адаарыҥнас диэнтэн тиэт
көрүҥ. Дьон адаарыҥнаспахтаатылар, онтон сотору барыта мэлийэн, дьиэм иһэ ибисиччитэх буолан хаалар. Н. Заболоцкай

мытырый диэнтэн көстө түһүү. Үөлээннээҕин көрөн, үөрэн сирэйэ мытырыс гыммыта. Далан
Дьон бука бары куоластаан илиилэрэ адаарыҥнаста. Кээтиис үөрүүтүттэн ми чээрдээн, кубаҕай сирэйэ мытырыс гынна. Айталын

суксуй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Онон туохтан барытыттан малыйдыбыт, саатар суор суксуҥнаан ааспат дэсиһэн эрдэхпитинэ, арай иннибитигэр муос адаарыҥнас буола түстэ! С. Руфов

көр сугулаан
Сотору сукулаан дьиэ таһыгар ыт да охсор киһи хаалбата. Күннүк Уурастыырап
Сукулаан дьиэ таһыгар элбэх дьон адаарыҥнаһаллар. Эрилик Эристиин

сүгүллэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Ити айдаантан дьиэлээх дьон бары сүгүллэҥнэһэн, уһуктан, таһырдьа адаарыҥнаһа түспүттэрэ. И. Федосеев
Миитэрээс доҕор уолаттара кэлэн, «Чуо-чуо?» үлүгэр буолан сүгүллэҥнэспиттэрэ. П. Аввакумов

чаҕылый диэнтэн көстө түһүү. Мин көй үгүс аттаах адаарыҥнас дьону кытта туора уулусса муннугунан эргийэ көтүтэн истэхпинэ, эмискэччи харахпар күөх төлөн чаҕылыс гыммыта. А. Бэрияк

дьүһ. туохт. Туох эмэ ыараханы күүһүн баарынан сыс-сос, нэһиилэ көтөх. ☉ Возиться с чем-л., прилагая большие усилия, справляться с чем-л. с трудом (напр., поднимать что-л. тяжёлое)
Оҕонньорум куобах уоһугар тиэрэ түһэн, барбах, атахтаах илиилэрэ эрэ адаарыҥнаһа сыталлара. Кинини туруораары балай эмэ ыачахтастым. Р. Кулаковскай
Хапытыан дьон кини малын, дьааһыктарын, куулларын сүгэн-таһан ыачахтаһа сылдьалларын тиэтэтэр. А. Сыромятникова
Биир балай эмэ сонос баҕана сытарын аҥаар баһыттан өрө анньан ыачахтаһан иһэн, кыайбакка төлө ыһыктан кэбистэ. «ХС»

I
лыһыгыраа I д и э нтэн холб. туһ. [Харачаас тоҥон] сүһүөхтэрэ халыр босхо бардылар, уоһа ыпсыбат буолла, тиистэрэ лыһыгырастылар, икки иҥэ итий-итий гынна. П. Филиппов
II
д а ҕ
1. Л ы һ ы г ы р а а н иһиллэр, лыһыгыраан тыаһыыр. ☉ Частый, дробный, звонкий (стук); звонко и дробно стучащий друг о друга (напр., о зубах)
Сэмэн өссө ордук тоҥно, титириир, тииһин тыаһа лып-лыһыгырас. Н. Якутскай
Уулуссанан сүрдээх үгүс сыарҕа табалар туманнарын ортотугар муостара адаарыҥнаһан аастылар, туйах тарын тыаһа лыһыгырас. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Лыһыгыраан көстөр, бииртэн биир кэккэлээбит (б ии р т э ҥ д ь о ҕу с п р е дметтэри этэргэ). ☉ Расположенный в ряд или рядами (о небольших предметах одинаковой и отчётливой формы, напр., о пуговицах)
Лыһыгырас алтан тимэхтэрдээх …… хара сукуна сонноох, сиринэн соһуллубут сааскалаах, и лиилэригэр сыгынньах бэстилиэти туппут дьон элбэхтэр. Эрилик Эристиин

