прил. разг. I. (злобный, коварный) абааһылаах, абааһы, сиэрэ суох; чертовский замысел абааһы санаа; 2. разг. (необычайный, необычайно сильный) абааһы, абааһы кытаанах, дьикти күүстээх; чертовский холод абаапы тымныы.

даҕ. Сибиэннэммит, абааһылаах, иччилээх. ☉ Населённый злыми духами, чертями (напр., о местности, жилище). Бу дьиэ сибиэннээх
□ Хара Тумул эбэм былыргыттан сибиэннээх аатырар сир
Ол билиҥҥэ диэри сүгүннээбэт буоллаҕа. А. Неустроева

арбаа диэнтэн бэй., атын
туһ. «Тохтооҥ, доҕоттоор, бу! Үнүрүүн олус арбаммыккыт иһин, соруйан тэптэрэбин эбээт», — диир [Өлөксөй]. Амма Аччыгыйа
[Сүллүкү ойуун] онтон сааһыран-санньыйан, улам ыыра кыараан, арбанара аҕыйаан, ахсыырга барбыта. Болот Боотур
Икки атахтаах тылынан арбанан абааһылаах аатырбыт Лоҥкууда үрэххэ аныгылыы ырыа ылланна. М. Доҕордуурап

даҕ.
1. Көстүбэт тыыннаах (абааһылаах диир кэриэтэ). ☉ Имеющий духа-хозяина
Хас сир-уот, хас үрэх, улуу тумуһахтар, таас дьааҥылар, аартыктар - бары иччилээхтэр. Саха фольк. Ааттаах иччилээх балаҕан. Амма Аччыгыйа
Үрэх баһын киһитигэр Уулаах Уйбааҥҥа бары барыта иччилээх, алаас барыта абааһылаах курдук. Эрилик Эристиин
Ааһар дьон бу тиити улахан иччилээх диэн тумналлар. Н. Павлов
2. Дьикти, кистэлэҥ күүстээх. ☉ Обладающий удивительной, таинственной силой
Иччилээх тыллаах, Иҥсэлээх хоһоонноох, Имэҥнээх этиилээх, Ичээн буоларга Этитиилээх эбиккин эбэ, нохоо! А. Софронов
Ол курдук үс түүн субуруччу олус иччилээх түүллэри көрөн турабын. Далан
Кириэстэн уонна Глафира иччилээх саҥатыттан дьулайда. Л. Попов
Мин иччилээх түүлү түһээтим! А. Сыромятникова
3. Иһигэр туохтаах эрэ (хол., иһит). ☉ Имеющий содержимое, с содержимым (о сосуде, мешке и т. д.)
Хата дьогдьоот сыл буолан, оҕонньор куобаҕы балачча бултаабыта, күнүн аайы сүгэһэрэ иччилээх киирэрэ. Далан
Биирдэ кинилэр иччилээх арҕаҕы булбуттар. М. Чооруоһап

туохт. Абааһылаах буол; абааһыга күтүрээ. ☉ Иметь черта, беса; считать, будто в кого-что-л. вселился бес
[Лариса:] Хайа, кырдьаҕаас, ааныҥ эмиэ абааһыланна дуу, хайдаҕый? Ким да киирбитэ-тахсыбыта көстүбэт гынан баран, сабыллар, аһыллар. Суорун Омоллоон
♦ Биирдэ абааһыламмыт — туохха эрэ сорунан урут оҥорботоҕун оҥорбут. ☉ Впервые решиться предпринять что-л., чего раньше не решался делать (черт дернул на такой шаг — в хорошем смысле)
Дьэ, доҕоор, биирдэ абааһыламмыт диэбиккэ дылы, үйэлээх сааспар күһүн аан бастаан уоппускабын соҕуруу дойдуга атаардым эбээт. «Кыым»

1. сыһ.
2. Уһуну-киэҥи толкуйдаабакка, санаабычча, уолҕамчытык (тугу эмэ гын). ☉ Необдуманно, опрометчиво. Солуута суох, ылбычча саҥарыма
   □ Ылбычча сананан, тутахтык быһаарынан пиэрмэр буолбаккын. «Кыым»
3. Тута, тута бааччы; кэбэҕэстик, дөбөҥнүк. ☉ Тут же, сразу; просто, легко
   Балай эмэ ыраас хонууну ылбычча була охсор кытаанах. Күннүк Уурастыырап
   Булт суолун күннүктээн ирдииргэ Миигин ылбычча куоппаккын. П. Тобуруокап
   Хата, оннук баҕа ылбычча көстүбэт. Н. Павлов
4. даҕ. суолт. Көннөрү, дьонтон туох да уратыта, уһулуччута суох. ☉ Обыкновенный, ничем не выделяющийся среди других, заурядный
   Элбэх тыынньалаах киһиэхэ ылбычча дьахтар эргэ бара тардара биллибэт. Болот Боотур
   Ылбычча киһи хомус санаатын таппат. И. Гоголев
   Онон ити [абааһылаах] дьиэҕэ ылбычча киһи хоммот буолбут. Н. Габышев

туохт.
