Якутские буквы:

Якутский → Русский

аабылаан

1) чаща, чащоба; 2) валежник; 3) диал. шум, гвалт.

Якутский → Якутский

аабылаан

I
аат.
1.
аабы диэн курдук. Күөрэ-лаҥкы түспүт сис тыа тараҕай оройуттан сэппэрээк талахтаах аабылаан үрүйэ орҕочуйан киирэр. Амма Аччыгыйа
Тулата бүтүннүү хатыҥ аабылаан, ыттарын саҥата субу маргыйар, от-мас барчаланан отой туох да көстүбэт. В. Яковлев
[Дьампа үрэҕэ] Аҕыс уон аҕыс Аабылаан айаанынан аартыктанан, Анаан-минээн аат ааттаан Аарыгыран киирэр эбит. П. Ядрихинскай
2. Маардаах, дүөдэлээх, дулҕа сиэлэ отунан, сэппэрээгинэн саба үүммүт хотоол сир. ☉ Болотистое пологое место, заросшее кустарником, ложбина
Сис түбэтигэр Дьэбэрэлээх диэн аабылаан хоту булуҥар баар Токуукай Баанньа олоҕор тиийиэхтээх. Болот Боотур. Тэҥн аабы
3. Киһи кыайан хаампат сылбахтаах, сыҥнаах симилэх ойуур. ☉ Непроходимая чащоба, валежник
Ыт мунна баппат ыккыйдарын, Атахтаах хаампатах аабылааннарын Барытын туораатыбыт. С. Зверев
Тайҕа тыатыгар, Аабылаан сиһигэр Адьырҕа эһэтэ алыстаабыт. Нор. ырыаһ. Хараҥа аабылаан сиһик ойууру кытыытынан сэтиэнэхтээх үрүйэ баһыгар киирэн иһэн Бурхалей халдьаайы быарыттан таҥнары өкөччү үүммүт суон тиит анныгар оҥойор иини көрөн, чугус гына түһэн, одуулаан турда. Эрилик Эристиин
♦ Алааһы бараан, аабылааҥҥа тиийдэ фольк. — дойду сир баранна, үрэх баһа саҕаланна (айыы бухатыырын айана муҥура суох ырааҕын, эрэйдээҕин этэр олоҥхо көһөр олуга). ☉ Кончилась равнинная аласная земля (исконное место обитания якутов-скотоводов), началась дикая глухомань (фольк. формула, говорящая о необычайной дальности, трудности и опасности пути богатыря, защитника племени айыы)
[Үрүҥ Уолан] Алааһын бараан, Аабылааныгар тиийдэ. Ньургун Боотур
Алааһы бараан Аабылааҥҥа тиийдэ, Толоону бараан Туундараҕа киирдэ. П. Ойуунускай
II
аат., кэпс. Айдаанкуйдаан, содуом. ☉ Шум-гам, гвалт, содом
Ахса-аана биллибэт Алдьархай аабылаана Манна баар буолла. П. Ойуунускай
Алдьархай аабылаана буолбут Адаарыҥнас аҕыс атахтаах Уолусханнаах уот садаҕа моҕойум! П. Ойуунускай

аабылаан-таабылаан

аат. аабы, аабылаан диэн курдук (хоһуйан этии)
Аабылаан-таабылаан от үрэхтэр, үрүйэлэр, уонна тумаралар уҥахаҥас хаалаллар. П. Тулааһынап

Еще переводы:

ибилитэ

ибилитэ (Якутский → Якутский)

ибили диэнтэн хат.- күүһүр
Ириэнэх маһы ибилитэ тэппитэ. П. Ойуунускай
Сис балык этин инчэҕэй туойдуу ибилитэ тутан биэр! И. Гоголев
Аабылааннары атахтарынан аймаатылар, Сыһыылары ибилитэ тэбистилэр. П. Ядрихинскай

сэппэрэҥ

сэппэрэҥ (Якутский → Якутский)

даҕ. Сырата-сылбата суох, улахан илистиитэ суох (сүүрүү, сиэлии). ☉ Лёгкий, без особых усилий (бег, рысца)
[Быыра] Сэппэрэҥ сэлиинэн Силээннэри кэстэрдэ, Абыр-табыр айанынан Аабылааннары астарда. К. Туйаарыскай

тайаадый

тайаадый (Якутский → Якутский)

