сыһ. Аахайбаттык, улахаҥҥа уурбаттык. ☉ Равнодушно, безразлично, пассивно
От үүнэрин кэтэстэҕэ аатыран, үлэҕэ хойутуур, куоталаһыыга итинник дааргытык сыһыаннаһар. «Кыым»
Мин муҥкук саҥабын киэбирэн, Наина дааргытык иһиттэ. А. Пушкин (тылб.)

туохт.
1. Баайыҥ, үбүҥхарчыҥ аҕыйаан мөлтөө-ахсаа, тиийиммэт-түгэммэт буол. ☉ Становиться бедным, неимущим, разоряться, беднеть
[Кууһума:] Бэрт төрүт дьон оҕолоро этэ, ол дьадайан сылдьаахтыыр. А. Софронов
Мин бу дьону кытта уруурҕаһабын диэн, ночоотурдум, дьадайдым даҕаны. Н. Неустроев
Дьукаахтарбыт, уруккута сэниэ ыал, аҕалара эрдэ өлөн, улаханнык дьадайбыттар буолан баран, билигин да мааны дьон ахсааннарыгар сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
2. Хайа эрэ өттүнэн итэҕэс, аҕыйах буол, итээ. ☉ Иметь недостаток в чем-л., скудеть
Мин сахабын. Мин ырыам сахалыы сатарыыр. Баай тыл - мин тылым, Ол эрээри, ардыгар... (Ардыгар, атастар) Дьадайар, Тардыастыыр. С. Данилов
«Биир тайах өлбүтүнэн тайҕа дьадайыа суоҕа», - Бааска аахайбаттык саҥаран кэбиһэр. Далан
Уоҕурдууну киллэрбэтэххэ, почва олус түргэнник дьадайар. ФНС ОС
монг. йада

туохт. Ханнык эмэ майгыны ылын, туспа сигилилэн. ☉ Приобрести какие-л. иные черты характера, иные склонности. [Бодойбоҕо] Харчыга хара ҥаран, Харыстарыттан таҕыстылар, Ха бараан майгытыйдылар, Халыҥ тириилэрин хайыталастылар, Хараҥа хааннарын таһаарыстылар. Өксөкүлээх Өлөк сөй
△ Туох эмэ санааны ылына, урук ку санааҕын уларыта быһыытый. ☉ Слегка измениться в чём-л. (в сравнении с прежним состоянием, отношением к кому-чему-л. — о ком-л)
«Кими эмэ атыны сөбүлүүр буоллаҕыҥ?» — Чаров, кыыс Ыларовы аахайбаттык са ҥар бытыттан арыый уоскуйа майгыты йан, тургута көрөн турда. Р. Баҕатаайыскай
Кыһыыларын-аһыыларын этэн, аны үҥсэргии майгытыйан бардылар. «ХС»

прил. аахайбат, кыттыбат, кыһаллыбат.

прил. кытыга суох, аахайбат, кыһаллыбат; безучастное отношение аахайбат сыһыан.

прил. аахайбат, сэргээбэт; безразличное отношение сэргээбэт сыһыан.

прил. 1. (испытывающий отчуждённость) тэйсибит, тэйсии; 2. (выражающий отчуждение) аахайбат, ахсарбат; отчуждённый взгляд аахайбат көрүү.

с. кытыга суох туттуу, аахайбат быһыы, кыһаллыбат быһыы.