1. Саҥа таһааран чуумпуну, нуһараҥы аймаа, долгут. ☉ Нарушать тишину, покой шумным весельем, громким голосом
Иччитэх өтөхтөрү эймээҥҥин, абааһылаах ампаардары аймааҥҥын, салгыбакка саҥарар да буолар эбиккин. М. Тимофеев-Терёшкин
Саҥа-иҥэ, күө-дьаа кэпсэтии, хаадьылаһыы, көрдөөх күлсүү сатарыйда, тыа баһын эймээтэ. В. Протодьяконов
Эйэҕэс майгыннаах Эдэркээн Манчаары Эйээрэр куолаһа эймиирэ маардары. Т. Сметанин
2. Холку туругу кэһэн, долгут, куттаа. ☉ Взбудораживать, тревожить, вносить беспокойство, чувство страха
«Кини баҕар, балыктыыр хомоҕо илимин көрө барбыта буолуо», — Мариса симиктик саҥарбыта Бурхалей сүрэҕин эбии эймээтэ. Эрилик Эристиин
Уу нарын куолаһа Олоҥхо кылыһах Тойугун кэриэтэ Дууһаны эймээтэ. М. Тимофеев
Эмээхсин чаҥкынас куолаһа Ол кэпсээн суланар саҥата Кыра уол сүрэҕин эймээбит. Эрэйдээх эмээхсин абата Хараҕын ууларын элбэппит. «ХС». Тэҥн. аймаа

туохт.
1. Сурах буолан иһилин, тарҕан (туох эмэ сонун, кэпсээн туһунан). ☉ Распространяться из уст в уста, разноситься как молва
Били куораттан тахсан иһэр диэн өртөн сураҕырбыт, кэтэһиннэрбит ыспыраабынньык тойон бэйэтинэн бу айгыстан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Егор Егоров эмиэ [Донбасс] эргин баар, үчүгэйдик олорор, алгыс курдук үлэлиир сураҕырар. С. Федотов
Артыалы, холкуоһу тэрийиигэ Атыттары ыҥырар сураҕырдылар. С. Васильев
2. Тугунан эмэ билин-көһүн, аатыр. ☉ Стать известным, прославиться, прослыть кем-чем-л.
Мырдыс ойуун бүтүн улуус үрдүнэн сураҕырар ойуун. А. Бэрияк
Биригээдэ өр-өтөр буолбакка туйгун үлэтинэн, дьиссипилиинэтинэн сураҕырбыта. И. Данилов
Ой-бэс өр үйэлэргэ тулаайахсыйан уонна «абааһылаах» уҥуохтарынан сураҕыран турбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Коля кинини көрөн баран: «Били сураҕырар сидьиҥ киһилэрэ ити буоллаҕа», — дии санаабыта. Эрилик Эристиин
♦ (Аҥаардастыы аатыр) соҕотохтуу сураҕыр — дьону эрэ барытын баһыйа, тэҥнээҕэ суох буола аатыр, сураҕыр. ☉ Выделяться, отличаться от других особой известностью, славой
Арҕаа эҥээргэ баайынан, атамаанынан аҥаардастыы аатырар, соҕотохтуу сураҕырар. Саха фольк. Бичик Сэмэн аҥаардастыы аатырар, соҕотохтуу сураҕырар баҕата тулутумуна Манчаарыны көрсө Бордоҥ улууһугар бара сылдьарга быһаарынар. Н. Якутскай
1933 сылтан Дьокуускайга да, чугастааҕы да оройуоннарга тустан чиэппэр күүстээх Бычырдаан соҕотохтуу сураҕырбыта. Хапсаҕай. Суон сураҕыр — киэҥник, дарбааннаахтык аатыр, билин. ☉ Иметь громкую славу, приобретать широкую известность
Хайҕал, таптал наҕараадата Хас да сылларга аҕыраабата. Суолгун буллуҥ, баараҕадыйдыҥ, Сойууска тиийэ суон сураҕырдыҥ! Болот Боотур
«Дьэ, ол кэннэ албан аатыр, суон сураҕыр, уһун эрэйдээх!» — диэн Баай Бүөтүр үөҕэн киирэн барда. В. Чиряев

аат.
1. миф. Урукку итэҕэл быһыытынан: хайдах сыһыаннаһаргыттан көрөн, киһиэхэ үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥоруон сөптөөх тыын (былыргы саха өйдүүрүнэн, хас уу, күөл, тыа, хайа, от-мас барыта иччилээх. Саамай улаханнарынан уот иччитэ, аартык иччитэ, тыа иччитэ, дойду иччитэ, уу иччитэ буолаллар). ☉ Особый род существ, пребывающих в определенных предметах и явлениях природы, духихозяева (по верованию якутов, все предметы и явления природы, от к-рых зависит благополучие человека: огонь, вода, реки, лес, горы, перевалы и т. д. - имеют своих духов - иччи, требующих жертвоприношений
Иччи бессмертны и никому не подчинены. Наиболее важные из них: уот иччитэ, аартык иччитэ, тыа иччитэ, дойду иччитэ, уу иччитэ). Күөх далай, хара тыа иччитэ суох буолбат (өс хоһ.). Хаһыыны үрэх иччитэ сөбүлээбэт. Амма Аччыгыйа
Амырыын аартыктар, Сүдү үрэхтэр Улуу муоралар иччилэригэр Аал уотунан Айахтаан аһатан Алгыыр саҥнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аал уот оттон иччилэри аһаталлара. С. Данилов
Кини кэпсээнэ ойуун уҥуоҕун, кэрэх иччитин, абааһылаах өтөх, киһи уҥуохтаах тумуллар тустарынан буолара. «ХС»
2. Туох эрэ кистэлэҥ дьикти күүс. ☉ Внутренняя таинственная сила, заключенная в каком-л. предмете
Сүрдээх ахан дьиэлээх-уоттаах дьахтар сытар, оҕолоор! Күтүр, муннун тыаһа тоҕо иччитэй, сүрүккэтэй? Саха фольк. Саҥарбыт саҥам иччитэ Саталанан-дьалынныран Саха урааҥхайга Санааларын сайа көттүн. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ити эбит буоллаҕа Этэр тыл иччитэ диэн, Ыллыыр ырыа ырата диэн. С. Зверев
3. Тугу эмэ бас билэр киһи. ☉ Владелец, хозяин чего-л.