туохт., поэт. Киэҥ сиринэн нэлэһий, устата-туората биллибэттик тэнийэ көһүн (хол., тайҕа, тыа). ☉ Быть обширным, просторным, занимать большое пространство (напр., о равнине, лесе, тайге)
Тайаадыйар алааһын дьайыҥар, Тайҕа тыатыгар Аабылаан сиһигэр Адьырҕа эһэтэ алыстаабыт. Нор. ыр. Тайаадыйар алааһын дьайыҥар, Тайҕа тыатыгар Аабылаан сиһигэр Араас кыыла алыстаабыт. Е. Иванова
Таптаан, таалалаан үөскээбит Тайаадыйар тайҕабын, Төрөөбүт төрүт дойдубун Түптээн-төлкөлөөн туойабын. Н. Туобулаахап
Иитэ-саҕата биллибэт Иитиллибит ийэ тыабын, Таптаан таалалаан үөскээбит Тайаадыйар тайҕабын Уруккутун-хойуккутун …… Туойан чугдаарар Күндү күнүм дьэ буолла! С. Зверев

иирээхтээх

иирээхтээх (Якутский → Якутский)

көр ыыраахтаах
Аабылаан сиһигэр Адьырҕа эһэтэ алыстаабыт, Иирээхтээх атахтаах Эгэлгэ булда иэнигийбит эбит. Нор. ырыаһ. Араҕас өҥнөөх сүүтүк саҕа чыычаах, чөкөс гына түһээт, хааман догдоруйар уонна …… иирээхтээх кутуругун, ыараханын боруобалыыр курдук, биэрэҥнэппэхтиир. Л. Попов
Арай ньирэй суолун курдук икки иирээхтээх, кыракый суол эрэ баара. Н. Якутскай

үрүйэ

үрүйэ (Якутский → Якутский)

аат. Сис тыа кэдээлинэн сүүрүгүрэр сыккыс уу (сайын үксүгэр быстар). ☉ Маленький ручей, речушка
Үрүйэлэр үөрдүһэн үрэх буолаллар, үрэхтэр өрүскэ түһэллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күөрэ-лаҥкы түспүт сис тыа тараҕай оройуттан сэппэрээк талахтаах аабылаан үрүйэ орҕочуйан киирэр. Амма Аччыгыйа
Үрүйэ халдьаайытынан улахан баҕайы үрүҥ элэмэс куобах куула диэки сүүрэн муустаан эрэр эбит. Д. Таас

аабы

аабы (Якутский → Якутский)

аат. Бөлөхтөөн үүммүт хойуу сэппэрээк талах, ыарҕа; ньирээйи хатыҥ, хахыйах; хойуу намыһах талаҕынан, ыарҕанан, хахыйаҕынан саба үүммүт сииктээх маардыҥы сир. ☉ Заросль, густой кустарник; молодой березняк; сырое место, заросшее кустарником, молодым березняком. Талах аабы. Ыарҕа аабыта. Хатыҥ аабыта
□ [Кыыл] кэтит күөнүнэн хойуу аабыны тоҕо солоото. В. Бианки (тылб.)
Силээн да сирдэннэр, Аабы да алаастаннар, Дүөдэлии да дьүһүннэннэр Киэҥ Ньидьилиттэн ордук Сэттэ көс усталаах Улуу күөлү көрбөтөҕүм. Саха фольк. Таҥастан-саптан иилистэ сытар ииччэх-бааччах аабы талаҕы нөҥүөлээн киэҥ алааска киирдилэр. «Чолбон». Тэҥн. аабылаан

олоотоо

олоотоо (Якутский → Якутский)

дьүһ. туохт.
1. Хантайахантайа ырааҕы көр; төбөҕүн бытааннык эргитэн ырааҕы болҕойон кыраҕытык одуулас. ☉ Смотреть вдаль, запрокидывая голову; внимательно и зорко смотреть, медленно поворачивая голову из стороны в сторону
Томороон, хонойуоҕунан хонойон, кими эрэ көрдүүрдүү, дьон үрдүнэн олоотоото. Болот Боотур
2. Сыт ылаары тыал хоту сытырҕалаа (кыыл туһунан). ☉ Принюхиваться по ветру (о животных)
Ийэ тайах, алыы саҕатынааҕы аабылааны туораан, …… ычыкка тиийдэ, үгэһинэн сыт ылаары тыал хоту олоотоото. ФВС К

