аастый диэнтэн дьаһ
туһ. Элбэх да элбэх хагдарыйбыт сэбирдэх Мин үрдүбэр тыаһа суох тоҕунна. Элбэх да элбэх хаар, өксүөн, силлиэ Түһэн ааста, төбөбүн аастытан. Н. Босиков

сирдиргээ I диэнтэн бэй
туһ. Силип ити тылы-өһү улаханнык сирдиргэнэ иһиттэ. Күннүк Уурастыырап
Сир, аастыйбыт амарах ийэлии, Сирдиргэнэр курдук. Н. Рыкунов
Уолчаан …… киһи сирдиргэниэҕэ туох да суоҕун, хата, төттөрүтүн, олус көрүдьүөһүн өйдөөн …… тэбэнэттээхтик күлэн сыһыгыраата. А. Фадеев (тылб.)

төбүрүөннээ диэнтэн холб. туһ. Кыырыктыйбыт төбөлөөх кырдьаҕастар, аастыйбыт баттахтаах аҕам дьоннор, төбүрүөннэһэн, сүүс-сүүстэриттэн өйөнсөн олорон, сүбэлэһэн бардылар. Р. Кулаковскай
Московскай университет дьиэлэриттэн биирдэстэрин таһыгар элбэх дьон төбүрүөннэһэн тураллар. ССХУо
Оҕолор үгүстэрэ инники паарталарга үстүү-түөртүү буолан төбүрүөннэһэн олордулар. «ХС»

туймалдьыт диэн курдук
Үүнэр ыччат дьоннорум, Аастыйбыт баттахтаах Аарыма кырдьаҕас ырыаһыты Тула көтө сылдьаннар, Туйматар буолтар эбит. С. Зверев
«Паапаа, оттон били ырыаҕын хаһан ыллыыгын? Эһэ-э? Хаһан?» — оҕо паапатын тула көттө, туйматта. ДАЛ УуУоО

бураллаҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Дьон мустубутун кэннэ миитини Мартын аспыт. Кини өрүкүйэ үүммүт уһун хойуу баттаҕын сааскы тыал бураллаҥнатара. П. Филиппов
Сороҕор түөрэх умса кэлэн түһэрэ. Оччоҕо эбэтэ сонно тута кутасүрэ тостон өссө ордук кырдьыбыт курдук көрүҥнэнэрэ, аастыйбыт баттаҕын тыал холустук бураллаҥнатара, тула бары-барыта тымныйбыт, өстүйбүт курдук буолара. Г. Угаров

быһ. солб. аат., кэпс., ахсарб. Итиччэ кыра. ☉ Такая малость, такой пустяк, такая ничтожность
Итиҥэйи кыайбаккын дуо?  [Чоочо:] Итиҥэй бэйэлээххинэн Иэскин сабаары Илдьэ да испитиҥ баар. А. Софронов
[Бастакы бөрө:] Доҕоччукпут сыыһа, Чуочайан-чаачайан, Тоҕо дьоҕуһай. Итиҥэйи үс гыннахха - этин-хаанын үллэрдэххэ Торҕоннообут кыыл тотуо суох, Аастыйбыт кыыл Астыныа суох. Н. Ефремов

дьүһ. туохт. Көнүөххүнэн көнөн төбөҕүн өрө тутун. ☉ Идти, ходить с высоко поднятой головой, вытянувшись в струнку
Уҥа ороҥҥо хонойон тиийэн көхөҕө таҥаһын ыйаталаата, көхсүн этиппэхтээтэ. Болот Боотур
Хара улар уонна куртуйах Үрүйэ-харыйа аайы көҥүл хонойо хаамар. Баал Хабырыыс
Аастыйбыт баттахтаах, алдьаас буолбут көрүҥнээх аар кырдьаҕастара, сэһэргэһэн, сэргэхсийэн атыннык хонойдо, ходьойдо. Болот Боотур
ср. калм. хонээ ‘стоять прямо’