Иччитэ суох окко киирбит (өс хоһ.). Билиэти уонна харчыны «сиртэн буллубут» диэн милииссийэҕэ илдьэн биэриэхпит, кинилэр иччитин булларыахтара. Д. Таас
Ытыҥ оҕотун баайан кэбис, иччитин батыһан, куобаҕы үргүтүө. Н. Тарабукин (тылб.)
4. Үөскэх. ☉ Зародыш
Ураанай кус уйатыгар Сымыыттаан сытарын булар. Иччитэ суох сибиэһэйин Уол талан иһэн кээһэр. Баал Хабырыыс
Ыраас сиэмэҕэ иччилэрэ буортуламматах оруос бары сиэмэлэрэ ааҕыллаллар. ПФМ КО
♦ Ис иччитэ көр ис IV
Оҕолорум сордоохтор …… Эриллэ хаппыт илиилэнэн, Хатылла хаппыт атахтанан, Ис иччитэ бэйэлэнэн, Муҥу көрөн, буору соҕон, Бобулла буомуран хаалыах Сорукайдарын даа! Өксөкүлээх Өлөксөй. Иччитэ суоҕунан көрөр - мээнэнэн, туох да өйдөбүлэ суох көрөр. ☉ Смотреть ничего не выражающими глазами, бессмысленно
Иччитэ суоҕунан турулус-ирилис көрбөхтөөн баран, олох маска лах гына олордо. Н. Заболоцкай
Киргиэлэй төйөн хаалбыттыы иччитэ суоҕунан мэндээриччи көрөн турбут. В. Протодьяконов
Иччитэ суоҕунан көрбүт харахтаах, уһун субуруйбут муруннаах. П. Филиппов. Кулгаах (кулгааххарах) иччитэ буолан (иһит, олор)- олус болҕомтолоохтук, тугу барытын умнан туран (иһит, олор). ☉ Очень внимательно, сосредоточенно, с увлечением (слушать, сидеть)
Мин кыталыктар саҥаларын истээрибин, туох баар болҕомтобун түмэммин, бүтүннүү кулгаах иччитэ буолан олоробун. Н. Лугинов
Ньукуу ити кэпсэтиини бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан иһиллии сытта. С. Никифоров
Үөрэтэр оҕолоруҥ бүтүннүү кулгаах-харах иччитэ буолан эн кэпсииргин, тугу барытын умнан олорон, истэллэрэ төһөлөөх кэрэний?! Н. Лугинов. Оҕус иччитэ кэпс. - от кэбиһэргэ оҕус сиэтээччи оҕо. ☉ Ребенок, который подвозит на быке копна сена во время стогования
Оҕус иччитэ буола сылдьар дьадаҥы Чоочур уола Моһуок: «Чэ, эн да биһикки үөрэнэ барыах», - дии-дии Ньукууһу хаайда. Суорун Омоллоон. Саҥа иччитэ киһи кэпс. - кыра гынан баран сөҥ, улахан, көҥдөй саҥалаах оҕо. ☉ Ребенок небольшого роста с низким, густым голосом
Алгыс диэн бүтүннүүтэ саҥа иччитэ киһи улаатан барбыта. Р. Баҕатаайыскай. Тыллаах-сыҥаах иччитэ кэпс. - куолулаан эрэ тахсар, тылыгар турбат киһи. ☉ Фразер, пустозвон
Оттон Мылаховтаах Тылгынов диэн иккиэн көҥдөй, аҥаарадас тыллаах-сыҥаах иччилэрэ дьон. Н. Лугинов
Урут, мин прорабтыыр эрдэхпинэ, кини биһиги СМУ-бут начаалынньыга этэ. Онно биллэххэ, наар тыллаах-сыҥаах иччитин эрэ курдуга. «ХС»
Харах иччитин курдук харыстаа көр харах харатын курдук харыстаа. «Үчүгэйдик олор. Субан сүөһүлэргин харах иччитин курдук харыстаа, дьоллоохтук-соргулаахтык эргийээр!» - диэн алҕаан, үлэх бөҕөтүн үлэһэн хаалбыттара. Н. Заболоцкай
Бу маны барытын киниэхэ Норуота эрэнэр [эйэлээх олоҕу] хараҕын иччитин кэриэтэ, харыстаан кэтииргэ. А. Абаҕыыныскай
◊ Аартык иччитэ көр аартык
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. П. Ойуунускай
Олоҥхо бухатыырдарын айаннарын охсуһууларын туһунан үс дойду олохтоохторо, аартык иччилэрэ курдат билэ олороллорун курдук, Дабдарыйа Настааччыйа Мачайар Баһылайдаах Дьокуускайтан иһэллэрин эрдэттэн истэн, кэтэһэн олорбут. Эрчимэн. Дойду иччитэ итэҕ. - сири-дойдуну барытын бас билэр үтүө санаалаах иччи (былыргы сахалар кинини Аар Кудук маска уйаланан олорор диэн саныыллара, ол иһин улахан аарыма тиити кэрдэллэрин айыыргыыллара. Дойду иччитэ киһиэхэ куһаҕаны оҥоро сатаабат, сиридойдуну, маһы-оту алдьаттахтарына, хомойор-хоргутар. Киниэхэ анаан мас лабааларыгар кыл сүүмэҕин, таҥас кырадаһыннарын о. д. а. бэлэх ыйыыллара). ☉ Дух-хозяйка земли (по поверью, живет на роскошном дереве Аар Кудук Мас, поэтому якуты боятся рубить крупное дерево, чтобы не навредить ей
