тыаллаах, эриирдээх-мускуурдаах аартык. ☉ Трудный путь со студеными ветрами; дорога, сопряженная с тяжелыми испытаниями
Аччыгый уол борбуйун көтөҕөн, Аргыардаах аартык көмнөҕүн силэйэн, Дьуолкалаах суолу тосхойдо, Туруору дабааны дабайда. С. Васильев
Тиийбитим мин Берлин куоракка, Аргыардаах аартыгы тэлэрим, Өстөөхтөн куттанан турбакка, Өлүүгэ утары киирэрим. П. Тулааһынап. Атааннаах (атааннаахмөҥүөннээх) аартык — охсуһуулаахэтиһиилээх, утарсыылаах аартык (олох). ☉ Путь, дорога (жизнь), сопряженная с тяжелой борьбой, противоречиями
Киһи аймах историятын атааннаах аартыгар утарыта иҥнистибит биһиги сидьиҥ фашистары кытта. Туораһар, аасыһар сирбит суох. Амма Аччыгыйа
Ол сыллар, холбут этин хойуннаран, Биһигини таһаарбыттара олох суолугар, Охсуһуулаах олох модун бараан Атааннаах-мөҥүөннээх айаным аартыгар. С. Данилов. Дорҕоонноох аартык — киэҥник биллэр, сураҕырар аартык. ☉ Знаменитая, широко известная дорога
Урукку оҥкубар холоммот, Уһун суол дорҕоонноох аартыгын туппутум. Күннүк Уурастыырап. Дөргөм дэлэгэй аартык — бухатыырдар сылдьар буомнаахмоһоллоох киэҥ аартыктара. ☉ Широкая, но тяжелая с многочисленными препятствиями богатырская эпическая дорога, которую преодолевают только самые могучие
[Ньургун Боотур] Аҕыс адаардаах Дөргөм дэлэгэй аартыгы Төлө тэбэн кэлбит буоллаҕына — Үөһээ дойду көлдьүттэрэ Үтүөхтэһэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай. <Дьулусханнаах> дьолуо <маҥан> аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ эбэтэр Аллараа дойдуга тиэрдэр эбэтэр күн сириттэн таһаарар аартык. ☉ Дорога в преисподнюю или Верхний мир; дорога, выводящая из подсолнечного мира (в олонхо)
Үлүскэннээх үчүгэй Үрүҥ дьолуо маҥан аартык Үгээрийэн көстүбүтүн Бата көрөн бардахха Унаҕай дуорсун дойду Унааран-манааран барда дуо! Саха фольк. Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуһуйан түспүтүн устун баран истэ. Саха фольк. Санаатынан сүүрэр дьулусханнаах дьолуо маҥан аартыктара маннык эбитэ ини дии саныыгын. М. Доҕордуурап. Иэйэхсит хотун илбиргэстээх (Айыыһыт хотун салбырҕастаах) аартыга фольк. — төрүүрү араҥаччылыыр Айыыһыт суолун-ииһин хоһуйан киэргэтэн этии. ☉ Путь-дорога Иэйэхситэ (Айыысыта), покровительниц рожениц (постоянный сложный украшающий эпитет богинь)
Сылаас салгын тыыннанан, Итии тыал илдьиттэнэн, Күөх унаар урсуннанан, Өҥүрүк куйаас үктэллэнэн Иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга тэлэллэрин кытта илэ бааччы харахтыыр. Эрчимэн. Айыыһыт хотун Салбырҕастаах аартыга арылынна. Саха фольк. Кураанах куктуй хотун аартыга миф. — Аллараа дойдуга олохтоох Арсан Дуолай дойдутугар киллэрэр хопто кыыл дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога с жертвенной чайкой, ведущая в Нижний мир, в страну Арсан Дуолая. Кээхтийэ хаан хотун аартыга миф. — үөһээ халлааҥҥа олохтоох Улуутуйар Улуу Тойон дойдутугар тиэрдэр, арҕаа халлаан аннынан, муус Кудулу байҕал соҕуруу өттүнэн барар кэҕэ дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога под западным небом с южной стороны «Ледяного моря» с жертвенной кукушкой, ведущая в Верхний мир, в страну Улуу Тойона (Великого господина). Муус Күҥкүйэ аартык миф. — Аллараа дойду өлөр өлүү абын өрө көбүтэ турар, Өлүү Чөркөчүөк төрдүгэр киллэрэр, соҕуруу халлаан аннынан, улуу хайалар улаҕа өттүлэринэн барар кырдьаҕас, кырыалаах аартык. ☉ Дорога под южным небом, за великими хребтами, старая, заиндевевшая, с ледяным дыханием, ведущая в Нижний мир (в страну великих бедствий и всесильных чар). Ойуун аартыга миф. — ойуун кыырар кэмигэр үөһээ абааһыларга дабайар, эбэтэр аллараа абааһыларга түһэр суола. ☉ Путьдорога, по которой шаман отправляется к верхним или нижним духам во время камлания