1. даҕ.
2. Тыынар тыыннааҕы тоҥорор; дьыбардаах (хол., салгын, уу). ☉ Холодный; морозный (напр., о воздухе, воде)
   Кыһын обургу тымныы тыына күнтэн-күн кырыгыранкыйыһыран иһэр. Амма Аччыгыйа
   Чапчараас сарапааннаах, атах сыгынньах бэйэтэ күһүҥҥү киэһэ тымныы салгыныттан дьагдьайдаҕа буолуо. Софр. Данилов
   Быарбынан сыыллым. Тобукпар, тоҕонохпор күһүҥҥү тымныы уу билиннэ. Т. Сметанин
3. Тоҥ, тоҥунан хаарыйар (хол., тимир). ☉ Мёрзлый, холодный (напр., о железе)
   Киргиэлэй муус-тымныы атахтарын уол быыкаайык иһигэр тэбэн ириэрэ сатаата. Амма Аччыгыйа
   Тымныы торуос кини сыгынньах, кубалыы маҥан моонньун, сытыы биинэн быһа соппут курдук, хаарыйбыта. Суорун Омоллоон
   «Билигин, мантан хамсаама! Хамсыаҥ да, саманна ытан кэбиһиэм!» — буҕаалтыр сүүһүн тыбыстымныы бэстилиэт уоһа хаарыйар. Н. Якутскай
4. Сылааһа суох, сылаас буолбатах (дьиэни этэргэ). ☉ С низким температурным режимом, холодный (о доме, помещении)
   [Борускуобуйа:] Маспыт суох, дьиэбит тымныы. Амма Аччыгыйа
   Балаҕан тымныы, хараҥа — ким маһы таһан биэриэй? Эллэй
   Дьиэ иһэ тымныы, эркин, куул бүрүөһүннээх түннүктэр араамалара кырыарбыттар. Н. Габышев
5. көсп. Туох да интэриэһэ суох, кыратык даҕаны кэрэхсээбэт (киһи сыһыанын туһунан этэргэ). ☉ Равнодушный, лишённый интереса, безразличный
   Уол тугу да сэҥээрбэт тымныы харахтарынан эргиллэн көрөөт, аахайбаттык саҥата суох сапсыйан кэбистэ. Тумарча
   Кыыска таптыыр эрдэҕинэ, Кыһамматтыы тымныыгын. Кэлэйэн тэйдэҕинэ — Кэлин биирдэ ыксыыгын. Ф. Софронов. Киэҥ харахтара тыйыс, тымныы өҥүнэн килэбэчистилэр. В. Егоров
   △ Хаҕыс, тыйыс (хол., сыһыан). ☉ Чёрствый (напр., о тоне речи), холодный (напр., об отношении)
   Хандыы ийэтэ тыйыс, тымныы баҕайытык саҥарбытыттан ытырыктата санаата. А. Фёдоров
   Тыла-өһө быһаччы, тымныы. С. Дадаскинов
   Саша [кэргэнин] кууһаары гыннаҕына куота көтөр идэлэммитэ, тымныы, хаҕыс курдуга. «ХС»
6. көсп. Өлбөөркөй, кубархай (өҥ туһунан этэргэ). ☉ Бледный, невыразительный (о цвете)
   Сырдык кырааска хос иһин киэҥ-куоҥ оҥорор, тымныы кырааска — кыччатар. ДьХ
7. аат суолт.
8. Салгын намыһах (нуул кыраадыстан аллараа) тэмпэрэтиирэтэ. ☉ Низкая температура воздуха (ниже нуля градусов по Цельсию), холод
   Глафира иччитэх дьиэтэ бүгүн тымныынан буолбакка, сып-сылааһынан илгийэ тоһуйда. Л. Попов
   Кута анныттан иҥсэлээх тымныы аргыйар. Т. Сметанин
   Ньирэй ыраас салгыҥҥа уонна тымныыга этэ-сиинэ сыыйа үөрэнэр, элбэхтик хамсанар, оччоҕо иҥсэлээхтик аһыыр, улаатар. ПНС ЫСҮө
9. Дьыбардаах күн-дьыл, тоҥот. ☉ Холодная погода, мороз
   Күн-ый көстүбэт күдэрик тымныыта түһэр. Н. Якутскай
   Доҕордуу дьоҥҥо Тымныыга — сылаас, Куйааска — сөрүүн. П. Тобуруокап
   [Бадин:] Таһырдьа төһө тымныыный? С. Ефремов
10. Туох эмэ (хол., муус) киһи этигэр биллэр тоҥо. ☉ Холод, исходящий от какого-л. мёрзлого вещества или предмета (напр., льда)
    Болтуотун …… саҕатынан хаар киирэн, [Тогойкин] көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
    Маайа кыыс …… кыһыл сиидэс ырбаахыта догдоччу тоҥон, тымныынан хаарыйыар диэри көрөн турбахтаата. Ф. Софронов
11. көсп., кэпс. Улаханнык куттаннахха киһи этэ-сиинэ дьагдьайан, тоҥон ылара. ☉ Мороз по коже (от страха, испуга, ужаса)
    Куйахата «дьыр» гына түстэ. Хайдах эрэ этин саастарынан тымныы тарҕанна. Амма Аччыгыйа
    [Саллаат:] Ынырык бырааттар, ынырык... Аат айаҕар иһээхтиигит, — диэн ботугураата. [Мин] арҕаспар тымныы сүүрэлээтэ. Н. Кондаков