Дойду иччитэ принимает близко к сердцу судьбу-благополучие людей, живущих на земле, никому не делает зла, бывает лишь разочарована и плачет, когда от людей страдает дерево или земля. В знак почитания этого духа якуты развешивают на деревьях пучки конских волос, разноцветные лоскутки и ставят дэлбиргэ). Дойду иччитигэр Томторҕо туруораллар, Иэйэхсит, айыыһыт иккигэ Дэбдиргэ тэрийэллэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саатар, быйыл саас салама да ыйаабатахпыт, баҕар онтон дойду иччитэ хомойдоҕо дуу, хайдаҕа дуу? Н. Якутскай
Бу Кыталыктаах эбэни санааҥ: дойду иччитэ бэйэтэ дьаарбайан-таалалаан, ааһар сирэ, ол иһин ыраас, ол иһин субу курдук! А. Сыромятникова
Кинилэр дойду иччитигэр бэлэх диэн ааттаан, биир чаллах тииккэ арааһы барытын ыйыыллара: сиэли, таҥас сыыһын, туос оҥоһуктары, ньаалбаан кырадаһыгын, онтон да атыны. И. Федосеев
Тыа (ойуур, тайҕа) - байанай диэн курдук. Күрүҥ хара тыа иччитэ Кус хаҥыл аттаах Кураҥаччы сүүрүк тойон эһэм, Куоппуту ситэн кулу! Саха нар. ыр. I
Түргэн атахтаах Аарыма бууру Аҕалан биэрдин диэн Тииҥ уорҕата угунньалаах Тыа иччититтэн Көрдөһөр этэ. П. Тулааһынап
Былыргы эбэҥки итэҕэлинэн, хас биирдии бултаныллыбыт тайах уонна таба ойуур иччитэ бэлэҕинэн ааҕыллара. «ХС»
Ити тайҕа иччитэ эйигин соруйан ыҥырар, кэннигин хайыстыҥ да сууллуоҥ. «ХС». Уот иччитэ итэҕ. - иччилэртэн саамай улаханнара, таҥара курдук наһаа ытыктанар иччи (сахалар тугу эмэ гынаары гыннахтарына, уокка хайаан даҕаны ас бэрсэллэрэ. Ханнык баҕарар үөрүүлээх түгэн (саҥа дьиэҕэ көһүү, өлгөмнүк бултуйуу о. д. а.) уокка ас бэрсиитэ суох буолбат этэ). ☉ Дух-хозяин огня (величайший из всех иччи, возводимый якутами в ранг божества; имеет свой культ
Во время всякого торжества или радостного события якуты чтили уот иччитэ жертвоприношениями: бросали в огонь лучшее из съедобного или вливали масло. Уот иччитэ у якутов считался всеведущим благожелателем человека). Оҕолоох ыалтан оннооҕор уот иччитэ үөрэр (өс хоһ.). Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Эмээхсин - оҕолоругар:] Мэниктээйэҕит, чыычый кэлиэ... Уоттан сэрэнээриҥ. Уот иччитэ уотунан оонньууру сөбүлээбэт. И. Гоголев. Уу иччитэ итэҕ. - урукку итэҕэл быһыытынан: араас күөллэри, үрэхтэри, өрүстэри дьаһайар ууга олохсуйбут тыын (санаатын таптаххына, киһиэхэ элбэх балыгы тэбэн биэриэн сөп. Ол иһин уокка ас бэрсэн киниттэн көрдөһөллөр. Кыыһырдаҕына, киһиттэн иэстэһиэн сөп: холобур, күөл уутун ыытан кэбистэххэ кими эмэ өлөрөр, «бэйэтин кытта илдьэ барар». Өлбүттээхтэн ким эмэ кэллэҕинэ, балыгыттан бэрсибэт). ☉ Дух-хозяин воды (ему приносят жертву через огонь
По поверью, он дарит людям рыбу, потому считается добрым иччи, но если его прогневить чем-л., то он становится грозным: напр., если выпустить озеро, то уу иччитэ уносит кого-л. из людей себе в жертву; если на рыбалку идет человек из дома покойника, то уу иччитэ не дает рыбы в тот год, а иногда и навсегда, тогда приходится умилостивлять его при помощи шамана). Күрүҥ хара дьүһүннээх, Өнөр-үөскэм бэйэлээх Өдүгэт Боотур оҕонньору, Уйгу-быйаҥ тыыннаах Уу иччитэ буол диэннэр, Орто туруу дойдуга Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
[Дуолан Хара:] Уу иччитэ Уукун оҕонньор Биһигини кытта Бииргэ үөрэн-көтөн Тууларбытын толору Күөнэҕи хаалаатаҕа. И. Гоголев