Кини [Төкөйө ойуун] суолаииһэ ламут ойуунун аартыгын курдук буккуурдаах быһыылаах. С. Курилов (тылб.). Сиэллээх сиэги маҕан аартык миф. — олохтоох Үрүҥ Аар Тойон дойдутугар тиэрдэр, илин халлаан аннынан, итии байҕаллар анараа өттүлэринэн Иэйэхсит Ийэ хотун илэ бэйэтинэн киирэр аартыга. ☉ Дорога под восточным небом, за теплыми морями, украшенная конскими волосами, ведущая в Верхний мир, по которой нисходит госпожа Иэйэхсит
Иэйэхсит ийэ Хотун Сиэллээх Сиэги маҥан аартыгынан Сиэллэрэ-кутуруктара Силлиэ буолан ытылынна. П. Ойуунускай. Тайалҕан аартык — кыраман ыраахха барар уһун суол. ☉ Дальняя изнурительная дорога
[Ийэ кус:] Кыраман айаҥҥа турарга Кынаккыт бэлэм дуо? Тайалҕан аартыгы тутарга Дабыдалгыт күүстээх дуо? И. Эртюков. Тэргэн аартык — муҥутуур улахан, улуу аартык. ☉ Величественная магистральная дорога
Оскуола тиэргэниттэн Күөх ыллыктар сыыйыллаллар, Ыллыктар суол буолаллар, Алтан оттоох суоллар тэргэн аартык буолан тигинииллэр. И. Гоголев
Саха буолбут ааппытынан Сарсыҥҥыны тоһуйабыт, — Үүнүү тэргэн аартыгынан Өрүү үөһэ дьулуһабыт. Күннүк Уурастыырап
Сорохтору ааспыт сэрии онно-манна тириэрпитэ, тэргэн аартыгы тэллэрбитэ. Ф. Софронов
Итинник айылгылаах поэт хайаан даҕаны, ким даҕаны хаһан даҕаны көрбөтөх тэргэн аартыктарын арыйыахтаах. «ХС». Хаан аартык (аартык-хаан) фольк. — унньуктаах уһун аартык; өлүүлээх-сүтүүлээх аартык (аартыгы улуутутан ааттааһын). ☉ Гибельная, грозная дорога; изнурительная дорога (эпитет почитания, возвеличивания)
Хайыта баттаммыт хабарҕа курдук Былыргы хаан аартык тайҕаттан таҥнары Кумахтаах дьуоҕаҕа дьурулуу турбут. Эллэй
Хас сылга сэрии толоонунан, хабарҕа хаан аартыгынан, Айаннаан, кыргыһан кыайан [бу кэллибит]. И. Эртюков
Соҕотоҕун тойон буолан, суол-хаан хотуну тоҕо солоон, аартык-хаан хотуну арыйан, айаннаан барбыта үһү. П. Ойуунускай. Хаан-дьаргыл аартык миф. — үөһэ диэки тахсар өлүү-сүтүү, оһол-алдьархай эҥээрдээх, ооҕуй оҕус бадараанныыр иһикбадылҕах, уоттуу салыыр үөрбэ уһуктаах сымара таас, муҥура суох күүстээх ынырык дьүһүннээх сиэмэх иччилээх аартык. ☉ Самая страшная кровавая дорога в Верхний мир, устланная жертвами, с непроходимой топью, раскаленными камнями, охраняемая безобразным прожорливым духом неимоверной силы. [Куралай Кустук] хаан дьаргыл аартыгынан хаамарын устатыгар эт уллуҥахтара уоттуу дьаралыйаннар, сиикэй этинэн хааман, иҥиирдэрэ килбэстилэр. Д. Апросимов
Харылҕан аартык көр хоролҕон аартык. Хаһааҥҥы эрэ Харылҕан аартыгы Күрдьүгэс күрүөтэ Саба үүммүт. С. Данилов. Хоролҕон аартык — элбэхтик сылдьыллан үчүгэйдик дэхсилэммит киэҥ-куоҥ аартык. ☉ Хорошо утоптанная, гладкая широкая дорога. Чэлгиэннээх аартык — курдары охсор тыбыс-тымныы тыаллаах аартык. ☉ Дорога, открытая всем ветрам; студеная дорога с пронизывающими ветрами
Чэлгиэннээх аартыгы тэлбитиҥ, Тэлэйэн, тэлитэ тэппитиҥ. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. артыг ‘перевал, дорога по горным долинам, ущельям’

туорхаһый I диэнтэн атын. туһ. Дойду ахтылҕана сүрэҕи-быары туорхаһытар
□ Саала бу өттүгэр алгыйар курас тымныы манна аараабыт дьон барыларын сүрэхтэрин туорхаһыта кууста быһыылаах. Софр. Данилов