бабыа көмүс фольк. – олоҥхо дьоруойдарын ытыстарын эбэтэр тарбахтарын ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, описывающий ладонь или палец персонажа якутского героического эпоса олонхо
Уон тыһы кырынааһы Умсарыта туппут курдук Уон дьыры маҥан тарбахтарынан, Икки бабыа көмүс ытыстарынан Илбиэнэ көмүс иэдэстэрин Имэринэн кэбиһэ-кэбиһэ Тойук туойа олорбута. П. Ойуунускай
Умайан күлүбүрүү турар уокка Уйгу тунаҕы кута-кута, Аҕынньыахтаах ытыһынан Аастыйбыт икки чанчыгын Бабыа көмүс тарбаҕынан Имэринэн кэбиһэ-кэбиһэ Алгыысимии турда. П. Ядрихинскай
Уон сур кырынааһы Хардарыта туппут курдук бабыа көмүс тарбахтарынан [Удаҕаннаах Кулун Куллустуур] сабырҕах сабырҕахтарыттан, Бүүрүк Бүүрүктэриттэн түүрүтэ харбаһан ыллылар. ПЭК ОНЛЯ I

даҕ.
1. Чаҕылхайа суох, мөлтөх, боруҥуй, борук-сорук. ☉ Тусклый, неяркий, слабый (о свете). Ый өлбөөркөй сырдыга
□ Хараҥа халлааҥҥа өлбөөркөй сулустар, уу түгэҕэр түспүт манньыаттыы кылбаһаллар. Н. Габышев
Өһүөҕэ ыйаммыт лаампа өлбөөркөй сырдыга сайыҥҥы үрүҥ түүҥҥэ дьиэ иһин барбах сырдатар. А. Бэрияк
2. Чэмэлкэй ыраас буолбатах, арылхайа суох. ☉ Тускловатый, недостаточно выразительный, неясный (о взгляде)
[Охоноон] биһиктээх эрдэҕиттэн көрө үөрэммит өһүөтүгэр өлбөөркөй хараҕын хатаабытынан барда. Л. Попов
Көрөбүн — аастыйан эрэр чуоҕур баттах, мырчыстаҕас сирэй, хортуоппуйу ортотунан быһан баран умса уурбут мурун уонна өлбөөркөй, балык миинэ харах, эбиитин, аан кыычыр гыммытын курдук куолас. Н. Габышев
Өлбөөркөй ыйаастыгас харахтаах, эргэ сарыы ыстааннаах Суор уола Ньылык Ньукулай аҕабытын кытта бииргэ кэлсибитэ. В. Протодьяконов

аат. Атахтарыҥ төбөтүнэн хардары-таары дэгэйэн чэпчэкитик хаамыы, эккирээһин. ☉ Быстрая ходьба, бег (на слегка приподнятых ногах, с подскакиванием на носках)
Кыра, чөкө Варвара, таҥаһын көннөрүннэ, улахан суумканы уонна сүөгэйдээх тууйаһын тутан, урут хаамта, оһуокайдаан эрэр курдук, дэгэрэҥ үктээтэ. Н. Габышев
Тапталлааххын кытта сиэттиһэн, сүүһүнэн киһи дэгэрэҥ хаамыытыгар тэҥҥэ үктэнэн, эйээрэр эһиэхэй дуорааныгар уйдаран сылдьарыҥ. Э. Соколов
◊ Дэгэрэҥ аһылык - аһыыр кэмҥэ буолбакка, ол ыккардыгар сии түһэр, быстах, сэмсэ аһылык. ☉ Дополнительный прием пищи (между завтраком и обедом, обедом и ужином)
Ньирэй сылдьан, саҥа улаатан иһэн, накыйбат атахтарынан ойуоккалаан, илиититтэн дэгэрэҥ аһылык ылаары киниэхэ уун-утары кэлэрэ. БН ЫБ. Арыылаахха киирэннэр, аһыыр сирдэригэр тохтоон дэгэрэҥ аһылыктарын кыратык аһыы түһэн бараннар, ким бастыахтааҕын быһаарса турбуттар. ФГЕ СТС. Дэгэрэҥ үҥкүү - атах төбөтүгэр тэйиэккэлээн үҥкүүлээһин. ☉ Танец с подскоками на носках
Маанылаах бастыҥ утаҕы дьалкыһыта кутан күндүлүүр кыыс оҕо кылааннааҕын дэгэрэҥ үҥкүүтэ, аастыйбыт баттахтаах кырдьаҕас кылыһахтаах тойуга - барыта төрөөбүт дойдум кэрэ хартыыналара. П. Аввакумов. Дэгэрэҥ ырыа - тэҥ кээмэйдээх мелодиялаах сахалыы ырыа. ☉ Якутская песня с размеренной ритмической разбивкой мелодии
Антах паардьыттар «һай» дииллэрэ уонна дэгэрэҥ ырыа иһиллэр. Суорун Омоллоон
«Сарсын-сарсын сарсыарда» саха дэгэрэҥ ырыаларын бастыҥ холобурунан буолар. «ХС»