Тустуур хоту хайыста - Устар уу иччитэ, Улахан күөлүм тойоно Күөх күдэй суорҕаннаах Уолан Боллох тойоҥҥо Уулбут арыылаах кымыһынан Уйгулаан домноон арахта. С. Зверев. Хайа иччитэ - 1) итэҕ. былыргы итэҕэл быһыытынан хайалары бас билэр иччи. ☉ Дух-хозяин горы
Сэттэ дьэрэкээн хайа, Аҕыс мас хайа, Тоҕус турук хайа иччилэрэ! Бары аһаан-сырҕаан туруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
Эстэрик чокуур эбиэннээх, Күрбэ таас сүгэлээх, Быар таас быһахтаах Таас хайа иччитэ Сах-Чахаан оҕонньор, Мин саныахпар, Күлбүтэ күлүмүрдээбит. С. Зверев; 2) эргэр. эбисийээнэ. ☉ Обезьяна. Хайа иччитигэр дылы үтүктүгэс (өс ном.); 3) чучунаа. ☉ Одичавший человек. Чучунаалары араас сир-дойду олохтоохторо бэйэлэрэ билэллэринэн тус-туспа ааттыыллара. Холобур, сучунаа, сээдьэк, мээлкээн, мүлүөн, хайа иччитэ, хаар киһитэ эҥин дииллэр. Саха сэһ
1977. Дьоннор бу таба туруук таас хайа иччитигэр түбэспитин сэрэйбиттэрэ. Эвен фольк. Харах иччитэ - харах өҥнөөх бүрүөтүгэр баар сырдык киирэр хайаҕаһа. ☉ Зрачок (глаза)
Санаарҕаан унаарыччы көрбүт киэҥ хараҕын иччитигэр кыһыл чохтор кытара тыган, умулла-умулла толбоннураллар. И. Данилов
Эргэлээх харах иччитинии көрбүт муус түннүктэр ууллан ньалҕарыһаллар. М. Доҕордуурап
Тураах оҕолоро маҥнай утаа сүрдээх ньулдьаҕай, иччитэ суох харахтаах буолаллар. Е. Макаров

1. аат., миф., фольк.
2. Саха итэҕэлинэн, киһиэхэ, сүөһүгэ куһаҕаны оҥорон, өлүүнү аҕалар («сиир»), киһи хараҕар көстүбэт эбэтэр дэҥҥэ көстөр өстөөх, куһаҕан тыын. ☉ Абаасы, злой дух, злое начало; дьявол, сатана, вредные и враждебные человеку «обитатели» земли. Абааһыны абааһы сиэбэт (өс ном.). Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат (өс хоһ.). Айыыларга утары турар күүс абааһы — ыарыы, өлүү-сүтүү төрдө. Итинтэн саха мифологиятын сүрүн геройдара үс суол наарданан арахсаллар: айыылар, иччилэр, абааһылар. Саха фольк.
3. Ойууннары араҥаччылыыр, кыырар кэмнэригэр кинилэргэ көмөлөһөр, биллибэт күүстэри кытта «тиксэрэр» тыын (көннөрү дьоҥҥо көстүбэт). ☉ Духи — покровители и помощники шаманов во время их камлания (дух-покровитель шаманов исполнял роль посредника между людьми и различными сверхъестественными существами)
   [Ойуун Баһылай:] Абааһыларым олох чугаһаабатылар, онон кураанаҕынан уһун түүнү быһа кутурбута буоллум. А. Софронов
   Чачыгыр Таас ойуун бары мустубут үөрдэрин, абааһыларын атыырыгар иҥэрэн, атыырын кутун-сүрүн, көтөрдөрүн-сүүрэрдэрин иннигэр үүрэнтүрүйэн …… кэнийэн-таныйан айаннаабытынан бардаҕа. П. Ойуунускай
4. Олоҥхоҕо, остуоруйаларга айыы бухатыырдарын утары охсуһар Аллараа, Үөһээ дойдуга олохтоох, күүстээх, ынырык сидьиҥ дьүһүннээх күтүрдэр. ☉ В героическом эпосе олонхо — чудовища, враждебные племени айыы и вступающие в сражения с богатырями светлого мира. Абааһы бухатыыра. Абааһы кыыһа
   □ Бу орто дойду дьоллоох киһитинсүөһүтүн барытын бу үөһээ-аллараа абааһылар бэркэ атаҕастаан эрэллэр, дьоллоох киһитин-сүөһүтүн бараталларыгар тиэртилэр
   Саха фольк. Абааһы аймаҕыттан адьырҕа атамааннара мин буолабын, көстүбэт киэнэ күтүр күүстээхтэрэ мин буолабын. Ньургун Боотур
   Билигин аҕай абааһы уолун курдук тимир тириитин кэтэн сарылыы-орулуу турбута суох буолан, бэрт эйэҕэс куолаһынан [эттэ]. Болот Боотур
5. Сатаан үөскээбэтэх, итэҕэс, чиччик (үксүгэр торбос, оҕо). ☉ Урод (прирожденный — обычно о теленке, ребенке). Абааһы торбос
   □ Үтүө биэттэн абааһы кулун төрөөбүтүгэр дылы (өс ном.)