I
аат.
1.
аабы диэн курдук. Күөрэ-лаҥкы түспүт сис тыа тараҕай оройуттан сэппэрээк талахтаах аабылаан үрүйэ орҕочуйан киирэр. Амма Аччыгыйа
Тулата бүтүннүү хатыҥ аабылаан, ыттарын саҥата субу маргыйар, от-мас барчаланан отой туох да көстүбэт. В. Яковлев
[Дьампа үрэҕэ] Аҕыс уон аҕыс Аабылаан айаанынан аартыктанан, Анаан-минээн аат ааттаан Аарыгыран киирэр эбит. П. Ядрихинскай
2. Маардаах, дүөдэлээх, дулҕа сиэлэ отунан, сэппэрээгинэн саба үүммүт хотоол сир. ☉ Болотистое пологое место, заросшее кустарником, ложбина
Сис түбэтигэр Дьэбэрэлээх диэн аабылаан хоту булуҥар баар Токуукай Баанньа олоҕор тиийиэхтээх. Болот Боотур. Тэҥн аабы
3. Киһи кыайан хаампат сылбахтаах, сыҥнаах симилэх ойуур. ☉ Непроходимая чащоба, валежник
Ыт мунна баппат ыккыйдарын, Атахтаах хаампатах аабылааннарын Барытын туораатыбыт. С. Зверев
Тайҕа тыатыгар, Аабылаан сиһигэр Адьырҕа эһэтэ алыстаабыт. Нор. ырыаһ. Хараҥа аабылаан сиһик ойууру кытыытынан сэтиэнэхтээх үрүйэ баһыгар киирэн иһэн Бурхалей халдьаайы быарыттан таҥнары өкөччү үүммүт суон тиит анныгар оҥойор иини көрөн, чугус гына түһэн, одуулаан турда. Эрилик Эристиин
♦ Алааһы бараан, аабылааҥҥа тиийдэ фольк. — дойду сир баранна, үрэх баһа саҕаланна (айыы бухатыырын айана муҥура суох ырааҕын, эрэйдээҕин этэр олоҥхо көһөр олуга). ☉ Кончилась равнинная аласная земля (исконное место обитания якутов-скотоводов), началась дикая глухомань (фольк. формула, говорящая о необычайной дальности, трудности и опасности пути богатыря, защитника племени айыы)
[Үрүҥ Уолан] Алааһын бараан, Аабылааныгар тиийдэ. Ньургун Боотур
Алааһы бараан Аабылааҥҥа тиийдэ, Толоону бараан Туундараҕа киирдэ. П. Ойуунускай
II
аат., кэпс. Айдаанкуйдаан, содуом. ☉ Шум-гам, гвалт, содом
Ахса-аана биллибэт Алдьархай аабылаана Манна баар буолла. П. Ойуунускай
Алдьархай аабылаана буолбут Адаарыҥнас аҕыс атахтаах Уолусханнаах уот садаҕа моҕойум! П. Ойуунускай

аат. Ууну (хол., үрэҕи) кэһэн эбэтэр кэстэрэн туоруур үчүгэй үктэллээх (түгэхтээх) чычаас уулаах сир. ☉ Брод. Үрэҕи оломунан кэс
□ Эмискэ хоһуун үрэх оломун көрө түспүтэ
Ол онно, ыраах, кимнээх эрэ олому туораан адаарыҥнаспыттара. Далан
Бука диэн бэйэ-бэйэҕититтэн хаалсымаҥ, оломун сыыһа барыаххыт. СГФ СКТ
Күһүҥҥү күн кинилэрдээҕэр ордук ыксыыр. Оломун туораан номнуо хонук сирин булара чугаһаабыт. «Кыым»
♦ Оломун булбакка (билбэккэ) эрэ ууга (ууну) кииримэ (кэһимэ) — үчүгэйдик билбэккэ эрэ сэрэхтээх суолу саҕалаама. ☉ соотв. не зная броду, не суйся в воду
Ууну оломун булбакка эрэ кэһимэ. Өс хоһ. Эрдэттэн чинчилээн көрбүт ордук, оломун билбэккэ ууга кииримэ диэччилэр дии. В. Миронов
Тукаларыам, сахалар «оломун билбэккэ эрэ ууга кииримэ» — диэн этэллэр. И. Сосин. Оломун буллар — кимиэхэ эмэ тугу эмэ сиһилии, ыйан-кэрдэн биэр. ☉ Хорошенько разъяснить кому-л. что-л. Олом үрдүгэр оноҕос оҥостуммут — табыгаһа суох кэмҥэ тугунан эмэ дьарыктан. ☉ Заниматься чем-л. не к месту и не ко времени (букв. он сделал себе стрелу при переходе через речку вброд). Олом үрдүгэр оноҕос оҥостуммукка дылы. Өс хоһ. Ууһут ат оломун курдук — өйдөөхтүк, өйдөөн-төйдөөн. ☉ Умный, сговорчивый и отзывчивый.
◊ Олох оломо — киһи дьылҕата, олоҕун суола. ☉ Судьба, жизненный путь человека
Олохторун оломун Уҥуоргута көстүбүт, Кырдьан хаалбыт дьону кытта Кыҥкыйдаһар сыыһа. Күннүк Уурастыырап
монг. олом