аартыктан

аартыктан (Якутский → Якутский)

  1. аартыктаа диэнтэн бэй. туһ. Ойуур тыаны оройунан ойуолаан, Аарыма хайалары Төбөлөрүнэн аартыктанан, Күннүктээх сири көтөн киирэн барда [Бүлүү ГЭһин, ЛЭП туһунан]. С. Зверев
    [Алааһым] Кыскыйданар тыалгынан Кынаттанан дайабын, Аарыгырар суолгунан Аартыктанан барабын. А. Бродников
    [Дьампа үрэҕэ] Аҕыс уон аҕыс Аабылаан айаанынан аартыктанан, Анаан-минээн аат ааттаан Аарыгыран киирэр эбит. П. Ядрихинскай
  2. эргэр. Абааһыларга аттан, абааһыларгар айаннаа; кыыран бар (ойуун туһунан). ☉ Отправляться к злым духам во время камлания; начинать камлать (о шамане)
    Байбаал, туран аартыктанар күҥҥэр, сатаныах буоллаҕына, таарыйа бу мин харахпын алҕаан көрөөр эрэ. Адьас мэлийээри гынна ээ. Эрилик Эристиин
    Ахтан-бохтон ойуун турбута — Утуйбуту уһугуннартыы, Аартыктанан үөһэ ойбута. Дьуон Дьаҥылы. Ойуун эккирээн битийэн аартыктанар. Эрилик Эристиин
тырытталан

тырытталан (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Тырыта, хайыта бар, бүттэтэ суох алдьан. ☉ Изорваться, разорваться
[Күн сибэккитин] сэбирдэхтэрэ куорсун түүтүн курдук синньигэс өлүүкэлэргэ хас да төгүл тырытталаммыттар. МАА ССЭҮү
Куттаммытын да, ыарыылаахтык эмсэҕэлэммитин да умнан кэбистэ — саҥа хоту ыстанна. Лааҥкыны, аабылааны үрдүнэн. Таҥаһа эрэ тырытталанара иһиллэр. В. Санги (тылб.)
2. көсп. Кыйаханан, кыыһыран сирбиэтэн (үксүгэр солуута суох). ☉ Раздражаться, нервничать (обычно без веского основания)
Биирдии ыстатыйа аайыттан итинник тырытталанар буоллаххына, хайа, доруобуйаҥ, ньиэрбэҥ даҕаны алдьанан бараарай? В. Яковлев
Мин кыратык эмэ истэхпинэ даҕаны [кэргэним] атын дьахталлар курдук мээнэ тырытталана, этиһэ-охсуһа сылдьыбат. «ХС»

тараҕай

тараҕай (Якутский → Якутский)

  1. даҕ.
  2. Баттаҕа суох, киччэкэй (төбө). ☉ Без волос, лысый
    Икки тараҕай быттаспытыгар дылы (өс хоһ.). Тараҕай буолан эрэр төбөтүн имэриммэхтээтэ. Амма Аччыгыйа
    Кыра оҕолор муодарҕаан көрөллөр: «Тараҕай дьээдьэ кэллэ!» — дэһэллэр. Баал Хабырыыс
  3. көсп. Үүнээйитэ суох, халтаҥ. ☉ Лишённый растительности, лысый
    Сис тыа тараҕай оройуттан сэппэрээк талахтаах аабылаан үрүйэ орҕочуйан киирэр. Амма Аччыгыйа
    Күн ортотун саҕана биир да маһа-ото суох муус тараҕай хайа оройугар тиийэн кэллилэр. П. Тобуруокап
    Күн киирэн уҥуоргу хайалар тараҕай таас чөмчөкөлөрүн тиһэх сардаҥатынан дуйдаата. Г. Колесов
  4. аат суолт., түөлбэ. Биирин туола илик таба тыһы оҕото. ☉ Оленёнок (самка) до года
    Таба саҥа төрөөбүт оҕотун суоҥаа дииллэр. Суоҥаа кыһыныгар тиийдэҕинэ тараҕай. ДьСИи
    Кини биир тараҕайы быалаан баран тоҥон эрэр тугут тула мөхтөрө турара. ФП МХ
    ср. монг. тараҕай ‘парша на голове’, алт. таракай ‘голые скалы на вершинах гор’