   [Далбарай:] Эн киһигин дуо, нохоо? Эн чиччик, абааһы буолбаккын дуо, сордоох. [Хабдьы:] Чиччик, абааһы буолбатахпын, киһибин. Оннук буолтум да иһин, мин буруйум буолбатах. Н. Неустроев
6. көсп., үөхс. Дьиккэр, үөдэн, дирээн. ☉ Дрянь, негодяй, паршивец
   Ити абааһыны, урукку олох эбитэ буоллар, хамначчыт да гынар баһа биллибэт этэ. П. Ойуунускай
   [Суон Дьөгүөр:] Абааһы, эн миэхэ хааҥҥын хаһан уулатан, «кырдьык, кырдьык» диигин? Күндэ
   [Сөдүөччүйэ — Манчаарыга:] Хата, аҥаардастыы Алдьатаргын истэ-истэ, Адьарайы аҥаардаммыт Алыс абааһы буолуо диирим. А. Софронов
7. көсп. Дьаабал, бэдик, эристиин, көстүбэт, көкөт (үксүгэр элэк., үгэрг., эбэтэр биһирээн, хайҕаан этиигэ). ☉ Дьявол, бестия, шельмец (обычно ирон. или одобрительно)
   Саһарчы көрөн, иҥэ тэтэрэн бэрт абааһы. П. Ойуунускай
   Дьэ, ыпсаран кэпсиир абааһы. М. Ефимов
8. даҕ. суолт. Олус куһаҕан, нэгэй; көстөр көрүҥүнэн аанньата суох. ☉ Скверный, дрянной; негодный
   Кырдьык, абааһы оҕонньор сурахтааҕа, урукку ойоҕун кырбаан ыарыы оҥорон өлөрбүт. А. Софронов
   Адьас атар абааһы майгылаах киһи. Ордук-хоһу тыла, кыыһырымтаҕайа туох да сүрдээх. С. Никифоров
   [Роман:] Биэрэккэ биир абааһы сытыйбыт тыы баарынан арыыга туоруубун диэн ууга түспүт. С. Ефремов
   Дьаакып кыһыл сукуна сабыылаах остуол иннигэр абааһы эргэ бартыбыалын дуомун кыбынан баран, арбы-сарбы буолан, токуччу соҕус туттан турда. Н. Заболоцкай
   △ Кутталлаах, буортулаах; ыарыылаах. ☉ Опасный, вредный; болезненный
   Ийэлэрин аһыыта саҥардыы мүлүрүйэн, дьэ уһаан-кэҥээн эрдэхтэринэ, аны бу абааһы дьаҥа адаҕыйда. Ф. Софронов
   Ээ, киэр гын, абааһы аһын. Оннук этэ дуу? Эн, табаҕы тарпат киһи, өлбөтүҥ буолуо. Эчи, хаарыаны! Н. Лугинов
9. саҥа алл. суолт. Кыыһырыы, хомолто, кэмсинии холбоспут иэйиитин көрдөрөр. ☉ Выражает сложное чувство раздражения, досады, сожаления
   Мунньан бүтүөх... Абааһыны! Ааргы эрэ сынньаммат... Омурҕанныыр уолдьастаҕа. И. Гоголев
   Абааһы! Эрдэ кэлэрэ суох! Н. Неустроев
   ♦ Абааһы буол — киҥиҥ-наарыҥ алдьан; киһи тулуйбат буол. ☉ Быть в крайне дурном расположении духа; стать совсем нетерпимым
   Дьон бары да абааһы буолан барбыттарын билбэккэ олорор эбиппит дэспиттии, тутуллан турар тойоттор бэйэ-бэйэлэрин көрсүһэн кэбистилэр. Эрилик Эристиин. Абааһыга дылы арбаама — кырдьыгынан-сымыйанан олус наһаа хайҕаама (ойуун кэрэххэ тут-лар сүөһүтүн наһаа хайҕаан кэпсииригэр холоон этии). ☉ Безмерно не возноси, не расхваливай (букв. не расточай похвалу подобно черту — выражение возникло вследствие того, что раньше шаман расхваливал жертвенное животное, предназначенное для умилостивления злых духов)
   Абааһы <быһа> имнэммит көр абааһы <быһа> кымньыылаабыт. [Марыына:] Абааһы имнэммит буоллаҕына, кырдьык өлөрүө даҕаны. А. Софронов. Абааһы имнэннэҕэ буолуо — бэйэтэ да сөбүлээбэтин алҕас оҥорон кэбиспит киһи кэмсинэн этэр тыла. ☉ Выражение крайнего сожаления о своем поступке (соотв. черт меня дернул). Абааһы киһи (дьон) — 1) олус куһаҕан, нэгэй киһи. ☉ Скверный, дурной во всех отношениях человек
   Сэргэчээн Дьэргэттэн куйахата күүрдэ, дьулайда, абааһы киһи эбит дии санаата. Болот Боотур
   Ити миигин кытта төрөөбүт киһийдээн. Абааһы киһи. Кинини кытта арыый аҕай киһи аахсыбат киһитэ. Н. Неустроев; 2) кэпс. көннөрү дьонтон тугунан эрэ чорбойон, онон сөхтөрөр киһи (хол., кыайыгаһынан, тылынан-өһүнэн, харса суоҕунан эҥининэн). ☉ Выделяющийся какими-л. качествами, яркий, впечатляющий человек (напр., по силе, интеллекту, храбрости и т. д.). Утарылаһааччыларын барыларын хапсаҕай албастарынан кыайда — абааһы киһитэ эбит! Абааһы көр — сөбүлээбэккэ куһаҕаннык сыһыаннас; искэр киллэримэ. ☉ Питать антипатию, относиться недружелюбно; питать злобу, ненависть, быть нетерпимым к кому-чему-л.