    ♦ Тымныы (хараҥа) күлүктэн — дьэбин уостубут, күлүгүрбүт дьүһүннэн (ханнык эмэ ыар буруйу, аньыыны оҥорон). ☉ Быть мрачным, угрюмым (имея за душой тяжкие преступления). Уйбаан онтон ыла тымныы күлүктэммитэ. Тымныы күрдьэхтээх дьахтар эргэр. — тымныы дьиэлээх дьахтар (былыр сахалар балаҕаны ынах сааҕын мас күрдьэххэ баһан ыла-ыла сыбыыллара, онон дьиэни куһаҕаннык сыбыыр дьахтары маннык этэллэрэ). ☉ Женщина, у которой холодная юрта (букв. женщина с холодной лопатой — в старину якутские женщины утепляли юрту, обмазывая стены коровьим помётом при помощи деревянной лопаты; некачественная обмазка не сохраняла тепло). Кинини кэргэн ылбаппын, тымныы күрдьэхтээх дьахтар. Тымныы муоһа тостубут — улахан тымныы мөлтөөбүт, намыраабыт. ☉ Лютая стужа (чуть) ослабела (букв. рог холода переломился)
    Саха сиригэр, Дьокуускайга, Саас тымныы муоһун тоһутан, Халыҥ хаар ирэн, уулуссаларга Харалдьыктар тахсыбыттар. Эллэй
    Тымныы муоһа дьэ тостон, Таҥара эрдэ сырдаата. М. Тимофеев
    Тымныы муоһа төһө да тоһуннар, билигин даҕаны киэһэ-сарсыарда дьыбардаах, онуоха эбии күүстээх тыал киһини курдаттыы үрэр. В. Ойуурускай. Тымныы уунан (саба) ыстарбыттыы (ыстарбыт курдук буолла) — истибит сонуна куһаҕана, соһуччута бэрдиттэн улаханнык уолуйда. ☉ Сильно растеряться, оторопеть (от неожиданного и страшного известия), словно окатили холодной водой
    [Суоппуйа Сиидэрэбинэ:] [Оҕолорум] төһө эрэ тымныы уунан саба ыстарбыт курдук буола түһээхтииллэр. И. Семёнов
    Уол тымныы уунан ыстарбыттыы титирии түстэ: «Ийэм өлбүт», — диэн санаа чаҕылҕанныы күлүм гынан ааспыта. НЕ ТАО. Тымныы холумтаннаах ыал — ыалдьыты хобдохтук аһатар ыал. ☉ Негостеприимные, скаредные, жадные люди (букв. семья, у которой холодный шесток). Кэтириистээх — тымныы холумтаннаах ыал. Тымныы хоойдоох киһи (дьахтар) — огдооботуйан баран кэргэн ыллаҕына (таҕыстаҕына), ойохторо (эрдэрэ) өлөн иһэр киһи (дьахтар). ☉ Мужчина (женщина), у которого (которой) в каждом браке умирают жёны (мужья). Ыстапаан тымныы хоойдоох киһи. Суоппуйа-тымныы хоойдоох дьахтар
    ◊ Тымныы киинэ (полюһа) — сир саамай тымныы чааһа. ☉ Самое холодное место на земле, полюс холода
    Кини [Витя] олорор пиэрмэтэ ханна эрэ тымныы киинин аттыгар баар. Н. Заболоцкай. Тымныы оҕонньор — Кыһыны, тымныыны уобарастыыр Саҥа дьыл бырааһынньыгын сүрүн персонаһа (уһун маҥан бытыктаах, уһун кыһыл сонноох, бэргэһэлээх, үтүлүктээх, торуоскалаах, эйэҕэс майгылаах, элбэх кэһиини бэлэхтиир оҕонньор). ☉ Дед Мороз
    Тымныы оҕонньор харыйа уоттарын уматаары гынна. «ББ»
    Тымныы оҕу- һа — дьыл оҕуһа диэн курдук (көр дьыл). Ол эрээри тымныы оҕуһа Ураа лаҥкыр муоһа тоһунна. Баал Хабырыыс
    Кини [ый] харсыһан булгурутта Тымныы оҕуһун муоһун, Сирбитин сааска дьулурутта, Ол иһин күммүт уһун. И. Эртюков
    Тымныы оҕуһун моойдоох баһа быстан көҥдөй көхсө эрэ күрк гынан, сыһыы-сыһыы барыта сибэкки бөҕөнөн симэнэр. ПП ОА. Тымныы оройо — тымныы саамай үгэннээбит, күүһүрбүт кэмэ (ахсынньы, тохсунньу ыйдар). ☉ Самое холодное время года (декабрь, январь — букв. макушка холода)
    Кыһыҥҥы тымныы оройо тостон, олунньу ый баранан, тыа дьонун олоҕор сааскы ылааҥы күннэр үүннүлэр. Күрүлгэн. Тымныыны тулуйумтуо — тымныыга кыһаммат, тымныыттан өлбөт (үүнээйини этэргэ). ☉ Морозоустойчивый (о растениях). Моонньоҕон — тымныыны тулуйумтуо үүнээйи. Тымныы хааннаахтар — тулалыыр эйгэ тэмпэрэтиирэтигэр сөп түбэһэн эттэрэ-сииннэрэ уларыйар тэмпэрэтиирэлээх тыынар-тыыннаахтар (хол., балыктар, амфибиялар). ☉ Холоднокровные (напр., рыбы, амфибии). Балыктар тымныы хааннаахтарга киирсэллэр
    ср. др.-тюрк. том ‘холод’, томлыҕ ‘холодный, холод’, тув. тум ‘холод’

с. 1. (рассеянность) болҕомто суоҕа, болҕомтото суох буолуу; 2. (пренебрежение) кыһаллыбат буолуу, аахайбат буолуу.