   Кинини арай Федя букатын сөбүлээбэт. Ол оннугар Катерина Павловна кини атаһын Клими сөбүлээбэтин ааһан, абааһы көрөр. Н. Лугинов
   Владимир Ильич олоххо даҕаны, искусствоҕа даҕаны сымыйанан күүркэтэ, дарбата, киэргэтэ, Уустугурда сатыыры олус абааһы көрөрө. Софр. Данилов
   Доропуун оҕонньор бэйэтэ да, онтон-мантан сиргэнэ үөрэнэн хаалбыт былыргы киһи буолан, чохуну өлөрдүү абааһы көрөр үгэстээх. Н. Заболоцкай. Абааһы <быһа> кымньыылаабыт эргэр. — эмискэ күүскэ ыарый (таарымталанан). ☉ Внезапно остро заболевать (в виде приступа)
   Бастаан үрэхтэн от тиэйэн тахсан баран, уҥуохтара анньан ыалдьыбыта, онтон ыла сытар. От тиэйэ сырыттаҕына абааһы быһа кымньыылаатаҕа буолуо. А. Софронов
   Тыый! Хайа, хотуой, оҕоҕун абааһы кымньыылаабыт дии. Күндэ. Абааһынан арбаа эргэр. — абааһы баар диэн элбэхтик кэпсээ, айаҕалан; абааһылаах, абааһы олохсуйбут диэн кэпсээн, тыл ыыт. ☉ Пускать слух, мнение, будто где-то водятся черти
   Бу сири абааһынан арбаабатахтара буоллар, былыргы үйэҕэ киһи-сүөһү олохсуйан, бу ыарҕалаах кытыллар унаарар хочо буолан устуо этилэр. М. Доҕордуурап. Абааһы олоппоһо — олус намыһах уҥуохтаах киһини күлэн-хаадьылаан этии. ☉ Чертова табуретка (шутл. выражение об очень низкорослом человеке)
   — Ылыҥ, тэҥнэһиҥ. — Пахай, сыалай биир тутумунан намыһаххын. Абааһы олоппоһо, туораа-туораа. «ХС». Абааһыта киирдэ — кыыһырда, тугу да тулуйан истибэт буолла. ☉ Находиться в сильном раздражении, быть нетерпимым к чему-л.
   Эһэ буоллаҕына, сааһыгар тыа чуумпутугар бүгэн үөскээбит баҕайы, төһө да абааһыта киирбитин иһин, бачча үгүс өстөөххө мөрөйдөтө үөрэммэтэх буолан, син дьулайа-толло санаабыт. Н. Заболоцкай
   Ол аанньала киирдэҕинэ — аанньал, абааһыта киирдэҕинэ — абааһы, абааһы кырдьаҕас. Болот Боотур. Абааһыта суох иир — улахан биллэр-көстөр биричиинэтэ суох долгуйан айман, дьону аймаа. ☉ Быть в сильном волнении без видимой для этого причины (букв. без черта стать сумасшедшим)
   Арыгыта суох итирдим, абааһыта суох иирдим!.. Мородулар соҕуруу көлүйэ боруутугар түстүлэр! Миитэрэй, саатын туппутунан, соҕуруу диэки сүүрэн тэбэ турда. Амма Аччыгыйа. Абааһы тириитин кэппит — киҥэ-наара алдьаммыт, тэппини истибэт буолбут. ☉ Он в крайнем раздражении, стал совершенно нетерпимым (букв. он надел чертову шкуру)
   Сарсыҥҥы күн тугунан көрөн тахсара биллибэт. Баҕар кимнээҕэр ордук абааһы тириитин кэтиэ. Н. Заболоцкай. Абааһытынан суланар түөлбэ — муҥатый (олус акаарытыттан, харса суоҕуттан киһи аахсыбат киһитэ муҥатыйарын туһунан). ☉ Сетовать, сокрушаться от того, что никто не желает считаться с ним (из-за его глупости или отчаянного поведения). Илэ абааһы — 1) эргэр. дьон хараҕар көстө сылдьар абааһы. ☉ Злой дух, показывающийся людям в глаза
   Фашистар биһиги дойдубутун кутаа уотунан уматан тоҕо ааҥнаан киирбит кэмнэригэр, Өкүлүүн, «ньиэмэс» диэн тылы иһиттэҕинэ олоҥхоҕо-остуоруйаҕа кэпсэнэр курдук илэ абааһылары санаатыгар көрө түһэр буолара. Софр. Данилов; 2) эргэр. олус сиэмэх, ынырык хомуһуннаах (ойуун туһунан). ☉ Страшный своей кровожадностью, злыми всесильными чарами (обычно о так называемых черных шаманах)
   Үйэлээх сааһыгар кыыран ылбыт Үүһүн-кииһин тириитин Үллэһигэ суох кутар Икки эһэлээх Килээрис диэн Илэ абааһы ойууннаммыта [Мойуос кинээс]. С. Зверев; 3) ис-тас өттө абааһы курдук ынырык; киһи куттаныах сүрдээх-кэптээх. ☉ Страшный, безобразный своим обличьемповедением человек. [Кыыс] ол курдук үтүө дьүһүнүн көрбөккө, илэ абааһы сирэйин кэтэн, түптээх олоҕу олорбокко, кыыллыйан, дьонуттан саһан, куота сылдьар, хата ханна чугас ыалга ойуун кыырдын да, онно баран олорор. Саха фольк. Миигин сиэбит да абааһы тиийбэт (ини) — хаһан да, ханнык да түбэлтэҕэ тиийбэт сирим диэн этии. ☉ Никогда и ни за что (мне) туда не добраться (букв. (туда) не доберется и (сам) черт, который съел меня)
   — Ийээ, эн соҕуруу барыаххын баҕараҕын дуо? — Эчи суох, — дии охсор ийэм түргэн үлүгэрдик, — миигин сиэбит да абааһы онно тиийбэт ини. Далан
   ◊ Абааһы аймаҕа — киһиэхэ өстөөх, алдьархайы аҕалар бары күүстэр, абааһылар удьуордара барыта. ☉ Сонмище злых сверхъестественных сил, весь мир абаасы
   Айыы аймаҕын Алгыыр эрэ этибит Абааһы аймаҕын Ааттаһар эрэ этибит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Абааһы аймаҕын Алгыспынан амарытар Аналлаах аатыраары Айаҕаланан ааспытым. А. Софронов. Абааһы илимэ бот. — маска эриллэн үүнэр синньигэс, уһун, күөх сибэккилээх үүнээйи. ☉ Княжик, дикий хмель. Абааһы ойууна — кыырыытыгар сүөһү туттан кэрэх туруорар, абааһылары кытта бииргэ сылдьан аарыктанар ойуун. ☉ Черный шаман (представитель черной веры, служитель злых духов). Абааһы тайаҕа бот. — суон, көҥдөй умнастаах, улахан ньолбуһах сэбирдэхтээх, холбуу зонтикка бөлөхтөһөр кыра, маҥан, сибэккилээх, үксүгэр кырса алдьаммыт сиргэ үүнэр хатыылаах сыыс от. ☉ Дудник, борщевик
   Бурдук быһан баран, сиэрпэнэн дэйбиирдэнэн иһэр мэник уол абааһы тайаҕа эрбэһини төрдүнэн быһа охсубутун курдук, Сөдүөччүйэ нуоҕайан охтон иһэн аргыый баҕайы сибигинэйэн: «Сорбуу-уун», — диэбит саҥата иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
   Балаҕан кэннигэр өрдөөҕүтэ кии мунньуллубут томторун оҕотугар эрбэһиннэр, абааһы тайахтарын, кучуппа уонна хатыҥ оттор сэтиэнэхтэрэ кубарыһа хаппыттар. Л. Попов
   Саһыл икки кулгааҕар абааһы тайаҕын төрдүгэстэрин муос курдук кыбытан баран, үрэх түбэтин устун аргыый сиэлэн сэппэйэн истэ. П. Ламутскай (тылб.). Абааһы талаҕа бот. — түөрт миэтэрэ кэриҥэ үрдүктээх, үөккэ майгынныыр умнастаах, кыра кыһыл отонноох талах. ☉ Бузина красноплодная. Абааһы үрүмэччитэ зоол. — 1) түүлээх, улахан түүҥҥү үрүмэччи. ☉ Большая мохнатая ночная бабочка, бражник, сумеречница; 2) сарыы кынат. ☉ Летучая мышь
   — Арай тыаһа суох элээрдэ Абааһы үрүмэччитэ. Түһээн дуу, ойуурга биирдэ Түүҥҥү чыычаах «чууп» диэтэ. Баал Хабырыыс. Торбос абааһыта эргэр. — торбоһу «сиир», ыарытыннар, кыра кыахтаах, бытархай, сэнэнэр абааһы. ☉ Злой дух, портящий, губящий телят (самый мелкий, ничтожный, обычно вызывающий презрение)
   Тамыйах абааһыта кулуҥҥа чарапчыламмытыгар дылы (өс хоһ.). [Кэтириис:] Эн сүөрбэтэх буоллаххына, торбос абааһыта сүөрбүт дуо? С. Ефремов
   Хаһыытынан торбос абааһытын куттуур ааттаах уот кыһыл бөтүүктэрэ хотон сэбиргэнэтигэр тахсан утуктаан куоҕайа олорор эбит. Амма Аччыгыйа
   ср. др.-тюрк. абачу ‘пугало’